آ آب خالصه : مقصود از آب و زمین خالصه كه در مواد فوق ذكر شده باشد آب و زمینی باشد كه در تصرف دولت باشد و خالصجات انتقالی را كه در حكم املاك اربابی است و همچنین طاحونههایی را كه با آب نهرهای اربابی منشقه از رودخانهها كار مینماید شامل نمیگردد. (ماده 6 از قانون حق الارض و حق الماء طواحین اربابی واقعه در اراضی خالصه دولتی مصوب1301/03/30)
آبخیزداری : مدیریت منابع زیستمحیطی یك آبخیز به نحوی كه به بهترین وجه اهداف مدیریت طرح را برای بهرهبرداری مداوم از این منابع برآورده سازد. (بند 1 از آییننامه اجرایقانون حفظ و تثبیتكناره وبستر رودخانههای مرزی مصوب 1363/12/18 هیأت وزیران)
آبراهه: مجرای باریك طبیعی است برای جریان یافتن آب. (بند 2 از آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 1363/12/18 هیأت وزیران)
آبزیان: عبارتند از كلیه موجودات زنده اعم از جانوری و گیاهی آبهای شیرین، شور و لب شور دریا یا موجوداتی كه مراحلی از چرخه زندگی (شامل كلیه مراحل رشد و نمو از قبیل تخم، لارو و نوزادی و غیره) یا مدت زیادی از عمر خود را در آب طی میكنند. (بند 1 ماده 1 از آیین نامه اجرایی حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1378/02/05 هیأت وزیران)
آبزیان قابل پرورش: عبارت است از آن دسته از ماهیها، سختپوستان، نرمتنان، گیاهان آبزی كه ارزش اقتصادی و پرورشی دارند. (بند 2 ماده 1 از آییننامه اجرایی حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوب1378/02/05 هیأت وزیران)
آبزیداركردن: عبارت است از رها سازی گونههای بومی آبزی كه ذخایر آن از بین رفته یا در حال انقراض است و نیز رها سازی گونههای غیربومی به یك منبع جاری یا ساكن از آبهای داخلی به دلایل زیستی اكولوژیكی یا اقتصادی. (بند 3 ماده 1 از آییننامه اجرایی حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1378/02/05هیأت وزیران)
آب ساحلی ایران: قسمتی از دریا كه به فاصله شش میل بحری از سواحل ایران از حد پستترین جزر و موازی با آن در طول سواحل ممتد است آب ساحلی ایران محسوب و در این منطقه قسمتهای واقعه در زیر كف دریا و سطح و بالای آن متعلق به مملكت ایران است به علاوه از لحاظ اجرای بعضی قوانین و قراردادهای مربوطه به امنیت و دفاع و منافع مملكت یا تأمین عبور و مرور بحری منطقه دیگری كه منطقه نظارت بحری نامیده میشود و نسبت به آن دولت ... دارای حق نظارت است تا مسافات دوازده میل بحری از حد پستترین جزر و موازی با ساحل امتداد مییابد. (ماده اول از قانون تعیین حدود آبهای ساحلی و منطقه نظارت دولت در دریاها مصوب1313/04/24)
آبشخور: محل و تأسیساتی است كه در مجاورت رودخانه یا محل مناسب دیگر برای نوشیدن آب چهارپایان ازآن استفاده میشود. (بند3 از بخشتعاریف آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 1363/12/18 هیأت وزیران)
آبهای ایران: آبهای ایران عبارت است از كلیه آبهای داخلی و ساحلی و دریای سرزمینی كه تحت حاكمیت دولت جمهوری اسلامی ایران قرار دارد. (بند 8 ماده 1 از آییننامه جلوگیری از آلودگی آب مصوب 1363/09/24 هیأت وزیران)
آبهای پذیرنده: عبارت است از آبهای سطحی و زیرزمینی از جمله قنوات، رودخانهها، دریاچهها و دریاها كه فاضلاب به آنها تخلیه میگردد. (بند 7 ماده 1 از آییننامه جلوگیری از آلودگی آب صوب 1363/09/24هیأت وزیران)
آبهای ساحلی: قسمتی از دریا كه به فاصله شش میل بحری از سواحل ایران از حد پستترین جزر و موازی با آن در طول سواحل ممتد باشد آب ساحلیایران محسوب و در این منطقه قسمتهای واقعه در زیر كف دریا و سطح و بالای آن متعلق به مملكت ایران میباشد به علاوه از لحاظ اجرای بعضی قوانین و قراردادهای مربوطه به امنیت و دفاع و منافع مملكت یا تأمین عبور و مرور بحری منطقه دیگریكه نطقه نظارت بحری نامیده میشود و نسبت به آن دولت .... دارای حق نظارت است تا مسافات دوازده میل بحری از حد پستترین جزر و موازی با ساحل امتداد مییابد. (ماده اول از قانون تعیین حدود آبهای ساحلی و منطقه نظارت دولت در دریاها مصوب 1313/04/24)
آثار سمعی و بصری مبتذل(آثار سَمعی وبَصری مُبْتَذَل): به آثاری اطلاق میگردد که دارای صحنهها و صور قبیحه بوده و مضمون مخالف شریعت و اخلاق اسلامی را تبلیغ و نتیجهگیری کند (تبصره1بندب ماده3قانون نحوه مجازات اشخاصی که درامورسمعی وبصری فعالیتهای غیرمجازمی نمایندمصوب1386/10/16)
آثار سمعی و بصری مستهجن (آثارسَمعی وبَصری مُسْتَهْجَن): به آثاری گفته میشود که محتوای آنها نمایش برهنگی زن و مرد و یا اندام تناسلی و یا نمایش آمیزش جنسی باشد.(تبصره 5بندالف ماده3قانون نحوه مجازات اشخاصی که درامورسمعی وبصری فعالیتهای غیرمجازمی نمایندمصوب1386/10/16)
آثار غیرمكتوب: آثار غیر مكتوب در این مصوبه عبارت است از: الف) انتشارات الكترونیك (كتابهای متنی، كتابهای تصویر ساكن و متحرك، كتابهایگویا و... )، ب) مواد شفاف (میكروفرمها، اسلاید و ... )، ج) عكسها، پوسترها و نقشهها. (بخش تعریف از مصوبه واسپاری آثار غیرمكتوب به كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1378/12/21، شورایعالی انقلاب فرهنگی)
آثار ملی:كلیهآثارصنعتی وابنیه و اماكنیكه تا اختتام دوره سلسله زندیه در مملكتایران احداث شده اعم از منقول و غیرمنقول با رعایت ماده13 این قانون میتوان جزآثارملی ایران محسوب داشت و در تحت حفاظت و نظارت دولت میباشد. (ماده اول از قانون راجع به حفظ آثار ملی مصوب 1309/08/12) آزادگان: كسانی هستند كه بر اساس گواهی ستاد رسیدگی به امور آزادگان در اسارت دشمنان انقلاب اسلامی ایران بودهاند. (بند ب تبصره 1 ماده 1 از قانون نحوه واگذاری سهام دولتی و متعلق به دولت به ایثارگران و كارگران مصوب 1372/05/12)
آزمایشگاه تجزیه خاك وگیاه: كه در این آییننامه آزمایشگاه خاكشناسی نامیده میشود - واحدی است كه برای استفاده مناسب از كودهای شیمیایی و سایر مواد افزودنی به خاك و بهینهسازی اراضی مزروعی، همچنین افزایش عملكرد محصولات زراعی در واحد سطح، نمونههای خاك، آب، گیاه و كود را كه در این آییننامه به اختصار نمونه نامیده میشود تجزیه كرده و بر اساس نتایج آزمایشها توصیههای لازم را ارائه میكند. (ماده 2 از آییننامه اجرایی قانون اجازه تأسیس آزمایشگاههای تجزیه خاك و گیاه و آزمایشگاههای تشخیص آفات و بیماریهای گیاه توسط بخش تعاونی و خصوصی مصوب 1373/08/01هیأت وزیران)
آزمایشگاه تشخیص آفات و بیماریهای گیاهی: كه در این آییننامه آزمایشگاه گیاهپزشكی نامیده میشود - واحدی است كه آفات، عوامل بیماریزا و سایر عوامل زیانآور برای محصولات كشاورزی و فراوردههای آن را تشخیص و ابزار و روشهای مبارزه با آن را توصیه مینماید. (ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون اجازه تأسیس آزمایشگاههای تجزیه خاك و گیاه و آزمایشگاههای تشخیص آفات و بیماریهای گیاه توسط بخش تعاونی و خصوصی مصوب 1373/08/01هیأت وزیران)
آزمایشگاه تشخیصی دامپزشكی: مكانی با فضای مناسب، طبقِ نقشههای موجود در سازمان دامپزشكی كشور - و مجهز به لوازم و وسایل فنی و مواد آزمایشگاهی استكه در آن آزمایشهای مجاز تشخیص دامپزشكی انجام میشود. (ماده 3 از آییننامه اجرایی ماده10 قانون سازمان دامپزشكیكشور برای صدور پروانههای بیمارستان آزمایشگاه، درمانگاه و اشتغال به امور درمانی دامپزشكی مصوب 1373/10/04هیأت وزیران)
آلایش (آلایِش) :آلایش به كلیه ضمایم به دست آمده از دام پس از كشتار گفته میشود و ممكن است خوراكی یا غیرخوراكی باشد. (تبصره 1 ماده 2 از آییننامه چگونگی كنترل بهداشتی تردد، نقل و انتقال، واردات و صادرات دام زنده و فراوردههای خام دامی موضوع بند د ماده 3 و بند ب ماده 5 قانون سازمان دامپزشكی كشور مصوب 1373/08/25هیأت وزیران) آلودگی آب: آلودگی آب عبارت است از تغییر مواد محلول یا معلق یا تغییر درجه حرارت و دیگر خواص فیزیكی و شیمیایی و بیولوژیكی آب در حدی كه آن را برای مصرفی كه برای آن مقرر است مضر یا غیرمفید سازد. (بند 2 ماده 1 از آییننامه جلوگیری از آلودگی آب مصوب 1363/09/24 هیأت وزیران)
آلودگی آب آشامیدنی: آلودگی آب آشامیدنی عبارت است از تغییر خواص فیزیكی، شیمیایی و بیولوژیكی آب بهگونهای كه آن را برای مصرف انسان زیانآور سازد. (بند پ از آییننامه بهداشت محیط مصوب 1371/04/24هیأت وزیران)
آلودگی محیط زیست: منظور از آلودگی محیط زیست عبارت است از پخش یا آمیختن مواد خارجی به آب یا هوا یا خاك یا زمین به میزانی كه كیفیت فیزیكی، شیمیایی یا بیولوژیك آن را به طوری كه به حال انسان یا سایر موجودات زنده یا گیاهان یا آثار یا ابنیه مضر باشد تغییر دهد.(تبصره2 ماده 688 قانون مجازات اسلامی مصوب 1375/03/02)
آلودگی محیط زیست: اقدام به هر عملی كه موجبات آلودگی محیطزیست را فراهم نماید ممنوع است. منظور از آلوده ساختن محیطزیست عبارت است از پخش یا آمیختن مواد خارجی به آب یا هوا یا خاك یا زمین به میزانی كه كیفیت فیزیكی یا شیمیایی یا بیولوژیك آن را به طوری كه زیانآور به حال انسان یا سایر موجودات زنده یا گیاهان یا آثار و ابنیه باشد تغییر دهد.(ماده 9 از قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست مصوب 1353/03/28)
آلودگی هوا:عبارت است از انتشار یک یا چند آلاینده اعم از آلاینده های جامد، مایع، گاز، پرتوهای یون ساز وغیر ساز، بو و صدا در هوای آزاد، به صورت طبیعی یا انسان ساخت، به مقدار و مدتی که کیفیت هوا را به گونه ای تغییر دهد که برای سلامت انسان و موجودات زنده، فرآیندهای بوم شناختی(اِکولوژیکی) یا آثار و ابنیه زیان آور بوده و یا سبب از بین رفتن یا کاهش سطح رفاه عمومی گردد .(بند1ماده1قانون هوای پاک مصوب1396/04/25)
آلوده ساختن آب: منظور از آلوده ساختن آب آمیختن مواد خارجی به آب است به میزانی كه كیفیت فیزیكی یا شیمیایی یا بیولوژیكی آن را به طوری كه مضر به حال انسان و چهارپایان و آبزیان و گیاهان باشد تغییر دهد. مواد خارجی به قرار زیر است: مواد نفتی، زغالی، اسید و هرگونه اضعاف كربنی و نفتی مواد مضر شیمیایی اعم از جامد و مایع از هر پالایشگاه یا منبع گازی یا دستگاههای رنگكاری و الكل كشی و كارگاهها و كارخانجات شیمیایی و معدنی و صنعتی و مواد غذایی و فاضلاب شهرها. (ماده 56 از قانون آب و نحوه ملی شدن آب مصوب1347/04/27)
آلوده ساختن محیط زیست: اقدام به هر عملی كه موجبات آلودگی محیطزیست را فراهم نماید ممنوع است. منظور از آلوده ساختن محیطزیست عبارت است از پخش یا آمیختن مواد خارجی به آب یا هوا یا خاك یازمین به میزانی كه كیفیت فیزیكی یا شیمیایی یا بیولوژیك آن به طور زیانآور به حال انسان یا سایر موجودات زنده یا گیاهان یا آثار و ابنیه باشد تغییردهد. (ماده 9 از قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست مصوب 1353/03/28)
آمادهسازی زمین: آمادهسازی زمین عبارت از مجموعه عملیاتی است كه مطابق دستورالعمل وزارت مسكن و شهرسازی زمین را برای احداث مسكن مهیا میسازد كه شامل موارد زیر میباشد: الف) عملیات زیربنایی از قبیل تعیین بروكف، تسطیح و آسفالت معابر، تأمین شبكههای تأسیساتی آب و برق، جمعآوری و دفع آبهای سطحی و فاضلاب و غیره. ب) عملیات روبنائی مانند احداث مدارس، درمانگاه، واحد انتظامی، فضای سبز، اداره آتشنشانی، اماكن تجاری و نظایر آن. (ماده 22 از آییننامه اجرایی قانون زمین شهری مصوب 1371/03/24،هیأت وزیران)
آمارگیری جاری: منظور آمارگیریهایی است كه از روی مدارك گزارشها و فرمهای مربوط به فعالیتهای جاری وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و شركتهای دولتی و وابسته به دولت انجام میشود. (بند ج ماده 1 از قانون مركز آمار ایران مصوب 1353/11/10)
آمارگیری نمونهای: منظور جمعآوری اطلاعات آماری از تعدادی از افراد یا واحدهای جامعه بر اساس روشهای علمی و آماری است كه نتایج آن قابل تعمیم باشد. (بند ب ماده 1 از قانون مركز آمار ایران مصوب 1353/11/10)
آموزش پودمانی : شكلی از آموزشهای ضمن خدمت است كه تخصصهای شغلی در قالب پودمانهای آموزشی مستقل و جدا از هم به كاركنان آموزش داده میشود. هریك از پودمانها مهارت خاصی را ایجاد مینماید و در عین حال در كنار سایر پودمانها منجر به ایجاد یك مهارت جدید و جامعتر میگردد. (بند ج ماده 1 از آییننامه اجرایی ماده 150 قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1379/06/07هیأت وزیران)
آموزش ضمن خدمت: آموزشهایی كه كاركنان در مسیر شغلی خود به منظور متناسب ساختن دانش، مهارت و بینش خود با نیازهای شغل مورد تصدی طی مینمایند. (بند الف ماده 1 از آییننامه اجرایی ماده 150 قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب1379/07/06هیأت وزیران)
آموزش علمی: عبارت است از آموزشهایی كه با توجه به اهداف آموزشهای دوره متوسطه ضمن تكمیل آموزشهای عمومی با فراهم آوردن مبانی و زمینههای فراگیری علوم نظری، فرد را از طریق تقویت روحیه استدلال و تفكر با مبانی علوم و فنون آشنا و او را برای طی مدارج عالیه آماده میسازد. (بند ب ماده 3 از قانون اهداف و وظایف وزارت آموزش و پرورش مصوب 1366/11/25) آموزش علمی و عملی: (فنی و حرفهای)ـ عبارت است از آموزشهایی كه فرد را بر مبنای تعلیم مهارتهایی كه جنبه كاربردی و عملی دارد جهت احراز شغل یا حرفه معینی آماده میسازد یا بر كارایی و توانایی افراد شاغل به فنون و حرف میافزاید. (ردیف 2 بند ب ماده 3 از قانون اهداف و وظایف وزارت آموزش و پرورش مصوب 1366/11/25)
آموزش فنی و حرفهای: عبارت است از آموزشهای رسمی یا غیررسمی كه منجر به ایجاد یا افزایش مهارت شغلی میگردد و شامل آموزشهای متوسطه فنی و حرفهای و كار دانش، كاردانی فنی و حرفهای و علمی - كاربردی، ضمن خدمت و مدیریت حرفهای تخصصی و سایر آموزشهای فنی و حرفهای كوتاهمدت میباشد. (ماده 2 از آییننامه اجرایی، ماده 151 قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1379/08/11هیأت وزیران)
آموزشگاه آزاد فنی و حرفهای: منظور از آموزشگاههای آزاد فنی و حرفهای همان مؤسسات كارآموزی موضوع ماده 13 قانون كارآموزی مصوب اردیبهشت ماه 1349 میباشد كه در این آموزشگاهها یك یا چند حرفه براساس برنامههای مصوب مطابق با استانداردهای سازمان آموزش و فنی و حرفهای آموزش داده میشود. (ماده 1 از آییننامه نحوه تشكیل و اداره آموزشگاههای فنی و حرفهای مصوب 1365/07/06هیأت وزیران)
آموزشگاه رانندگی: مؤسسهای است كه بر اساس مقررات این آییننامه تأسیس و از متقاضیان ثبت نام كرده و آموزشهای رانندگی را در محلهای تعیین شده به آنان تعلیم میدهد. (بند 1 ماده 1 از آییننامه اجرایی آموزشگاههای تعلیم رانندگی مصوب 1362/01/21هیأت وزیران)
آموزشگاه (فنی و حرفهای آزاد): آموزشگاه فنی و حرفه ای آزاد که در آن یک یا چند رشته بر اساس برنامه های مصوب و مطابق با استانداردهای سازمان، آموزش داده می شود.(بندب ماده1 آئین نامه نحوه تشکیل واداره آموزشگاههای فنی وحرفه ای آزادمصوب1385/05/08)
آموزشهای علمی - كاربـردی: آموزشهایی است كه با هدف ارتقا و انتقال دانش كار، ایجاد مهارتها، افزایش بهرهوری، به هنگام كردن و ارتقای معلومات و تجارب شاغلان، رشد استعدادهای بارز و به فعلیت در آوردن استعدادهای نهفته برای تصدی مشاغل و حرف گوناگون انجام میشود تا توانایی افراد را برای انجام دادن كاری كه به آنان محول میگردد به سطح مطلوب برساند. (ماده 1 از آییننامه آموزشهای علمی - كاربردی مصوب 1374/11/17، شورایعالی انقلاب فرهنگی)
آموزشهای علمی - كاربـردی: آموزشهایی است كه با هدف ارتقا و انتقال دانش كار، ایجاد مهارتها، افزایش بهرهوری، به هنگام كردن و ارتقای معلومات و تجارب شاغلان، رشد استعدادهای بارز و به فعلیت درآوردن استعدادهای نهفته برای تصدی مشاغل و حرفگوناگون، انجام میشود، تا توانایی افراد را برای انجام دادن كاری كه به آنان محول میگردد به سطح مطلوب برساند. (ماده 1 از آیین نامه شورای عالی آموزشهای علمی - كاربردی مصوب 1374/06/14، شورایعالی انقلاب فرهنگی)
آموزشهای علمی - كاربـردی: آموزشهایی است كه با هدف و ارتقا و انتقال دانش كار، ایجاد مهارتها، افزایش بهرهوری، به هنگام كردن و ارتقای معلومات و تجارب شاغلان، رشد استعدادهای بارز و به فعالیت درآوردن استعدادهای نهفته برای تصدی مشاغل و حرف گوناگون، انجام میشود، تا توانایی افراد را برای انجام دادن كاری كه به آنان محول میگردد به سطح مطلوب برساند. (ماده 1 از آییننامه شورایعالی آموزشهای علمی - كاربردی مصوب، 1373/10/20، شورایعالی انقلاب فرهنگی)
آموزگار: از این به بعد مدرسه ابتدایی دبستان و معلم آن آموزگار، مدرسه متوسطه دبیرستان و معلم آن دبیر، مدرسه صنعتی هنرستان و معلم آن هنرآموز، هر شعبه از مدارس عالی (فاكولته) دانشكده و مجموع شعب عالیه (اونیورسیته) دانشگاه و معلم مدارس عالیه استاد نامیده خواهد شد. (تبصره ماده 1 از قانون اجازه تأسیس دانشسراهای مقدماتی و عالی مصوب 1312/12/19)
آیین دادرسیكیفری: آیین دادرسی کیفری مجموعه مقررات و قواعدی است که برای کشف جرم، تعقیب متهم، تحقیقات مقدماتی، میانجیگری، صلح میان طرفین، نحوه رسیدگی، صدور رأی، طرق اعتراض به آراء، اجرای آراء، تعیین وظایف و اختیارات مقامات قضائی و ضابطان دادگستری و رعایت حقوق متهم، بزهدیده و جامعه وضع میشود.(ماده1قانون آئین دادرسی کیفری مصوب1392/12/04)
آییندادرسی مدنی: مجموعه اصول و مقرراتی است كه در مقام رسیدگی به امور حسبی و كلیه دعاوی مدنی و بازرگانی در دادگاههای عمومی، انقلاب، تجدیدنظر، دیوانعالیكشور و سایر مراجعی كه به موجب قانون موظف به رعایت آن هستند به كار میرود. (ماده 1 از قانون آییندادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 1379/01/21)
آیینكار: آیینكار عبارت است از مجموعه قواعد مربوط به روشهایی كه در مورد ساخت، تولید، نصب، آزمایش، به كار انداختن یا استفاده از یك كالا یا دستگاه یا ابزار یا وسیله به كار برده میشود. (بند ج ماده 2 از قانون مواد الحاقی به قانون تأسیس مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران مصوب 1349/09/24)
الف ابتكار: عبارت از آفرینش روشهای تازه برای پیشبرد كارها (نوآوری) است. (بند ط از ماده 1 آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری ــ صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1375/01/19 هیأت وزیران)
ابرا(اِبْرا): ابرا عبارت از این است كه داین از حق خود به اختیار صرفنظر نماید. (ماده 289 از قانون مدنی)
اتاق اصناف(اتاق اَصناف): سازمانی است كه به موجب این قانون تشكیل میشود و دارای شخصیت حقوقی است. (ماده 6 از قانون نظام صنفی مصوب 1350/03/16)
اتاق اصناف شهرستان: اتاقی متشکل از رؤسای اتحادیه های صنفی هر شهرستان برای انجام وظایف و مسؤولیت های مقرر در این قانون است.(ماده 8قانون اصلاح قانون نظام صنفی کشورمصوب1392/06/30)
اتاق بازرگانی و صنایع و معادن جمهوری اسلامی ایران: اتاق بازرگانی و صنایع و معادن جمهوری اسلامی ایران مؤسسهای غیرانتفاعی استكه دارای شخصیت حقوقی و استقلال مالی میباشد. (ماده 2 از قانون اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران مصوب 1369/12/15)
اتصال خورجینی: نوعی اتصال تیر به ستون كه در آن تیرها از دو طرف ستون عبور مینمایند و هر تیر با دو نبشی از بالا و پایین به ستون وصل شده است. (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 1378/09/17هیأت وزیران)
اتومبیل اختصاصی: اتومبیل اختصاصی اتومبیلی است كه حق استفاده از آن در اختیار مقامات مندرج در ماده 6 این آییننامه میباشد. سایر اتومبیلهای دولتی جزو اتومبیلهای خدمت شناخته میشود كه استفاده از آنها به مقام خاصی تعلق نخواهد داشت و فقط برای منظورهای اداری و اجرایی و عملیاتی از آنها میتوان استفاده نمود. (ماده 4 از آییننامه اجرایی استفاده از اتومبیلهای دولتی موضوع تبصره 68 قانون بودجه سال 1344 مصوب 1344/10/21)
اتومبیل خدمت: به اتومبیل اختصاصی مراجعه گردد.
اتومبیل دولتی: اتومبیل دولتی وسیلهای است كه برای اجرای وظایف معین و مشخص در هر وزارتخانه یا شركت دولتی یا مؤسسه دولتی مورد استفاده قرار گیرد و به پست سازمانی یا مقام معین اختصاص ندارد و مانند ابزار كار در هر موقع كه لازم باشد از آن استفاده میشود. (ماده 1 از آییننامه اجرایی نحوه استفاده از اتومبیلهای دولتی و فروش اتومبیلهای زائد مصوب 1358/10/18شورای انقلاب)
اتومبیل دولتی: منظور از اتومبیلهای دولتی در این آییننامه كلیه وسایل نقلیه موتوری از قبیل انواع اتومبیلهای سواری و انواع اتومبیلهای صحرایی (مانند انواع جیپ ویلز و لندرور و نظایر آن) و همچنین كلیه وسایل نقلیه موتوری دیگری است كه عرفاً و عادتاً برای حمل و نقل اشخاص به كار برده میشوند. (ماده 2 از آییننامه اجرایی استفاده از اتومبیلهای دولتی موضوع تبصره 68 قانون بودجه سال 1344 مصوب 1344/10/21)
اتومبیل دولتی: منظور از اتومبیلهای دولتی در این آییننامه خودروهایی هستند كه مالك خصوصی نداشته و به عنوان وسیلهای جهت انجام امور كشور در اختیار دستگاهها بوده، جزو بیتالمال و اموال عمومی به حساب میآیند. (ماده 1 از آییننامه نحوه استفاده از اتومبیلهای دولتی مصوب 1370/12/25هیأت وزیران)
اتومبیلسواری: اتومبیلسواری عبارت از اتومبیلی است كه برای حمل مسافر استفاده گردد از قبیل سواری شهری، سواری صحرایی، مینیبوس، اتوبوس هر چند خارج از رده یا اسقاطی باشد. (ماده 1 از آییننامه اجرایی تبصره 63 قانون بودجه سال 1364 مصوب 1364/06/20هیأت وزیران)
اثر: از نظر این قانون به مؤلف و مصنف و هنرمند پدید آورنده و به آنچه از راه دانش یا هنر یا ابتكار آنان پدید میآید بدون در نظر گرفتن طریقه یا روشی كه در بیان یا ظهور یا ایجاد آن به كار رفته اثر اطلاق میشود. (ماده 1 از قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348/10/11)
اثر مشترك: اثری كه با همكاری دو یا چند پدید آورنده به وجود آمده باشد و كار یكایك آنان جدا و متمایز نباشد اثر مشترك نامیده میشود و حقوق ناشی از آن حق مشاع پدید آورندگان است. (ماده 6 از قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348/10/11)
اثرهای مورد حمایت: اثرهای مورد حمایت این قانون به شرح زیر است: 1- كتاب و رساله و جزوه و نمایشنامه و هر نوشته دیگر علمی و فنی و ادبی و هنری،2- شعر و ترانه و سرود و تصنیف كه به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد، 3- اثر سمعی و بصری به منظور اجرا در صحنههای نمایش یا پرده سینما یا پخش از رادیو یا تلویزیون كه به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد، 4- اثر موسیقی كه به هر ترتیب و روش نوشته یا ضبط یا نشر شده باشد، 5- نقاشی و تصویر و طرح و نقش و نقشه جغرافیایی ابتكاری و نوشتهها و خطهای تزئینی و هرگونه اثر تزیینی و اثر تجسمی كه به هر طریق و روش به صورت ساده یا تركیبی به وجود آمده باشد، 6- هر گونه پیكره (مجسمه)، 7- اثر معماری از قبیل طرح و نقشه ساختمان، 8- اثر عكاسی كه با روش ابتكاری و ابداع پدید آمده باشد، 9- اثر ابتكاری مربوط به هنرهای دستی یا صنعتی و نقشه قالی و گلیم، 10- اثر ابتكاری كه بر پایه فرهنگ عامه (فولكور) یا میراث فرهنگی و هنری ملی پدید آمده باشد، 11- اثر فنی كه جنبه ابداع و ابتكار داشته باشد. 12- هر گونه اثر مبتكرانه دیگر كه از تركیب چند اثر از اثرهای نامبرده در این فصل پدید آمده باشد. (ماده 2 از قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب 1348/10/11)
اجاره: منظور از اجاره مذكوره در این ماده آن است كه تصرف متصرف به عنوان اجاره یا صلح منافع یا هر عنوان دیگری به منظور اجاره باشد اعم از این كه نسبت به مورد تصرف سند رسمی یا غیررسمی تنظیم شده یا تصرف متصرف بر حسب تراضی با موجر یا نماینده قانونی او باشد. (تبصره 1 از ماده 1 قانون روابط مالك و مستأجر مصوب 1339/03/10)
اجاره: اجاره عقدی است كه به موجب آن مستاجر مالك منافع عین مستاجره میشود. اجاره دهنده را موجر و اجاره كننده را مستاجر و مورد اجاره را عین مستاجره گویند. (ماده 466 از قانون مدنی)
اجاره اشخاص: در اجاره اشخاص كسی كه اجاره مینماید مستاجر و كسی كه مورد اجاره واقع میشود اجیر و مالالاجاره اجرت نامیده میشود. (ماده 512 از قانون مدنی)
اجازه برداشت: مجوزی است كه از طرف وزارت معادن و فلزات برای تأمین مصالح ساختمانی مورد نیاز طرحهای عمرانی و برداشت واریزهها و ذخایر محدود و جزئی و نیز عملیات آزمایشگاهی صادر میشود. (بند ذ از ماده 1 قانون معادن مصوب1377/03/23)
اجازه برداشت: اجازه برداشت: مجوزی است که از طرف وزارت معادن و فلزات برای تأمین مصالح ساختمانی مورد نیاز طرحهای عمرانی و برداشتواریزهها و ذخایر محدود و جزئی و نیز عملیات آزمایشگاهی صادر میشود.(بند ذ ماده 1قانون معادن مصوب 1377/03/23)
اجازه مصرف (آب): اجازه مصرف حقی استه به منظور استفاده مفید و معقول از آب با رعایت مقررات پیشبینیشده در این قانون از طریق صدور پروانه به اشخاص حقیقی یا حقوقی واگذار میشود. (ماده 4 از قانون آب و نحوه ملی شدن آن مصوب1374/04/27)
اجبار به خدمت در مقابل دِین: یعنی حال یا وضعیت كه از تعهد مدیون نسبت به خدمات شخصیخود یا شخص دیگریكه در فرمان او است برای تضمین قرض ناشی میشود و در صورتیكه ارزش آن خدمات بهنحوی كه صحیحاً تقویم شود به مصرف استهلاك قرض نرسد یا طول مدت و نحوه آن خدمات محدود و مشخص نباشد. (بند الف از ماده 1 قانون الحاقی ایران به قرارداد تكمیلی منع بردگی و بردهفروشی و عملیات و دستگاه مشابه بردگی مصوب 1337/12/03)
احتكار(اِحتِکار): عبارت است از نگهداری كالا به صورت عمده با تشخیص مرجع ذیصلاح و امتناع از عرضه آن به قصد گرانفروشی یا اضرار به جامعه پس از اعلام ضرورت عرضه توسط دولت. (از قانون تعزیرات حكومتی مصوب 1376/12/23، مجمعتشخیص مصلحت نظام)
احتكار: عبارت است از جمع و نگهداری ارزاق مورد نیاز و ضروری عامه مردم (گندم، جو، كشمش، خرما، روغن حیوانی و نباتی) به قصد افزایش قیمت. (بند الف ماده 1، قانون تشدید مجازات محتكران و گرانفروشان مصوب 1367/01/23)
احیای اراضی(اِحیای اراضی): عملیاتی است كه با تغییر وضع طبیعی زمین و به وسیله اقداماتی كه در عرف آباد كردن محسوب است (از قبیل زراعت، درختكاری، بنا ساختن، ایجاد تأسیسات و غیره) آن را برای بهرهبرداری آماده سازد. (از ماده 1 از لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/06/25شورای انقلاب)
احیای زمین: مراد از احیای زمین آن است كه اراضی موات و مباحه را به وسیله عملیاتی كه در عرف آبادكردن محسوب است ازقبیل زراعت، درختكاری، بنا ساختن و غیره قابلاستفاده نمایند. (ماده 141 از قانون مدنی)
اختلاف در صلاحیت: در صورتی که دادگاه رسیدگی کننده خود را صالح به رسیدگی نداند با صدور قرار عدم صلاحیت، پرونده را به دادگاه صلاحیتدار ارسال می نماید. دادگاه مرجوع الیه مکلف است خارج از نوبت نسبت به صلاحیت اظهارنظر نماید و چنانچه ادعای عدم صلاحیت را نپذیرد پرونده راجهت حل اختلاف به دادگاه تجدیدنظر استان ارسال می کند. رای دادگاه تجدیدنظر در تشخیص صلاحیت لازم الاتباع خواهد بود. تبصره- در صورتی که اختلاف صلاحیت بین دادگاههای دو حوزه قضایی از دو استان باشد مرجع حل اختلاف به ترتیب یاد شده، دیوان عالی کشور می باشد.(ماده27قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی وانقلاب در امور مدنی مصوب1379/01/21)
هرگاه بین دادگاههای عمومی، نظامی و انقلاب در مورد صلاحیت اختلاف محقق شود همچنین در مواردی که دادگاهها اعم از عمومی، نظامی و انقلاب به صلاحیت، مراجع غیرقضایی از خود نفی صلاحیت کنند و یا خود را صالح بدانند پرونده برای حل اختلاف به دیوان عالی کشور ارسال خواهد شد. رای دیوان عالی کشور در خصوص تشخیص صلاحیت لازم الاتباع می باشد.(ماده28 قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی وانقلاب در امور مدنی مصوب1379/01/21)
اخفا و امتناع از عرضه كالا: عبارت است از خودداری از عرضهكالای دارای نرخ رسمی به قصدگرانفروشی یا تبعیض در فروش. تعزیرات اخفا وامتناع از عرضهكالا به شرح زیر است: مرتبه اول - تذكركتبی، درج در پرونده واحد و عرضهكالا به نرخ رسمی. مرتبه دوم - عرضه كالا به نرخ رسمی و اخذ جریمه از دو تا پنج برابر ارزش رسمی كالا. مرتبه سوم - علاوه بر مجازاتهای مرتبه دوم - قطع تمام یا برخی خدمات دولتی از سه تا شش ماه. (ماده 7 از قانون تعزیرات حكومتی مصوب 1367/12/23، مجمع تشخیص مصلحت) اداره ضبطیه بلوكات(اداره ضَبطیه بُلوکات): اداره ضبطیه بلوكات عبارت است از نایب الحكومه اداره بلوكی در ماده (201) و صاحب منصبان و ماموران ضبطیه بهطوریكه در مواد آتیه ذكر خواهد شد. (ماده209 از قانون تشكیل ایالات و ولایات و دستورالعملحكام مصوب 1286/09/27)
ادله اثبات دعوی: دلایل اثبات دعوی از قرار ذیل است: 1- اقرار، 2- اسناد كتبی،3- شهادت، 4- امارات، 5- قسم. (ماده 1285 از قانون مدنی)
اراضی آیش(اراضی آیِش): زمین دایری است كه به صورت متناوب طبق عرف محل برای دوره معینی بدون كشت بماند. (بند 6 ماده 1 از آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیای اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/02/31)
اراضی آیش: زمین دایری است كه به صورت متناوب طبق عرف محل برای دوره معینی بدون كشت بماند. (بند 4 واژهنامه از لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیای اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/01/26)دولت
اراضی آیش: زمین دایری است كه به صورت متناوب طبق عرف محل برای دوره معینی بدون كشت بماند. (بند 5 از واژهنامه لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیای اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران و لایحه قانونی ... مصوب 1358/12/28)
اراضیآیش: زمیندایریاستكه بهصورت متناوب طبق عرف محل برای دوره معینی بدون كشت بماند. (بند 5 واژهنامه از لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیای اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/12/11)
اراضی آیش: زمین دایری است كه به صورت متناوب طبق عرف محل برای دوره معینی بدون كشت بماند. (بند ج ماده 1 از قانون نحوه واگذاری و احیای اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/06/25شورای انقلاب)
اراضی بایر(اراضی بایِر): زمینهایی است كه سابقه احیا دارد ولی به علت اعراض یا عدم بهرهبرداری بدون عذر موجه مدت 5 سال متوالی متروك مانده یا بماند. (بند 3 ماده 1 از آییننامه اجرایی لایحه قانون اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیای اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/02/31شورای انقلاب)
اراضی بایر: زمینهایی است كه سابقه احیا دارد ولی به علت اعراض یا عدم بهرهبرداری بدون عذر موجه مدت 5 سال متوالی متروك مانده باشد. (بند 1 واژهنامه از لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/01/26شورای انقلاب)
اراضی بایر: زمینهای بایر كه به علل مختلف توسط مالكان بزرگ بایر نگاه داشته شده است و با توجه به نیاز جامعه و مسأله خودكفایی مملكت و با توجه به این كه این زمینها فقط به صرف این كه مالكیت از آن آنها است بدون كشت مانده و اجازه كشت به دهقانان هم داده نمیشود. (بند1 واژهنامه از لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیای اراضیدر حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/12/28شورای انقلاب)
اراضی بایر: زمینهای بایر كه به علل مختلف توسط مالكان بزرگ بایر نگاه داشته شده است و با توجه به نیاز جامعه و مسأله خودكفایی مملكت و با توجه به این كه این زمینها فقط به صرف این كه مالكیت از آن آنها است بدون كشت مانده و اجازه كشت به دهقانان هم داده نمیشود، دولت اسلامی این زمینها را در اختیار خود میگیرد تا در اختیار دهقانان و داوطلبان واجد شرایط گذارده شود. (بند 1 واژهنامه از لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیای اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/12/11)
اراضی بایر: زمینهایی است كه سابقه احیا دارد ولی به علت اعتراض و عدم بهرهبرداری برای مدت 5 سال متوالی بدون عذر موجه متروك مانده یا بماند. (بند د ماده 1 از قانون نحوه واگذاری و احیای اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/06/25شورای انقلاب)
اراضی بایر: منظور از اراضی بایر موضوع این ماده زمینهایی استكه در تاریخ نقل و انتقال باغ یا مستحدثاتی طبق ضوابط مندرج در آییننامه ماده 214 قانون مالیاتهای مستقیم درآن ایجاد نشده باشد. (تبصره ماده6 از قانون معاملات زمین مصوب 1354/02/28)
اراضی بایر: زمینهایی كه سابقه احیا دارد ولی به علت اعراض یا عدم بهرهبرداری بدون عذر موجه به مدت 5 سال متوالی متروك مانده باشد. (بند 1 از آییننامه اجرایی قانون واگذاری زمینهای دایر و بایر كه بعد از انقلاب به صورت كشت موقت در اختیار كشاورزان قرار گرفته است مصوب 1365/11/29هیأت وزیران)
اراضی بایر شهری: اراضی بایر شهری زمینهایی استكه سابقه عمران و احیا داشته و به تدریج به حالت موات برگشته اعم از آن كه صاحب مشخصی داشته یا نداشته باشد. (ماده 4 از قانون زمین شهری مصوب 1366/06/22)
اراضی بایر شهری: اراضی بایر شهری زمینهایی استكه سابقه عمران داشته و به تدریج به حالت موات برگشته است اعم از آنكه صاحب مشخصی داشته یا نداشته باشد. (ماده 4 از قانون اراضی شهری مصوب1360/12/27)
اراضی جنگلی: اراضی جنگلی به جنگل تكامل نیافتهای گفته میشود كه به صورتهای زیر باشد: 1- تعداد نمایده درخت یا نهال یا بوته جنگلی در هر هكتار آن جداگانه یا مجموعاً از یك صد اصله تجاوز نكند. 2- درختان جنگلی به صورت پراكنده باشد به نحوی كه حجم آن در هر هكتار در شمال (از حوزه آستارا تا حوزه گلیداغی) كمتر از پنجاه متر مكعب و در سایر نقاط ایران كمتر از بیست متر مكعب باشد (در صورت وجود شمشاد و حجم بیش از سی متر مكعب جنگل شمشاد محسوب میشود). (ردیف د بند 7 ماده 1 از آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/02/31 شورای انقلاب)
اراضی جنگلی: به جنگل تكامل نیافتهای اطلاق میشودكه به یكی از اشكال زیر باشد: 1- تعداد كنده درخت یا نهال یا بوته جنگلی در هر هكتارآن جداگانه یا مجموعاً از یكصد عددتجاوزنكند.2- درختان جنگلی بهصورت پراكنده موجود باشد به نحوی كه حجم آن در هر هكتار در شمال ایران (از حوزه آستارا تا حوزه گلیداغی) كمتر از پنجاه متر مكعب و در سایر نقاط ایران كمتر از بیست متر مكعب باشد. اگر در اراضی (بند 2) درخت شمشاد وجود داشته باشد و حجم درختان آن بیش از سی متر مكعب در هكتار باشد جنگل شمشاد محسوب میگردد. (بند ز ماده 1 از قانون نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/06/25 شورای انقلاب)
اراضی جنگلی: الف) زمینهاییكه در آنها آثار و شواهد وجودجنگل از قبیل نهال یا پاجوش یا بوته یا كنده درختان جنگلی وجود داشته باشد مشروط بر آن كه در تاریخ ملی شدن جنگلها 1341/10/27تحت كشت یا آیش نبوده و تعداد كنده در هر هكتار از بیست یا تعداد نهال یا بوته جنگلی در هر هكتار جداگانه یا مجموعاً از یكصد عدد یا مجموع تعداد نهال و بوته و كنده در هر هكتار از یكصد عدد متجاوز باشد. ب) زمینهاییكه در آنها درختان خودروی جنگلی بهطور پراكنده وجود داشته باشد و حجم درختان موجود در شمال از حوزه آستارا تا حوزه گلیداغی در هر هكتار كمتر از پنجاه متر مكعب و در سایر مناطق ایران كمتر از بیست متر مكعب باشد مشروط بر آنكه در تاریخ ملی شدن جنگلها تحت كشت یا آیش بوده باشد. (بند 6 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 1346/05/25)
اراضی خالصه(اراضی خالِصه): منظور از اراضی خالصه مذكور در ماده 1 اعم است از اراضی قراء خالصه دولتی كه فعلاً موجود است یا از زمینهای بایری كه در اثر عملیات عمرانی و سدبندی و غیره از طرف دولت دایر و برای زراعت آماده خواهد شد یا اراضی یا قرایی كه از طرف دولت دراختیار وزارت كشاورزی گذارده میشود با رعایت قانون فروش خالصجات. (تبصره 2 ماده 1 از قانون راجع به واگذاری زمین به تحصیلكردههای كشاورزی مصوب 1338/10/22)
اراضی دایر(اراضی دایِر): اراضی دایر زمینهایی است كه آن را احیا و آباد كردهاند و در حال حاضر دایر و مورد بهرهبرداری مالك است. زمینهای دایر مشمول این قانون صرفاً اراضی كشاورزی یا آیش اعم از محصور یا غیرمحصور میباشد. (ماده 5 از قانون زمین شهری مصوب1366/06/22)
اراضی دایر: اراضی دایر، زمینهایی است كه احیا شده و مستمراً مورد بهرهبرداری است. (بند 4 ماده 1 از آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/02/31شورای انقلاب)
اراضی دایر: زمینهایی است كه احیا شده و مستمراً مورد بهرهبرداری است. غیر از اراضی فوق الذكر زمینهایی كه به نحوی از انحا در رژیم سابق ملی اعلام شده (زمینهایی كه جهت محیطزیست و شكارگاهها و جلوگیری از بدی آب و هوا در ملكیت دولت درآمده است). (بند 2 واژهنامه از لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/01/26 شورای انقلاب)
اراضی دایر: زمینهایی است كه احیا شده و مستمراً مورد بهرهبرداری است. (بند 2 واژهنامه از لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/06/25 و لایحه ... كشاورزان مصوب 1358/12/28 شورای انقلاب)
اراضی دایر: زمینهایی است كه احیا شده و مستمراً مورد بهرهبرداری است. (بند 2 واژهنامه از لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/06/25شورای انقلاب)
اراضی دایر: زمینهای احیا شدهای است كه مستمراً مورد بهرهبرداری است. (بند ب ماده 1 از قانون نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب1358/06/25شورای انقلاب)
اراضی دایر: منظور از اراضی دایر موضوع قانون، برای تملك و زمینهای كشاورزی مندرج در ماده (5) قانون و این آییننامه، زمینهایی است كه بهرهبرداری غالب از آنها، زراعت باشد و شامل عرصه و اعیان باغها و تأسیساتی كه عرصه آنها متناسب با اعیانی باشد، نمیشود. (ماده 2 از آییننامه اجرایی قانونی زمین شهری مصوب1371/03/24 هیأت وزیران)
اراضی دایر: زمینهایی است كه احیا شده و مستمراً مورد بهره برداری است. (بند 2 از آییننامه اجرایی قانون واگذاری زمینهای دایر و بایر كه بعد از انقلاب به صورت كشت موقت دراختیار كشاورزان قرار گرفته است مصوب 1365/11/29)
اراضی دولتی: اراضی دولتی اعم از ثبت شده و ثبت نشده دایر و بایر عبارت است از: الف) اراضی موات، ب) اراضی كه به نحوی از انحا به دولت منتقل شده است اعم از طریق اصلاحات ارضی، خالصه، مجهول المالك و غیره، ج) اراضی متعلق به دولت كه دراختیار اشخاص حقیقی و حقوقی یا مؤسسات دولتی قرار دارد و به علت عدم استفاده یا عدم اجرا مفاد قرارداد به دولت برگردانده شده است. (بند 10 ماده 1 از آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/02/31 شورای انقلاب)
اراضی ساحلی: زمینهایی است كه در مجاورت حریم دریا و دریاچه یا اراضی مستحدثه قرار دارد و با توجه به تعریف انواع اراضی مذكور در این قانون بر حسب مورد در حكم یكی از آنها محسوب خواهد شد. (بند 9 ماده 1 از آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/02/31شورای انقلاب)
اراضی ساحلی: زمینهایی است كه در مجاورت حریم دریا و دریاچه یا اراضی مستحدثه قرار دارد و با توجه به تعریف انواع اراضی مذكور در این قانون برحسب مورد در حكم یكی از آنها محسوب خواهد شد. (بند ط ماده 1 از قانون نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب1358/06/25 شورای انقلاب)
اراضی ساحلی: اراضی ساحلی، پهنهای است با عرض مشخص از اراضی مجاور دریا و دریاچهها یا خلیج كه حداقل از یك سو به كنار دریا یا دریاچه یا خلیج متصل باشد. (بند ب ماده 1 از قانون اراضی مستحدث ساحلی مصوب 1354/04/29)
اراضی شهری: اراضی شهری زمینهایی استكه درمحدوده قانونی وحریم استحفاظی شهرها و شهركها قرار گرفته است. (ماده 2 از قانون زمین شهری مصوب 1366/06/22)
اراضی شهری: اراضی شهری زمینهایی است كه در محدوده قانونی شهرها و شهركها قرار گرفته باشد. (ماده 2 از قانون اراضی شهری مصوب 1360/12/27)
اراضی كشت موقت: عبارت است از اراضی بایر و دایری كه پس از پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال 1359 در سراسر كشور و تا پایان سال 1363 در مناطق كردنشین به نحوی در تسلط غیرمالك قرار گرفته باشد. هر گاه در زمان تصرف در سطح هر هكتار بیش از یك صد اصله نهال یا درخت مثمر یا پنجاه اصله درخت نخل یا زیتون یا یك هزار نهال یا درخت غیرمثمر وجود داشته در این صورت باغ یا بیشه محسوب و از شمول اراضی كشت موقت خارج است. (بند 4 از آییننامه اجرایی قانون واگذاری زمینهای دایر و بایر كه بعد از انقلاب به صورت كشت موقت دراختیار كشاورزان قرار گرفته است مصوب 1365/11/29هیأت وزیران) اراضی متعلق به دولت: منظور از اراضی متعلق به دولت مذكور در ماده 13 قانون كلیه زمینهایی است كه به نام دولت دارای سند بوده یا در جریان ثبت به نام دولت است و همچنین كلیه اراضی ملی شده و مواتی كه طبق قوانین مصوب و آرا كمیسیونهای مربوطه متعلق به وزارت مسكن و شهرسازی است اعم از این كه به نام دولت ثبت شده یا نشده باشد. نمایندگی دولت در مورد اراضی مزبور با سازمان زمین شهری یا دستگاهی است كه وزارت مسكن و شهرسازی به آن تفویض اختیار میكند. (ماده 61 از آییننامه اجرایی قانون زمین شهری مصوب 1367/04/15هیأت وزیران)
اراضی متعلق به شهرداری: منظور از زمینهای متعلق به شهرداری - یاد شده در ماده (13) قانون - كلیه زمینهایی است كه طبق قوانین و مقررات به شهرداریها تعلق دارد. اعم از آن كه به نام شهرداری دارای سند باشد یا نباشد. (ماده 34 از آییننامه اجرایی قانون زمین شهری مصوب 1371/03/24هیأت وزیران)
اراضی متعلق به شهرداری: منظور از اراضی متعلق به شهرداری مذكور در ماده 13 قانون كلیه زمینهایی است كه طبق قوانین و مقررات به شهرداریها تعلق دارد اعم از آن كه به نام شهرداری دارای سند باشد یا نباشد. (ماده 62 از آییننامه اجرایی قانون زمین شهری مصوب 1367/04/15هیأت وزیران)
اراضی مستحدثه(اراضی مُسْتَحْدَثِه): زمینی است كه در نتیجه خشك افتادن آب دریاها، دریاچهها و تغییر بستر رودخانهها یا خشك شدن تالابها ایجاد شده باشد. (بند 8 ماده 1 از آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/02/31شورای انقلاب)
اراضی مستحدثه: زمینی است كه در نتیجه خشك افتادن آب دریاها، دریاچهها و تغییر بستر رودخانهها یا خشك شدن تالاب ایجاد شده باشد. (بند ح ماده 1 از قانون نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/06/21 شورای انقلاب)
اراضی مستحدث: اراضی مستحدث عبارت است از زمینهایی كه در نتیجه پایین رفتن سطح آب یا هر نوع جریان آب در كرانههای دریا و دریاچهها و جزایر یا در نتیجه پایین رفت آب یا خشك شدن تالابها ظاهر یا ایجاد میشود. (بند الف ماده 1 از قانون اراضی مستحدث و ساحلی مصوب 1354/04/29)
اراضی منابع طبیعی: الف) جنگلها یا بیشه طبیعی. مجتمعی متشكل از عرصه و هوایی و مركب از موجودات از منشأ نباتی (مانند درخت، درختچه، نهال، علف و خزه) و حیوانی صرفنظر از درجه تكامل به نحوی كه دست بشر در ایجاد و تكامل آن دخیل نبوده است. ب) مراتع، زمینهایی است اعم از كوه و دامنه یا زمین مسطح كه در فصل چرا دارای پوششی از نباتات علوفهای خودرو بوده و با توجه به سابقه چرا عرفاً، مرتع شناخته شود. اراضی آیش گرچه پوشش نباتات و علوفهای داشته باشند مشمول تعریف مرتع نیستند. چنانچه مرتع دارای درختان جنگلی خودرو باشد مرتع مشجر نامیده میشود. ج) نهالستانها، جنگلهای دست كاشت عمومی كه توسط دولت ایجاد شده باشد. د) اراضی جنگلی، به جنگل تكامل نیافتهای گفته میشود كه به صورتهای زیر باشد: 1- تعداد كنده درخت یا نهال یا بوته جنگلی در هر هكتار آن جداگانه یا مجموعاً از یك صد اصله تجاوز ننماید. 2- درختان جنگلی به صورت پراكنده باشد به نحوی كه حجم آن در هر هكتار در شمال (از حوزه آستارا تا حوزه گلیداغی) كمتر از پنجاه متر مكعب و در سایر نقاط ایران كمتر از بیست متر مكعب باشد (در صورت وجود شمشاد و حجم بیش از سی متر مكعب جنگل شمشاد محسوب میشود). (بند 7 ماده 1 از آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/02/31شورای انقلاب)
اراضی منابع طبیعی: جنگلها و مراتع: بیشههای طبیعی، نهالستانهای دولتی، جنگلهای دست كاشت میباشد. غیر از اراضی فوقالذكر زمینهایی كه به نحوی از انحا در رژیم سابق ملی اعلام شده (زمینهایی كه جهت محیطزیست و شكارگاهها و جلوگیری از بدی آب و هوا در ملكیت دولت درآمده است). (بند 3 واژهنامه از لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامیایران مصوب 1358/06/25 و لایحه ... مصوب1358/12/28شورایانقلاب)
اراضی منابع طبیعی: جنگلها و مراتع - بیشههای طبیعی - نهالستانهای دولتی - جنگلهای دست كاشت میباشد غیر از اراضی فوقالذكر زمینهایی كه به نحوی از انحا در رژیم سابق ملی اعلام شده (زمینهایی كه جهت محیطزیست و شكارگاهها و جلوگیری از بدی آب و هوا در ملكیت دولت درآمده است). (بند 3 واژهنامه از لایحه قانونی اصلاحی لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1385/12/11شورای انقلاب)
اراضی موات(اراضی مَوات): زمینهایی است كه سابقه احیا و بهره برداری ندارد و به صورت طبیعی باقی مانده است. (بند 5 ماده 1 از آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/02/31، شورای انقلاب)
اراضی موات: زمینهای غیرآبادی است كه سابقه احیا و بهرهبرداری ندارد و به صورت طبیعی باقی مانده است. (بند 3 واژهنامه از لایه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/01/26 شورای انقلاب)
اراضی موات: زمینهایی است كه سابقه احیا و بهرهبرداری ندارد و به صورت طبیعی باقی مانده است. (بند 4 واژهنامه از لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/06/25 و لایحه قانونی ... مصوب1358/12/28 شورای انقلاب)
اراضی موات: زمینهایی است كه سابقه احیا و بهرهبرداری ندارد و به صورت طبیعی باقی مانده است. (بند 4 واژهنامه از لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/12/11 شورای انقلاب)
اراضی موات: زمینهایی است كه سابقه احیا و بهرهبرداری ندارد و به صورت طبیعی باقی مانده است. (بند الف ماده 1 از لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1358/06/25 شورای انقلاب)
اراضی موات: زمینهای بایری است كه ملك اشخاص نمیباشد. (ردیف ب بند 9 ماده 1 از قانون مربوط به اصلاحات ارضی مصوب 1339/02/26)
اراضی موات شهری: اراضی موات شهری زمینهایی است كه سابقه عمران و احیا نداشته باشد. (ماده 3 از قانون زمین شهری مصوب 1366/06/22)
اراضی موات شهری: اراضی موات شهری زمینهایی است كه سابقه عمران و احیا نداشته باشد. (ماده 3 از قانون اراضی شهری مصوب 1360/12/27)
اراضی و ابنیه و مؤسسات مورد احتیاج عملیات عمرانی: اراضی و ابنیه و مؤسسات مورد احتیاج عملیات عمرانی و نیازمندیهای عمومی عبارت از آن قسمت از اراضی و ابنیه و تأسیسات است كه برای اجراء یكی از برنامههای مصوب كمیسیونهای مشترك مجلسین طبق تصویب شورای عالی برنامه ضرورت داشته باشد. (ماده 1 از آییننامه خرید اراضی و ابنیه و مؤسسات مورد احتیاج عملیات عمرانی مصوب 1336/04/03)
ارتشا(اِرْتِشا): هریك از مستخدمین و مأمورین دولتی اعم از قضایی و اداری یا شوراها یا شهرداریها یا نهادهای انقلابی و به طور كلی قوای سه گانه و همچنین نیروهای مسلح یا شركتهای دولتی یا سازمانهای دولتی وابسته به دولت یا مأمورین به خدمات عمومی خواه رسمی یا غیررسمی برای انجام دادن یا انجام ندادن امری كه مربوط به سازمانهای مزبور میباشد، وجه یا مال یا سند پرداخت وجه یا تسلیم مالی را مستقیماً یا غیرمستقیم قبول نماید در حكم مرتشی است. (ماده 3 از مصوبه اصلاح و تأیید موادی از لایحه تشدید مجازات مرتكبین ارتشا، اختلاس و كلاهبرداری مصوب 1367/09/15مجمع تشخیص مصلحت)
ارتشا: هریك از داوران و ممیزان و كارشناسان اعم از این كه توسط دادگاه معین شده باشد یا توسط طرفین، چنانچه در مقابل اخذ وجه یا مال به نفع یكی از طرفین اظهارنظر یا اتخاذ تصمیم نماید .... (از ماده 588 از قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازاتهای باز دارنده مصوب 1375/03/02)
ارتشا: هر نظامی برای انجام یا خودداری از انجام امری که از وظایف او یا یکیدیگر از کارکنان نیروهای مسلح است وجه یا مال یا سند پرداخت وجه یا تسلیم مالی رابلاعوض یا کمتر از قیمت معمول به هر عنوان قبول نماید اگرچه انجام یا خودداری ازانجام امر برخلاف قانون نباشد در حکم مرتشی است و به ترتیب ذیل محکوم میشود : الف - هرگاه قیمت مال یا وجه مأخوذ تا یک میلیون (000 000 1) ریال باشد بهحبس از یک تا پنج سال و جزای نقدی معادل وجه یا قیمت مال مأخوذ و تنزیل یک درجهیا رتبه. ب - هر گاه قیمت مال یا وجه مأخوذ بیش از یک میلیون (000 000 1) ریال تا دهمیلیون (000 000 10) ریال باشد به حبس از دو تا ده سال و جزای نقدی معادل وجه یاقیمت مال مأخوذ و تنزیل دو درجه یا رتبه.ج - هرگاه قیمت مال یا وجه مأخوذ بیش از ده میلیون (000 000 10) ریال باشدبه حبس از سه تا پانزده سال و جزای نقدی معادل وجه یا قیمت مال مأخوذ و اخراج ازنیروهای مسلح .(ماده118 قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح مصوب1382/10/9)
ارتش جمهوری اسلامی ایران: ارتش جمهوری اسلامی ایران پاسداری از استقلال و تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی كشور را به عهده دارد. (اصل 143 از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران)
ارتش جمهوری اسلامی ایران: ارتش جمهوری اسلامی ایران به مجموعه ستاد مشترك، نیروهای زمینی، هوایی، دریایی و سازمانهای وابسته به آنها اطلاق میگردد. (ماده 3 از قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 1366/07/07)
ارتفاق(اِرْتِفاق): ارتفاق حقی است برای شخص در ملك دیگری. (ماده 93 از قانون مدنی)
ارتقا: عبارت از احراز یك رده شغلی بالاتر از رده شغلی قبلی است. (بند ظ از آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان مناطق آزاد تجاری، صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1375/01/19 هیأت وزیران)
ارزش خالص: منظور ارزش كل داراییها منهای ارزش كل بدهیهای بخش دولتی است. (از ماده 77 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 1380/11/27)
ارزش گمرکی کالای ورودی: در همه موارد عبارت است از ارزش بهای خرید کالا در مبدأ به اضافه هزینه بیمه و حمل و نقل (سیف) به اضافه سایر هزینه هایی که به آن کالا تا ورود به اولین دفتر گمرکی تعلق می گیرد که از روی سیاهه خرید یا سایر اسناد تسلیمی صاحب کالا تعیین می شود و براساس برابری نرخ ارز اعلام شده توسط بانک مرکزی در روز اظهار است.(ماده14قانون امورگمرکی مصوب1390/08/22)
ارزش ویژه سهام: عبارت است از مجموع سرمایه ثبت و پرداخت شده و اندوختههای آزاد قابل تقسیم و مانده حساب سود و زیان سنواتی. (بند 3 از تصویبنامه اجازه اقدام وزارتخانههای صنایع و معادن و فلزات نسبت به مصالحه حقوق دارندگان سهام شركتهای موضوع بند الف ماده 1 قانون حفاظت و توسعه صنایع ایران مصوب 1378/01/22هیأت وزیران)
ارزشیابی شغل: عبارت از مقایسه مهارتها، مسئولیتها، كوششها و شرایط محیط كار هریك از مشاغل سازمان به منظور تعیین ارزش و اهمیت نسبی آنها با استفاده از معیارها و ضوابط مورد سنجش است. (بند د از آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری - صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1375/01/19 هیأت وزیران)
ارزیابی ذخایر: كاوشهایی است كه جهت تعیین میزان اولیه (مرجع) توده زنده آبزیان صورت میگیرد. (بند 11 ماده 1 از آییننامه اجرایی حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1378/02/05 هیأت وزیران)
از كار افتادگی: از كار افتادگی موضوع مقررات این فصل عبارت از عدم توانایی كامل و دائمی شخص به انجام دادن اموری كه متعارفاً به آن اشتغال داشته است. (ماده 51 از قانون مقررات استخدامی شركتهای دولتی مصوب 1352/03/05)
از كار افتادگی: از كار افتادگی موضوع این آییننامه عبارت از عدم توانایی كامل و دائمی كارمند به انجام دادن كار و كسب درآمد با رعایت ضوابط مقرر در قانون بیمههای اجتماعی است كه باید مورد تأیید صندوق مربوط قرار گیرد. در صورت بروز اختلاف موضوع در هیأتی مركب از سه نفر كارشناسان منتخب وزارت كار و امور اجتماعی، شورای عالی تأمین اجتماعی و صندوق مربوط مطرح خواهد شد و تصمیم هیأت مزبور به اكثریت آرا قاطع است. (تبصره 2 ماده 7 از آییننامه مربوط به نرخ و ترتیب پرداخت حق بیمه و شرایط استفاده از مزایا و میزان آن مصوب 1351/04/13)
از كارافتادگی: از كار افتادگی موضوع این آییننامه عبارت از عدم توانایی كامل و دائمی مستخدم به انجام كار است. (ماده 58 از اصلاح آییننامه استخدامی شهرداری تهران مصوب 1368/02/13 هیأت وزیران)
از كار افتادگی: از كار افتادگی موضوع این آییننامه عبارت از عدم توانایی كامل و دائمی شخص به انجام دادن - اموری كه به آن اشتغال داشته است. تشخیص از كار افتادگی و سبب آن و همچنین تشخیص این كه فوت مستخدم به علت حادثه ناشی از كار یا به سبب انجام وظیفه بوده است با هیأت مدیره صندوق بازنشستگی خواهد بود و در صورت اختلاف نظر رأی شورای اداری شهرداری تهران قطعی و لازم اجراست. (ماده 59 از آییننامه استخدامی شهرداری تهران مصوب 1358/08/12هیأت وزیران)
از كار افتادگی جزئی: از كار افتادگی جزئی عبارت است از كاهش قدرت كار بیمه شده به نحوی كه با اشتغال به كار سابق یا كار دیگر فقط قسمتی از درآمد خود را به دست آورد. (بند 14 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 1354/04/03)
از كار افتادگی كلی: از كار افتادگی كلی عبارت است از كاهش قدرت كار بیمه شده به نحوی كه نتواند با اشتغال به كار سابق یا كار دیگری بیش از (3)/(1) از درآمد قبلی خود را به دست آورد. (بند 13 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 1354/04/03)
از كار افتاده: از كار افتاده به كسی اطلاق میشود كه از نظر جسمی یا روانی قادر به تأمین معیشت خود از طریق انجام كاریا حرفهای كه بدان وسیله امرار معاش میكرده نباشد و به كار دیگری اشتغال نداشته باشد. (تبصره 4 ماده 44 از قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب 1350/02/13)
اسباب تملك: تملك حاصل میشود: 1- به احیا اراضی موات و حیازت اشیاء مباحه، 2- به وسیله عقود و تعهدات، 3- به وسیله اخذ بشفعه، 4- به ارث، (ماده 140 از قانون مدنی)
استاد: از این به بعد مدرسه ابتدایی دبستان و معلم آن آموزگار - مدرسه متوسطه دبیرستان و معلم آن دبیر - مدرسه صنعتی هنرستان و معلم آن هنرآموز - هر شعبه از مدارس عالی (فاكولته) دانشكده و مجموع شعب عالیه (اونیورسیته) دانشگاه و معلم مدارس عالیه استاد نامیده خواهد شد. (تبصره ماده 1 از قانون اجازه تأسیس دانشسراهای مقدماتی و عالی مصوب 1312/12/19)
استان: استان، واحدی از تقسیمات كشوری است با محدوده جغرافیایی معین، كه از به هم پیوستن چند شهرستان همجوار با توجه به موقعیتهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و طبیعی تشكیل میشود. (ماده 9 از قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 1362/04/15)
استاندار: استانداران در قلمرو مأموریت خود نماینده عالی دولت محسوب میشوند و مسئول اجرای سیاست عمومی دولت در حوزه مأموریت خود هستند و در كلیه امور اجرائی استان نظارت تامه و عالیه دارند. (ماده 2 از لایحه قانونی اختیارات استانداران كشوری جمهوری اسلامی ایران مصوب 1359/03/29شورای انقلاب)
استاندارد: استاندارد برحسب مورد عبارت است از تعیین تمام یا برخی از خصوصیات و مشخصات هر فراورده از قبیل نوع، جنس، منشا، مواد اولیه اجزاء تشكیل دهنده، تركیب، ساخت، نحوه استفاده، طرز نصب، كیفیت، كمیت، شكل، رنگ، وضع ظاهری، وزن، ابعاد، عیار، ایمنی، چگونگی و بستهبندی و علامتگذاری، روش آزمایش و همچنین یكنواخت كردن اوراق اداری، اسناد بازرگانی و مالی و امثال آن. (بند الف ماده 2 از قانون مواد الحاقی به قانون تأسیس مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران مصوب 1349/09/24)
استاندارد(آلودگی): میزان و معیارهایی كه در این آییننامه استاندارد نامیده میشود عبارت است از حدود مجاز و مشخصات ویژهایكه با توجه به اصول حفاظت و بهسازی محیطزیست برای آلودهكنندهها و جلوگیری ازآلودگیآب تعیین میشود. (بند 11 ماده2 از آییننامه جلوگیری از آلودگی آب مصوب1363/09/24 هیأت وزیران)
استخدام (بانك): استخدام: عبارت است از پذیرفتن شخص به خدمت در بانك طبق ضوابط این آییننامه. (بند ج ماده 1 از آییننامه استخدامی نظام بانكی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1379/11/26 هیأت وزیران)
استخدام ارتش: استخدام در ارتش عبارت است از پذیرفته شدن شخص برای انجام خدمت موظف در یكی از مشاغل پیشبینی شده در این قانون. (ماده 18 از قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 1366/07/07)
استخدام (سپاه پاسداران): استخدام در سپاه عبارت است از گزینش افراد واجد صلاحیت برای انجام خدمت موظف در یكی از مشاغل پیشبینی شده در این قانون. (ماده 4 از قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 1370/07/21)
استخدام دولت: استخدام دولت عبارت از پذیرفتن شخصی به خدمت دولت در یكی از وزارتخانهها یا مؤسسات دولتی است. (بند الف ماده 1 از قانون استخدام كشوری مصوب 1345/03/31)
استخدام غیررسمی: منظور از استخدام غیررسمی مذكور در تبصره 60 قانون بودجه سال 1364 هر گونه استخدام به صورت پیمانی، قراردادی، خرید خدمت، روزمزد و كارگری و عناوین مشابه میباشد. (تبصره 3 ماده 7 از قانون نحوه تعدیل نیروی انسانی دستگاههای دولتی مصوب 1366/10/27)
استخدام وزارت اطلاعات: استخدام: عبارت است از پذیرفتن شخص به خدمت در وزارتخانه. (ماده 1 از قانون استخدامی وزارت اطلاعات مصوب 1374/04/25)
استخراج: مجموعه عملیاتی است كه به منظور جدا كردن كانه از كانسار و انتقال آن به محل انباشت مواد انجام میگیرد. (بند د ماده 1 از قانون معادن مصوب 1377/03/23) استر(اِسْتِر): مقدار هیزمی است كه یك متر مكعب فضا را اشغال نماید و هر استر معادل ششدهم مترمكعب چوب محسوب میشود. (بند16 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب1346/05/25)
استعفا: كسانی كه نیروهای مسلح ... برای تحصیل آنها هزینهای پرداخت كرده باشد در صورت وجود یكی از شرایط زیر میتوانند استعفا دهند. 1- پرداخت دو برابر هزینه تحصیل، 2- انجام خدمت پس از خاتمه تحصیل معادل سه برابر مدت تحصیل كه در هر صورت از ده سال تجاوز نخواهد كرد. كسانی كه ضمن خدمت به هزینه نیروهای مسلح ... دوره تخصصی را طی كردهاند باید دو برابر مدت تخصصی را خدمت كنند و در صورتی كه مشمول قسمت اول این جزء نیز باشند این مدت به خدمت مقرر در قسمت اول این جزء اضافه میشود. (بند ج ماده 15 از قانون اصلاح بند ج ماده 15 قانون استخدام نیروهای مسلح مصوب 1352/10/17)
استیناف (اِسْتیناف): پژوهش یا شکایت استینافی یا تجدیدنظر، عبارت است از شکایت ازحکم و قرار که درمرحله رسیدگی نخستین صادر شده است .درحقیقت شکایت برای بار دوم است. اسم سابق آن استیناف است و استیناف به معنی از سر گرفتن است .شاکی را پژوهش خواه یا مستانف یا تجدیدنظرخواه، و خواسته او را پژوهش خواسته یا مستانف عنه و طرف او را پژوهش خوانده یا مستانف علیه یا تجدید نظرخوانده می نامند.(جعفری لنگرودی، محمدجعفر،ترمینولوژی حقوق،تهران:انتشارات کتابخانه گنج دانش، چاپ نوزدهم، 1387،ص127)
اسرای آزاد شده: اسرای آزاد شده به كسانی اطلاق میگردد كه به سبب مأموریت محوله در طول جنگ تحمیلی و در جهت دفاع از انقلاب اسلامی و استقلال و تمامیت ارضی كشور جمهوری اسلامی ایران توسط عوامل دشمن در داخل یا خارج از كشور اسیر شده و پس از مقاومت دلیرانه آزاد شده باشند. (ماده 1 از قانون حمایت از آزادگان (اسرای آزاد شده بعد از ورود به كشور مصوب 1368/09/13).
اسم خاص: اسمی است كه برای نامیدن شخص معین یا جای معین یا چیز معین به كار میرود. (بند ج ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون ممنوعیت بهكارگیری اسامی، عناوین و اصطلاحات بیگانه مصوب 1378/02/19)
اسناد خزانه: اسنادخزانه اسناد بینامی است كه برای تأمین احتیاجات مالی خزانهداری كل در جریان سال مالی انتشار مییابد. (ماده 1 از قانون انتشار اسناد خزانه و اوراق قرضه مصوب 1348/07/02)
اسناد دولتی: اسناد دولتی عبارتند از هر نوع نوشته یا اطلاعات ثبت یا ضبط شده مربوط به وظایف و فعالیتهای وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و وابسته به دولت و شركتهای دولتی از قبیل مراسلات، دفاتر، پرونده، عكسها، نقشهها، كلیشهها، نمودارها، فیلمها، میكروفیلمها و نوارهای ضبط صوت كه در مراجع مذكور تهیه یا به آن رسیده باشد. اسناد دولتی سری اسنادی است كه افشای آنها مغایر با مصالح دولت یا مملكت باشد. اسناد دولتی محرمانه اسنادی است كه افشای آنها مغایر با مصالح خاص اداری سازمانهای مذكور در این ماده باشد. (ماده 1 قانون مجازات انتشار و افشای اسناد محرمانه و سری دولتی مصوب1353/11/29)
اسناد دولتی سری: اسناد دولتی سری اسنادی است كه افشای آنها مغایر با مصالح دولت یا مملكت باشد. (از ماده 1 قانون مجازات انتشار و افشای اسناد محرمانه و سری دولتی مصوب 1353/11/29)
اسناد دولتی محرمانه: اسناد دولتی محرمانه اسنادی است كه افشای آنها مغایر با مصالح خاص اداری سازمانهای مذكور در این ماده باشد. (از ماده 1 قانون مجازات انتشار و افشای اسناد محرمانه و سری دولتی مصوب1353/11/29)
اسناد رسمی: اسنادی كه در اداره ثبت اسناد و املاك یا دفاتر اسناد رسمی یا در نزد سایر مأمورین رسمی در حدود صلاحیت آنها و بر طبق مقررات قانونی تنظیم شده باشند رسمی است. (ماده 1287 قانون مدنی)
اسناد عادی: غیر از اسناد مذكوره در ماده 1287 سایر اسناد عادی است. (ماده 1289 قانون مدنی)
اسناد عادی: اسناد عادی سندی است كه غیر از اسناد رسمی باشد. (ماده 283 قوانین موقتی اصول محاكمات حقوقی مصوب 1290/08/18)
اسناد كتبی: اسناد كتبی عبارت است از كلیه نوشتجات طرفین اعم از این كه رسمی باشد یا عادی. (ماده 269 قوانین موقتی اصول محاكمات حقوقی مصوب 1290/08/18)
اسناد و اوراق بهادار دولتی: اسناد و اوراق بهادار دولتی موضوع ردیف (3) بند الف ماده5 عبارت است از: الف) اسناد خزانه و اوراق قرضه دولتی یا تضمین شده از طرف وزارت دارایی مشروط بر اینكه اجازه انتشار یا تضمین آن قانوناً تحصیل شده باشد. ب) مطالبات بانك مركزی ایران از وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و شهرداریها و مؤسسات وابسته به دولت یا وابسه به شهرداریها كه بهطور بازرگانی اداره میشوند مشروط بر این كه این مطالبات از طرف وزارت دارایی تضمین شده باشد. (ماده 8 قانون پولی و بانكی كشور مصوب1351/04/18)
اسناد و اوراق راكد: اسناد و اوراق راكد در این آییننامه عبارت است از كلیه نوشتهها، نامهها، گزارشها، صورت جلسهها و صورت مجلسها، قراردادها و عهدنامهها، ابلاغها و فرمانها، نمونهها و فرمها، دفترها و پروندهها، قبوض، نسخهها، بارنامهها و مدارك و سوابق تحصیلی، نمودارها، نقشهها، عكسها، كلیشهها، فیلمها و میكروفیلمها، صفحهها و نوارهای ضبط صوت و سایر اسناد و مداركی كه توسط مقامات و دستگاههای دولتی و وابسته به دولت دراجرای وظایف و تكالیف قانونی و اداری تهیه یا دریافت و نگهداری شده و برای انجام دادن وظایف و مسئولیتهای قانونی و اداری جاری به تشخیص وزارتخانه یا مؤسسه مربوط مورد مراجعه و استفاده مستمر نباشد. (تبصره 1 ماده 1 از آییننامه تشخیص اوراق زاید و ترتیب امحاء آنها مصوب 1351/02/16)
اسیر: اسیر و مفقودالاثر شخصی است كه در راه به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی و استمرار آن از تاریخ 1356/10/19 به بعد اسیر یا مفقودالاثر شده و مراتب در مورد پرسنل نیروهای نظامی و انتظامی به تأیید نیروی مربوطه و در سایر موارد به تأیید بنیاد شهید رسیده باشد. (ماده 136 آییننامه اجرایی قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب 1364/05/13هیأت وزیران)
اشعه: اشعه یا پرتوها شامل اشعه یون ساز و غیریون ساز میباشد. (بند 1 ماده 2 از قانون حفاظت در برابر اشعه مصوب 1368/01/20)
اشیاء عتیقه: منظور از اشیا عتیقه اشیایی است كه بر طبق ضوابط بینالمللی یك صد سال یا بیشتر از تاریخ ایجاد یا ساخت آن گذشته باشد. در مورد اشیایی كه قدمت آن از یك صد سال كمتر باشد پس از تأدیه خمس بهای تقویم شده آن از طرف كاشف به نفع بیتالمال اشیا مكشوفه به وی تعلق خواهد گرفت. (ردیف 3 بند ج از لایحه قانونی راجع به جلوگیری از انجام حفاریهای غیرمجاز و كاوش به قصد به دست آوردن اشیا عتیقه و آثار تاریخی كه بر اساس ضوابط بینالمللی مدت یك صد سال یا بیشتر از تاریخ ایجاد یا ساخت آن گذشته باشد مصوب1358/02/18 شورای انقلاب)
اصلاح مسیر رودخانه: عبارت از بازگرداندن رودخانه یا نهر یا مسیل به مسیر تعیینشده در معاهدات، موافتنامه و نقشههای مرزی كه بر اثر جریان طبیعی یا عوامل دیگر تغییر مسیر داده است. (بند 5 فصل اول آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانه مرزی مصوب 1363/12/18 هیأت وزیران)
اصل برائت(اصل بَرائَت): اصل برائت است، بنابراین اگر کسی مدعی حق یا دینی بر دیگری باشد باید آن را اثبات کند، در غیر این صورت با سوگند خوانده حکم به برائت صادر خواهد شد.(ماده197قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی وانقلاب در امورمدنی مصوب1379/01/21)
اصول محاكمات جزائی: اصول محاكمات جزایی عبارت است از ترتیبات و قواعدی كه وضع شده برای كشف و تحقیق جرائم و تعیین مسئولیت مجرمین برحسب مقررات قانونیه. (ماده 1 قوانین موقتی محاكمات جزائی (آییندادرسی كیفری) مصوب 1291/05/30)
اطلاعات پردازش شده هواشناسی: اطلاعاتی است كه به كمك نیروی انسانی یا در فرایندهای ماشینی از حالت خام خارج و پس از سازماندهی علمی و تخصصی به صورت فراوردههای جدید مورد استفاده قرار میگیرد. (بند ب ماده 1 آییننامه اجرایی ماده (21) قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین مصوب 1377/04/03 هیأت وزیران)
اطلاعات خام هواشناسی: اطلاعات خام یا پایه: دادههای مذكور شامل اطلاعات حاصل از كلیه دیدهبانیهای هواشناسی است كه در انواع ایستگاههای سازمان هواشناسی مستقیماً انجام میگردد یا اطلاعاتی كه از دفاتر، گرافها یا نمودارهای مربوط به طور دستی یا به وسیله ماشین استخراج میشود. (بند الف ماده 1 از آییننامه اجرایی ماده (21) قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین مصوب 1377/04/03 هیأت وزیران)
اظهار: مطلبی كه از طرف دولت به مجلس میرسد به كلمه (اظهار) تعبیر میگردد و مطلبی كه از طرف اعضا مجلس باشد به كلمه (عنوان) و آنچه سایر مردم به فرستند به كلمه (عریضه). (ماده 42 نظامنامه داخلی دارالشورای ملی ایران مصوب 1285/07/25)
اظهار اجمالی كالای عبوری: عبارت است از ذكر مشخصات كلی كالا كه در اظهارنامه اجمالی به گمرك یا بندر ارائه میگردد. (بند ت ماده 1 آییننامه اجرایی قانون حمل و نقل و عبور و كالاهای خارجی از قلمرو جمهوری اسلامی ایران مصوب 1377/05/18 هیأت وزیران)
اظهار کالا: بیانیه ای کتبی یا شفاهی است که براساس مقررات این قانون اظهارکننده، رویه گمرکی مورد نظر خود را درباره کالا مشخص می کند و اطلاعات مورد نیاز برای اجرای مقررات گمرکی را ارائه می دهد.(بندالف ماده1قانون امورگمرکی مصوب1390/08/22)
اظهاركالای عبوری: عبارت است از ذكر اوصاف و مشخصات كامل كالا در اظهارنامه تسلیمی كه جهت عبور خارجی كالا به گمرك ارائه میگردد. (بند پ ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون حمل و نقل و عبور كالاهای خارجی از قلمرو جمهوری اسلامی ایران مصوب 1377/05/18 هیأت وزیران)
اظهارنامه اجمالی كالای عبوری: عبارت است از برگهای (فرمی) چاپی جهت اظهاراجمالی كالا كه در بدو ورود آن توسط هدایتكننده وسیله حمل یا نماینده شركت حمل و نقل یا نماینده راهآهن به گمرك یا بندر یا فرودگاه حسب مورد تسلیم میگردد. (بند ب ماده 1 آییننامه اجرایی قانون حمل و نقل و عبور كالاهای خارجی از قملرو جمهوری اسلامی ایران 1377/05/18 هیأت وزیران)
اظهارنامه عبور خارجی:عبارت است از برگهای (فرمی) چاپی كه توسط گمرك جمهوری اسلامی ایران چاپ شده و جهت اظهار كالاهای عبوری خارجی مورد استفاده قرار میگیرد. (بند الف ماده 1 آییننامه اجرایی قانون حمل و نقل و عبور كالاهای خارجی از قلمرو جمهوری اسلامی ایران مصوب 1377/05/18)
اعاده دادرسی(اِعاده دادرسی) (اصلی): عبارت است از این كه متقاضی اعاده دادرسی به طور مستقل آن را درخواست نماید. (بند الف ماده 432 از قانون آییندادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 1379/01/21)
اعاده دادرسی (طاری): عبارت است از اینكه در اثنای یك دادرسی حكمی به عنوان دلیل ارائهگردد وكسیكه حكم یادشده علیه او ابراز شده نسبت به آن درخواست اعاده دادرسی نماید. (بند ب ماده 432 قانون آییندادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 1379/01/21)
اعانه(اِعانِه): عناوین كمك و اعانه مندرج در بودجه كل كشور منحصراً ناظر بر اعتبارات جاری است. (تبصره 58 قانون بودجه اصلاحی سال 1353 و بودجه سال 1354 كل كشور مصوب 1353/11/15)
اعتبار: اعتبار عبارت از مبلغی است كه برای مصرف یا مصارف معین به منظور نیل به اهداف و اجرای برنامههای دولت به تصویب مجلس شورای اسلامی میرسد. (ماده 7 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1366/06/01)
اعتبارات منضمه(اعتباراتِ مُنْظَمه): اعتبارات اضافی منظور نمیگردد مگر به موجب قانون مخصوص اعتبارات اضافی بر دو قسم است: فوقالعاده و منضمه - اعتبارات فوقالعاده اعتباراتی است كه پیشبینی آن در قانون بودجه غیرممكن بوده و برای تأسیسات یا احتیاجات جدیده یا به جهت توسعه تأسیسات خارج از حدود قانونی بودجه لازم میشود - اعتبارات منضمه اعتباراتی است كه برای تكافی مخارج بعضی اموری كه در بودجه پیشبینی شده است لازم میشود. (ماده 26 قانون محاسبات عمومی مصوب 1289/12/03)
اعتبار دیون بلامحل: اعتبار دیون بلامحل عبارت است از اعتباری كه برای پرداخت بدهیهای قابل پرداخت سالهای گذشته وزارتخانهها و مؤسسات دولتی كه در بودجه مربوط اعتباری برای آن منظور نشده است به مصرف میرسد. (تبصره ماده 6 قانون محاسبات عمومی مصوب 1349/10/15)
اعتبار طرح تملك دارایی های سرمایهای: منظور اعتبار مجموعه عملیات و خدمات مشخصی است كه بر اساس مطالعات توجیهی، فنی و اقتصادی و اجتماعی كه توسط دستگاه اجرایی انجام میگردد طی مدت معین و با اعتبار معین برای تحقق بخشیدن به هدفهای برنامه توسعه پنج ساله به صورت سرمایهگذاری ثابت یا مطالعه برای ایجاد داراییسرمایهای اجرا میگردد و منابع مورد نیاز اجرای آن از محل اعتبارات مربوط به تملك داراییهای سرمایهای تأمین میگردد و به دو نوع انتفاعی و غیرانتفاعی تقسیم میگردد. (ماده 77 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 1380/11/27)
اعتبار هزینه: منظور اعتبار آن دسته از داد و ستدهای بخش دولتی است كه ارزش خالص را كاهش میدهد. (ماده 77 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 1380/11/27)
اعتراض اصلی: اعتراض اصلی عبارت است از اعتراضی كه ابتدا از طرف شخص ثالث صورت گرفته باشد. (بند الف ماده 419 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 1379/01/21)
اعتراض ثالث: اعتراض شخص ثالث بر دو قسم است: اعتراض اصلی و اعتراض طاری (غیراصلی). اعتراض اصلی عبارت از اعتراضی است كه ابتدا از طرف شخص ثالث بگردد. اعتراض طاری (غیراصلی) اعتراض یكی از طرفین است به حكم یا قراری كه سابقاً در یك دادگاه صادر شده و در اثناء دادرسی طرف دیگر برای اثبات مدعای خود آن حكم یا قرار را ابراز نموده. (ماده 584 قانون آیین دادرسی مدنی مصوب 1318/06/26)
اعتراض طاری: اعتراض طاری (غیراصلی) عبارت است از اعتراض یكی از طرفین دعوا به رأیی كه سابقاً در یك دادگاه صادر شده و طرف دیگر برای اثبات مدعای خود، در اثنای دادرسی آن رأی را ابراز نموده است. (بند ب ماده 419 از قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 1379/01/21)
اعتراض عدم تأدیه: امتناع از تأدیه وجه برات باید در ظرف ده روز از تاریخ وعده به وسیله نوشته كه اعتراض عدم تأیده نامیده میشود معلوم گردد و اگر روز دهم تعطیل باشد اعتراض روز بعد آن به عمل خواهد آمد. (ماده 206 اصلاحی قانون اصلاح ماده 206 قانون تجارت راجع به اعتراض عدم تأدیه مصوب 1307/0.4/02)
اعتراض عدم تأدیه برات: امتناع از تأدیه وجه برات باید در ظرف ده روز از تاریخ وعده به وسیله نوشته كه اعتراض عدم تأدیه نامیده میشود معلوم گردد. (ماده 280 قانون تجارت مصوب 1311/02/13)
اعلام كننده (واقعه): تبصره 1- اعلام كننده كسی است كه مكلف به اعلام واقعه میباشد و میتواند به شخص دیگری رسماً وكالت دهد تا از طرف او واقعه را اعلام نماید. (تبصره 1 ماده 6 قانون ثبت احوال مصوب 1355/04/16)
اعمال ارادی: اعمال ارادی عبارت است از اعمالی كه ناشی از عمد بوده و اراده فاعل در ارتكاب آن مؤثر باشد. (تبصره 2 ماده واحده قانون اصلاح مقررات مربوط به تحصیل افسران و همافران و درجهداران و محصلان در نیروهای مسلح ... مصوب 1355/03/11)
اعمال تصدی: اعمال تصدی اعمالی است كه دولت از نقطهنظر حقوقی مشابه اعمال افراد انجام میدهد مانند خرید و فروش اجاره و استیجاره و امثال آن. (تبصره ماده 4 قانون راجع به دعاوی بین اشخاص و دولت مصوب 1309/08/13)
اعمال خلاف اخلاق عمومی: اعمال خلاف اخلاق عمومی عبارت است از: 1- اعمال منافی عفت عمومی، 2- تجاهر به فسق و فجور، 3- استعمال مشروبات الكلی و مواد مخدر، 4- اعمال و رفتار خلاف حیثیت و شرافت و شئون شغلی، 5- عدم رعایت حجاب اسلامی، 6- نشر و توزیع نوارهای مبتذل یا عكسهای مستهجن و صور قبیحه. (ماده 18 قانون بازسازی نیروی انسانی وزارتخانهها و مؤسسات دولتی وابسته به دولت مصوب 1360/07/05)
اعمال شاقه(اَعمالِ شاقّه): اعمال شاقه محكومین به حبس با مشقت باید راجع به امور عامالمنفعه باشد. (ماده 13 قانون مجازات عمومی مصوب 1304/11/07)
افراد: از سرباز تا سرجوخه (داخل) افراد نامیده میشوند. از گروهبان 3 تا افسریار (داخل) درجهدار نامیده میگردد. از ستوان 3 تا سروان (داخل) افسر جز نامبرده میشوند. از سرگرد تا سرهنگ (داخل) افسر ارشد نامیده میشوند. از سرتیپ به بالا امرا نامیده میشوند. (تبصره 1 ماده 21 قانون استخدام نیروهای مسلح مصوب 1336/04/30)
افراد خانواده تحت تكفل: افراد خانواده تحت تكفل بیمه شده از نظر قانون بیمههای اجتماعی روستاییان و مواد الحاقی عبارتند از اشخاص زیر: 1- همسر یا همسران دائم بیمه شده، 2- شوهر زن بیمه شده مشروط بر این كه تحت تكفل بیمه شده بوده و سن او از شصت و پنج سال متجاوز باشد، یا طبق تشخیص كمیسیون پزشكی سازمان قادر به كار نباشد، 3- فرزندان بیمه شده تا سن پانزده سال تمام و در صورت اشتغال به تحصیل در مؤسسات رسمی آموزشی تا بیست و یك سال تمام و فرزندانی كه در اثر بیماری دائمی یا نقص عضو اساسی به تشخیص كمیسیون پزشكی سازمان قادر به كار نبوده و به این علت معاش آنها به عهده بیمه شده باشد، 4- پدر و مادر تحت تكفل بیمه شده مشروط بر این كه سن پدر از شصت و پنج سال و سن مادر از شصت سال متجاوز باشد یا به تصدیق كمیسیون پزشكی سازمان از كار افتاده باشند. (ماده 30 آییننامه اجرایی ماده 26 الحاقی به قانون بیمههای اجتماعی روستاییان مصوب 1350/03/16)
افراد خرید خدمت سپاه: افراد خرید خدمت سپاه، ستاد كل و وزارت دفاع به كسانی اطلاق میشود كه بر طبق مقررات مربوط خدمت مشخصی را برابر قرارداد تنظیمی انجام میدهند. (ماده 15 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب1370/07/21)
افراد نیازمند: به افرادی اطلاق میشود كه به لحاظ شرایط اقتصادی، اجتماعی، جسمی و روانی توانایی اداره زندگی خود و خانواده تحت تكفل خود را ندارند. (بند 4 ماده 1 قانون بیمه همگانی خدمات درمانی كشور مصوب 1373/08/03)
افسر ارشد: از سرباز تا سرجوخه (داخل) افراد نامیده میشوند. از گروهبان 3 تا افسریار (داخل) درجهدار نامیده میشوند. از ستوان 3 تا سروان (داخل) افسر جز نامیده میشوند. از سرگرد تا سرهنگ (داخل) افسر ارشد نامیده میشوند. از سرتیپ به بالا امرا نامیده میشوند. (تبصره 1 ماده 21 قانون استخدام نیروهای مسلح مصوب 1336/04/30)
افسر جزء: از سرباز تا سرجوخه (داخل) افراد نامیده میشوند. از گروهبان 3 تا افسریار (داخل) درجهدار نامیده میشوند. از ستوان 3 تا سروان (داخل) افسر جز نامیده میشوند. از سرگرد تا سرهنگ (داخل) افسر ارشد نامیده میشوند. از سرتیپ به بالا امرا نامیده میشوند. (تبصره 1 ماده 21 قانون استخدام نیروهای مسلح مصوب 1336/04/30)
اقاله(اِقالِه): اقاله به هر لفظ یا فعلی واقع میگردد كه دلالت بر بهم زدن معامله كند. (ماده 284 قانون مدنی)
اقامت اتباع خارجی: اقامت اتباع خارجه در ایران بر دو قسم است: اقامت موقت و اقامت دائم. اقامت دائم در صورتی است كه خارجی در خاك ایران اقامتگاه قانونی اختیار نموده باشد و در غیراینصورت اقامت خارجی در ایران موقت محسوب میشود. اجازه اقامت موقت یا دائم از طرف نظمیه باید داده شود و هیچ یك از اتباع خارجه بدون اجازه مزبور و بیش از مدت معینه در اجازههای مذكوره نمیتوانند در ایران اقامت نمایند. اجازه اقامت موقت یا دائم قابل تجدید و تمدید میباشد. (ماده 4 قانون راجع به ورود و اقامت اتباع خارجه در ایران مصوب 1310/02/19)
اقامتگاه: اقامتگاه هر شخصی عبارت از محلی است كه شخص در آن جا سكونت داشته و مركز مهم امور او نیز در آن جا باشد اگر محل سكونت شخصی غیر از مركز مهم امور او باشد مركز امور او اقامتگاه محسوب است اقامتگاه اشخاص حقوقی مركز عملیات آنها خواهد بود. (ماده 1002 قانون مدنی)
اقامتگاه افراد نظامی: اقامتگاه افراد نظامی كه در ساخلو هستند محل ساخلو آنها است. (ماده 1008 قانون مدنی)
اقامتگاه (خدمه): اگر اشخاص كبیر كه معمولاً نزد دیگری كار یا خدمت میكنند در منزل كارفرما یا مخدوم خود سكونت داشته باشند اقامتگاه آنها همان اقامتگاه كارفرما یا مخدوم آنها خواهد بود. (ماده 1009 قانون مدنی)
اقامتگاه (زن شوهردار): اقامتگاه زن شوهردار همان اقامتگاه شوهر است معذلك زنی كه شوهر او اقامتگاه معلومی ندارد و همچنین زنی كه با رضایت شوهر خود یا با اجازه محكمه مسكن علیحده اختیار كرده میتواند اقامتگاه شخصی علیحده نیز داشته باشد. (ماده 1005 قانون مدنی) اقامتگاه (صغیر و محجور): اقامتگاه صغیر و محجور همان اقامتگاه ولی یا قیم آنها است. (ماده 1006 قانون مدنی)
اقامتگاه (مأمورین دولتی): اقامتگاه مأمورین دولتی محلی است كه در آن جا مأموریت ثابت دارند. (ماده 1007 قانون مدنی)
اقامتگاه دائمی: محلی كه شخص در آن جا از حیث شغل یا كسب یا خدمت قلمی یا نظامی یا علاقه ملكی اقامت دارد اقامتگاه دائمی محسوب میشود. (ماده 152 قوانین موقتی اصول محاكمات حقوقی مصوب 1390/08/18)
اقامتگاه شخص حقوقی: اقامتگاه شخص حقوقی محلی است كه اداره شخص حقوقی در آن جا است. (ماده 590 قانون تجارت مصوب 1311/02/13)
اقدامات تأمینی: اقدامات تأمینی عبارتند از تدابیری كه دادگاه برای جلوگیری از تكرار جرم (جنحه یا جنایت) درباره مجرمین خطرناك اتخاذ میكند. مجرمین خطرناك كسانی هستند كه سوابق و خصوصیات روحی و اخلاقی آنان و كیفیت ارتكاب و جرم ارتكابی آنان را در مظان ارتكاب جرم در آینده قرار دهد از این كه قانوناً مسئول باشند یا غیر مسئول. صدور حكم اقدام تأمینی از طرف دادگاه وقتی جایز است كه كسی مرتكب جرم گردیده باشد. (ماده 1 قانون اقدامات تأمینی مصوب 1339/02/12)
اقرار(اِقرار): اقرار عبارت از اخبار به حقی است برای غیر برضرر خود. (ماده 1259 قانون مدنی)
اقرار شفاهی: اقرار شفاهی است وقتی كه حین مذاكره در دادگاه به عمل آید و كتبی است در صورتی كه در یكی از اسناد یا لوایحی كه به دادگاه تقدیم گردیده اظهار شده باشد. در اقرار شفاهی، طرفی كه میخواهد از اقرار طرف دیگر استفاده كند باید از دادگاه بخواهد كه اقرار او در صورت مجلس قید شود. (ماده 204 قانون آییندادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 1379/01/21)
اقرار كتبی: اقرار شفاهی است وقتی كه حین مذاكره در دادگاه به عمل آید و كتبی است در صورتی كه در یكی از اسناد یا لوایحی كه به دادگاه تقدیم گردیده اظهار شده باشد. در اقرار شفاهی، طرفی كه میخواهد از اقرار طرف دیگر استفاده كند باید از دادگاه بخواهد كه اقرار او در صورت مجلس قید شود. (ماده 204 قانون آییندادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 1379/01/21)
اقسام حجب(اقسامِ حَجْبْ):حجب بر دو قسمت است: قسم اول آن است كه وارث از اصل ارث محروم میگردد مثل برادرزاده كه به واسطه بودن برادر یا خواهر متوفی از ارث محروم میشود یا برادرانی كه با بودن برادر ابوینی از ارث محروم میگردند. قسم دوم آن است كه فرض وارث از حد اعلی به حد ادنی نازل میگردد مثل تنزل حصه شوهر از نصف به ربع در صورتی كه برای زوجه اولاد باشد و همچنین تنزل حصه زن از ربع به ثمن در صورتی كه برای زوج او اولاد باشد. (ماده 887 قانون مدنی)
اقلیتهای دینی: ایرانیان زرتشتی، كلیمی و مسیحی تنها اقلیتهای دینی شناخته میشوند كه در حدود قانون در انجام مراسم خود آزادند و در احوال شخصیه و تعلیمات دینی بر طبق آیین خود عمل میكنند. (اصل سیزدهم از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران)
اقلام گرانبها: منظور اقلامی با ارزش قابل ملاحظه است كه نه به منظور تولید و مصرف، بلكه به دلیل ارزشی كه دارند نگهداری میشود. (مانند تابلو، كتب خطی، فلزات گرانبها). (ماده 77 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 1380/11/27)
اكتشاف: اكتشاف: تجسس ارادی به منظور یافتن كانسار است كه شامل عملیاتی از جمله موارد زیر میباشد: 1- آثاریابی و نمونهبرداری و آزمایشات كمی و كیفی. 2- بررسیهای زمینشناسی، ژئوفیزیكی و ژئوشیمیایی و مانند آنها و انجام اموری كه برای این گونه بررسیها لازم باشد. 3- حفاری روباز و زیرزمینی. 4- تعیین شكل و كیفیت و كمیت ذخیره معدنی و تهیه نقشههای مربوطه. (بند ث ماده 1 قانون معادن مصوب 1377/03/23)
اكثریت آرا: در كلیه مواردی كه در این قانون اكثریت آرا در مجامع عمومی ذكر شده است مراد اكثریت آراء حاضرین در جلسه است. (ماده 103 لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت مصوب 1347/12/24)
اكراه: اكراه به اعمالی حاصل میشود كه مؤثر در شخص با شعوری بوده و او را نسبت به جان یا مال یا آبروی خود تهدید نماید به نحوی كه عادتاً قابل تحمل نباشد. در مورد اعمال اكره آمیز سن و شخصیت و اخلاق و مرد یا زن بودن شخص باید در نظر گرفته شود. (ماده 202 قانون مدنی)
اماره: اماره عبارت از اوضاع و احوالی است كه به حكم قانون یا در نظر قاضی دلیل بر امری شناخته میشود. (ماده 1321 قانون مدنی)
اماره(اَمارِه): اماره عبارت از اوضاع و احوالی است كه نوعاً صحت اظهارات یكی از طرفین دعوی را برساند. (ماده 7 قانون شهادت و امارات مصوب 1308/04/23)
اماره قانونی: امارات قانونی اماراتی است كه قانون آن را دلیل بر امری قرار داده مثل امارات مذكوره در این قانون از قبیل مواد 35، 109، 110، 1158 و 1159 و غیر آنها و سایر امارات مصرحه در قوانین دیگر. (ماده 1322) قانون مدنی
اماره قضایی: اماراتی كه به نظر قاضی واگذار شده عبارت است از اوضاع و احوالی درخصوص مورد و در صورتی قابل استناد است كه دعوی به شهادت شهود قابل اثبات باشد یا ادله دیگری را تكمیل نماید. (ماده 1324 قانون مدنی)
اماكن عمومی: اماكن عمومی عبارت است از اماكن متبركه و زیارتگاهها، زایرسراها، هتلها، متلها، مسافرخانهها، پانسیونها، آسایشگاههای سالمندان، آرایشگاهها، حمامها، حمامهای سونا، استخرهای شنا، سینماها، پاركها، مراكز تفریحهای سالم، باشگاههای ورزشی، ترمینالها، وسایل حمل و نقل عمومی و مسافرتی، توالتهای عمومی، گورستانها و مانند این موارد. (بند ج ماده 1 آییننامه بهداشت محیط مصوب 1371/04/24هیأت وزیران)
امانات پستی: کلیه بسته های پستی است به استثناء مراسلاتی که از لحاظ بسته بندی، وزن و کرایه پستی تابع ضوابط خاص خود باشد.(بند ب ماده قانون امورگمرکی مصوب1390/08/22)
امتیاز تأسیس (آموزشگاه): امتیاز تأسیس عبارت است از اعلام قبولی متقاضی در آزمون تعیین صلاحیت فنی و حرفهای كه به موجب آن متقاضی میتواند به منظور تأسیس آموزشگاه اقدامات مندرج در ماده 13 را شروع كند. (ماده 6 از آییننامه نحوه تشكیل و اداره آموزشگاههای آزاد فنی و حرفهای مصوب1365/07/06 هیأت وزیران)
امتیاز تجربه كاری: عبارت از عددی است كه از جدول پیوست این آییننامه در مورد تجربه كاری شركت یا موسسه و با توجه به ضریب حسن اجرای كار استخراج میشود (این ضریب در ابتدای رتبهبندی 1 و پس از ارزشیابی براساس ضوابط مربوط به خود عددی بین صفر تا 3 خواهد بود). (بند ب ماده 4 آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 1367/06/06 هیأت وزیران)
امتیاز كل: امتیاز مدیر عامل و اعضا هیأت مدیره عبارت است از عددی كه با توجه به میزان تحصیلات و سالهای سابقه كار هر یك از آنان از جدول امتیازات پیوست این آییننامه استخراج میشود. این امتیاز برحسب تناسب رشته تحصیلی افراد با رشته كاری كه رتبهبندی در آن انجام میشود و نیز براساس نوع سابقه كار و سابقه مدیریت افراد فوق مورد تمدید قرار میگیرد. (بند الف ماده 4 آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 1367/06/06هیأت وزیران)
امر به معروف و نهی از منكر: در جمهوری اسلامی ایران دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منكر وظیفهای است همگانی و متقابل برعهده مردم نسبت به یكدیگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت... (و المومنون و المؤمنات بعضهم اولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنكر) (از اصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران)
امضای فعلی: تصرفاتی كه نوعاً كاشف از رضای معامله باشد امضای فعلی است مثل آن كه مشتریكه خیار دارد با علم به خیار مبیع را بفروشد یا رهن بگذارد. (ماده 450 قانون مدنی)
امضای قطعی: امضای توافق بینالمللی است كه بعد از تصویب مراجع صالح، از طرف مقامات صلاحیتدار صورت میگیرد. در مواردی كه نوع امضا مشخص نگردد، امضا قطعی محسوب خواهد شد. (ماده 1 آییننامه چگونگی تنظیم و انعقاد توافقهای بینالمللی مصوب 1371/02/13 هیأت وزیران)
امضای موقت: امضای توافق بینالمللی است كه لازم الاجرا شدن آن منوط به تصویب مراجع صالح باشد. (ماده 1 آییننامه چگونگی تنظیم و انعقاد توافقهای بینالمللی مصوب 371/02/13 هیأت وزیران)
املاك مسلوب المنفعه(املاکِ مَسْلوبُ المَنْفَعِه): املاك مسلوب المنفعه املاكی میباشد كه عوایدی برای مالك حاصل ننماید... (ماده 11 آییننامه مالیات املاك مزروعی مصوب 1329/05/04)
املاك در حكم مصرفی: اموالی هستند كه در ظاهر با اموال غیرمصرفی مشابهت دارند، اما به لحاظ طبیعت و ماهیت یا ارزش كم، تنظیم حساب برای آنها به صورت حساب اموال غیرمصرفی ضرورت ندارد. (بند 3 ماده 4 آییننامه اموال دولتی مصوب 1372/04/27 هیأت وزیران)
اموال امانی: منظور از اموال امانی در این آییننامه، اموال منقولی است كه از طرف وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و شركتهای دولتی براساس ماده (110) قانون برابر مقررات و به طور موقت در اختیار سایر وزارتخانهها، مؤسسات و شركتهای دولتی و نیز مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی قرار گرفته یا میگیرند، همچنین اموال غیرمنقول كه مطابق ماده (120) قانون به مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی واگذار میشوند. (ماده 3 آییننامه اموال دولتی مصوب 1372/04/27 هیأت وزیران)
اموال دولت: اموالی است كه توسط وزارتخانهها، مؤسسات یا شركتهای دولتی خریداری میشود یا به هر طریق قانونی دیگر به تملك دولت درآمده یا درمیآیند. تبصره- تعاریف اموال منقول و غیرمنقول موضوع این آییننامه تابع تعاریف به عمل آمده در قانون مدنی است. (ماده 2 آییننامه اموال دولتی مصوب1372/04/27 هیأت وزیران)
اموال دولتی: اموال دولتی كه معد است برای مصالح یا انتفاعات عمومی مثل استحكامات و قلاع و خندقها و خاكریزهای نظامی و قورخانه و اسلحه ذخیره و سفاین جنگی و همچنین اثاثیه و ابنیه سلطنتی و عمارات دولتی و سیمهای تلگرافی دولتی و موزهها و كتابخانههای عمومی و آثار تاریخی و امثال آنها و بالجمله آنچه كه از اموال منقوله و غیرمنقوله دولت به عنوان مصالح عمومی و منافع ملی در تحت تصرف دارد قابل تملك خصوصی نیست و همچنین است اموالی كه موافق مصالح عمومی به ایالت یا ولایت یا ناحیه یا شهری اختصاص یافته باشد. (ماده 26 قانون مدنی)
اموال رسیده: اموالی است كه تحت ابواب جمعی امین اموال قرار میگیرند. (ماده 5 از آییننامه اموال دولتی مصوب 1372/04/27 هیأت وزیران)
اموال فرستاده: اموالی است كه طبق مقررات این آییننامه به نحوی از ابواب جمعی امین اموال خارج و دستور حذف آنها صادر شده باشد. (ماده 6 از آییننامه اموال دولتی مصوب 1372/04/27 هیأت وزیران)
اموال فرهنگی: ورود و صدور اشیا عتیقه و آثار فرهنگی و هنری اصیل و معتبر كه در این قانون به اختصار اموال فرهنگی نامیده میشود تابع مقررات زیر خواهد بود. (ماده 1 قانون معافیت ورود و صدور اشیا عتیقه و آثار فرهنگی و هنری اصیل و معتبر از حقوق و عوارض گمركی مصوب 1354/04/22)
اموال مشمول مالیات بر ارث: اموال مشمول مالیات بر ارث عبارت است از كلیه ماترك متوفی واقع در ایران یا خارج از ایران اعم از منقول و غیرمنقول و مطالبات قابل وصول و حقوق مالی پس از كسر هزینه كفن و دفن در حدود عرف و عادت و واجبات مالی و عبادی در حدود قواعد شرعی و دیون محقق متوفی. (ماده 19 قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 1366/12/03)
اموال منقول(اموالِ مَنقول): منظور از اموال منقول مذكور در فصل پنجم این قانون اموال منقول و غیرمصرفی است و ترتیب نگهداری حساب نقل و انتقال اموال منقول مصرفی و در حكم مصرفی در آییننامه موضوع ماده 122 این قانون تعیین خواهد شد. (ماده 111 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1366/06/01)
اموال منقول غیرمصرفی: اموال منقول غیرمصرفی، اموالی هستند كه بدون تغییر محسوس و از دست دادن مشخصات اصلی بتوان به طور مكرر آنها را مورد استفاده قرار داد. (بند 2 ماده 4 از آییننامه اموال دولتی مصوب 1372/04/27 هیأت وزیران)
اموال منقول مصرفی: اموال منقول مصرفی، اموالی هستند كه براثر استفاده، به صورت جزئی یا كلی از بین میروند. (بند 1 ماده 4 آییننامه اموال دولتی مصوب 1372/04/27 هیأت وزیران)
امور اجرایی: امور اجرایی اموری است كه حل و تسویه آنها فقط بسته به اجرای قوانین است یا اجرای تقاضایی كه دوایر اداره به موجب قوانین مینمایند و محتاج به مداقه در مجلس مشاوره اداره ولایتی نیست مثل اقدامات فوری كه باید حكومت برای جلوگیری از امراض مسریه و سریعالانتشار به عمل آورد و همچنان اقدامات برای سرشماری و وصول بقایا و اجازه تأسیس بازارها و كارخانه و مطبعهها و دواخانهها و تأدیه مواجب و مقرریهای مأموران و استدعای امتیاز و ترفیع رتبه برای صاحب منصبان و مقرریهای مأموران و استدعای امتیاز و ترفیع رتبه برای صاحب منصبان و مستخدمان و اعلام و انتشار قوانین موضوعه و اقدام در اجرای احكام محاكم عدلیه و كلیه اموری كه از این قبیل است. (از ماده 153 قانون تشكیل ایالات و ایالات و دستورالعمل حكام مصوب 1286/09/27)
امور اداری: امور ادارهای اموری است كه مداقه و مباحثه مجلس مشاوره اداره ولایتی را لازم دارد و بدون این نوع مداقه اداره ولایتی نمیتواند اظهار رأی یا عقیده كند یا این كه این امور طوری است كه در فهمیدن یا ترتیب تسویه یا اجرای آن عقاید مختلف میشود مثل اقداماتی كه به موجب قانون میشود و منافع خزانه دولت یا شهر و غیره را دربردارد یا راجع به اصلاح و ترقی وضع ولایت است لهذا عزل و نصب اشخاصی كه پول یا اموال دولت در دست آنها است و اقدامات لازمه برای افتتاح شهر یا محال جدیدی و بخشیدن بقایایی كه وصول شدنی نیست پس از تصویب انجمن ایالتی به موجب قانون و همچنان نقشه بازدید و دستورالعمل ابنیه و عماراتی كه باید به خرج دولت ساخته شود با صلاحاندیشی انجمن ایالتی و دادن مقاطعهها و مسئول نمودن مقاطعه كاران و كلیه این نوع امور، امور ادارهای است. (ماده 153 قانون تشكیل ایالات و ولایات و دستورالعمل حكام مصوب 1286/09/27)
امور حسبی: امور حسبی اموری است كه دادگاهها مكلفند نسبت به آن امور اقدام نموده و تصمیمی اتخاذ نمایند بدون این كه رسیدگی به آنها متوقف بر وقوع اختلاف و منازعه بین اشخاص و اقامه دعوی از طرف آنها باشد. (ماده 1 قانون امور حسبی مصوب 1319/04/02)
امور راجع به تركه: امور راجع به تركه عبارت است از اقداماتی كه برای حفظ تركه و رسانیدن آن به صاحبان حقوق میشود از قبیل مهر و موم و تحریر تركه و اداره تركه و غیره. (ماده 162 قانون امور حسبی مصوب 1319/04/02)
امور سیاسی: امور سیاسی عبارت از مسائلی است كه راجع به اصول اداره و قوانین اساسی مملكت و پلتیك دولت باشد. (تنبیه ماده 103 قانون انجمنهای ایالتی و ولایتی مصوب 1286/02/01)
امین: ودیعه عقدی است كه به موجب آن یك نفر مال خود را به دیگری میسپارد برای آن كه آن را مجاناً نگه دارد. ودیعه گذار مودع و دیعهگیر را مستودع یا امین میگویند. (ماده 607 قانون مدنی )
امین: شخص حقیقی یا حقوقی است كه از طرف بانك مركزی انتخاب میشود و به منظور حفظ منافع دارندگان اوراق مشاركت و حصول اطمینان از صحت عملیات ناشر در طرح، نسبت به مصرف وجوه، نحوه نگهداری حسابها و صورتهای مالی و عملكرد اجرایی ناشر به موجب قرارداد منعقد شده، مستمرا رسیدگی و اظهار نظر مینماید. وظایف امین در مورد طرحهای عمرانی- انتفاعی دولت به مسئولیت سازمان برنامه و بودجه انجام خواهد شد. (ماده 1 آییننامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 1377/05/18 هیأت وزیران)
امین اموال: امین اموال مأموری است كه از بین مستخدمان رسمی واجد صلاحیت و امانتدار با موافقت ذیحساب و به موجب حكم وزارتخانه یا مؤسسه ذیربط به این سمت منصوب و مسئولیت حراست و تحویل و تحول و تنظیم حسابهای اموال و اوراقی كه در حكم وجه نقد است و كالاهای تحت ابوابجمعی، به عهده او واگذار میشود. آییننامه مربوط به شرایط و طرز انتخاب و حدود وظایف و مسئولیتهای امین اموال در مورد اموال منقول و غیرمنقول با رعایت مقررات این قانون از طرف وزارت امور اقتصادی و دارایی تهیه و به تصویب هیأت وزیران میرسد. (ماده 34 از قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1366/06/01)
انبار كالا: انبار كالا به محلی اطلاق میگردد كه یك یا چند نوع كالای بازرگانی یا محصولات صنعتی یا مواد اولیه یا فراوردههای دامی و كشاورزی در آن جا نگهداری میشود. كلیه انبارهای عمومی و انبارهای اختصاصی واحدهای صنعتی و بازرگانی و تولیدی اعم از بخش خصوصی و دولتی مشمول مقررات این آییننامه خواهند بود. مكانی كه دارای شرایط مندرج در این آییننامه نباشد انبار محسوب نمیشود. (ماده 1 آییننامه ایمنی انبارهای كالا مصوب 1352/06/31)
انبارها و اماكن گمركی: منظور از انبارها و اماكن گمركی مندرج در این آییننامه انبارها و باراندازهای محصور یا غیرمحصور و اسكلهها و محوطهها و به طور كلی هر محل و مكانی است كه در تصرف گمرك یا بندر بوده و برای انباشتن و جا دادن كالا از آنها استفاده میكنند. (تبصره 6 ماده 4 از آییننامه اجرایی قانون امور گمركی مصوب 1351/01/20)
انتخاب جمعی: انتخاب درجه اول و ثانی كلیه به طرز انتخاب جمعی خواهد بود مگر در محلهایی كه موافق تقسیم نظامنامه بیش از یك نفر حق انتخاب ندارند در این صورت به انتخاب فردی عمل میشود. (توضیح)- مراد از انتخاب جمعی آن است كه هر یك از انتخابكنندگان در ورقه رأی به عده مجموع انتخابشوندگان آن محل اسامی اشخاص مینویسند مراد از انتخاب فردی آن است كه هر یك از انتخابكنندگان در ورقه رأی اسم یك شخص را مینویسند. (ماده 16 نظامنامه انتخابات دو درجه مصوب 1288/04/10)
انتصاب(اِنتِصاب): عبارت است از واگذاری یكی از پستهای سازمانی بانك به یكی از كاركنان. (بند د ماده 1 آییننامه استخدامی نظام بانكی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1379/11/26 هیأت وزیران)
انتقال: انتقال عبارت ازآن استكه مستخدم رسمی از خدمت یك وزارتخانه یا مؤسسه دولتی مشمول این قانون بدون آنكه جریان خدمت وی قطعگردد با حفظگروه و پایه و پیشینه خدمت خود به خدمت وزارتخانه یا مؤسسه دولتی دیگر مشمول این قانون درآید. (ماده 10 قانون استخدام كشوری مصوب 1345/03/31)
انتقال: انتقال عبارت است از تغییر محل سازمانی خدمت در داخل بانك یا از بانك به بانك یا مؤسسات دیگر و بالعكس. (بند ی ماده 1 آییننامه استخدامی نظام بانكی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1379/11/26 هیأت وزیران)
انتقالدهندگان دست دوم (تلفن): منظور از انتقالدهندگان دست دوم اشخاصی هستند كه امتیاز تلفن را مستقیماً از شركت مخابرات تحصیل كرده باشند. (ماده 4 از قانون وصول مالیات مقطوع از بعضی كالا و خدمات مصوب 1366/03/26)
انتقالدهندگان دست دوم (وسایط نقلیه): منظور از انتقالدهندگان دست دوم اشخاصی هستند كه وسایل نقلیه موضوع ماده فوقالذكر را مستقیماً از كارخانجات سازنده یا مونتاژ كننده داخلی یا واردكنندگان (نمایندگی كمپانیهای خارجی) خریداری یا رأساً از خارج وارد میكنند و سند مالكیت در ایران برای اولین بار در كلیه موارد مذكور به نام آنها صادر میگردد. (تبصره 1 ماده 1 از قانون وصول مالیات از اتومبیلهای غیرسواری و اصلاح بعضی از مواد قانون مالیاتهای مستقیم و اصلاحیههای بعدی مصوب 1363/10/02)
انجمن (آثار و مفاخر فرهنگی): انجمن، مؤسسهای است عمومی، عامالمنفعه و دائمی و اموال آن نیز عمومی است. (ماده 9 متمم اساسنامه انجمن آثار و مفاخر فرهنگی مصوب 1373/06/29 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
انجمن اسلامی: انجمن اسلامی نهادی است خودجوش، متشكل از نیروهای داوطلب و معتقد به اسلام، ولایت فقیه، قانون اساسی، عامل به احكام اسلام متقاضی انجام فعالیتهای ایثارگرانه و مبشر تفاهم و وحدت كه به منظور تعمیق دستاوردهای انقلاب و اشاعه فرهنگ اسلامی در محیط كار و نیز همكاری و معاونت با مسئولین جهت تحقق بخشیدن به اهداف انقلاب اسلامی در هر واحد اداری تشكیل و دارای شخصیت حقوقی مستقل میباشد. (ماده 1 آییننامه اجرایی انجمنهای اسلامی واحدهای اداری مصوب 1368/05/07 هیأت وزیران)
انجمن اسلامی: انجمن اسلامی در این آییننامه منظور از انجمن اسلامی تشكیلاتی است مركب از اعضای داوطلب واحدهای اداری، آموزشی، صنفی، صنعتی و یا كشاورزی كه از یك شخصیت حقوقی برخوردار باشند و محدوده جغرافیایی فعالیت و انجام وظیفه آنها مشخص باشد. (ماده 1 آییننامه اجرایی فعالیت انجمنهای اسلامی مصوب 1362/07/10 هیأت وزیران)
انجمن اقلیتهای دینی: انجمن اقلیتهای دینی موضوع اصل 13 قانون اساسی تشكیلاتی است مركب از اعضای داوطلب همان اقلیت دینی كه هدف آن حل مشكلات و بررسی مسائل دینی، فرهنگی، اجتماعی و رفاهی ویژه آن اقلیت باشد. (ماده 4 قانون فعالیت احزاب، جمعیتها و انجمنهای سیاسی و صنفی و انجمنهای اسلامی یا اقلیتهای دینی شناخته شده مصوب 1360/06/07)
انجمن تحقیق: مقصود از انجمن تحقیق هیأتی است كه اعضا مجلس برای رسیدگی مطلب به خصوص از میان خود انتخاب میكنند و آن برحسب ضرورت و لزوم موقتی یا دائمی خواهد بود. (ماده 49 نظامنامه داخلی دارالشورای ملی ایران مصوب 1285/07/25)
انجمن - جمعیت: انجمن، جمعیت، اتحادیه صنفی و امثال آن تشكیلاتی است كه به وسیله دارندگان كسب یا پیشه یا حرفه و تجارت معین تشكیل شده، اهداف، برنامهها و رفتار آن به گونهای در جهت منافع خاص مربوط به آن صنف باشد. (ماده 2 قانون فعالیت احزاب، جمعیتها و انجمنهای سیاسی و صنفی و انجمنهای اسلامی یا اقلیتهای دینی شناخته شده مصوب 1360/06/07)
انجمن رادیوآماتوری: انجمنرادیوآماتوری، عبارت است از مركز تجمع رادیوآماتورهای مجاز و علاقهمندان، كه به منظور تبادل نظر فنی و اشاعه فن رادیوآماتوری و كمك به رشد و بروز استعدادهای نهفته، طبق اساسنامهای كه به تصویب وزارت پست و تلگراف و تلفن میرسد تأسیس میگردد. (ماده 41 آییننامه اجرایی قانون استفاده از بیسیمهای اختصاصی و غیرحرفهای (آماتوری) مصوب13/11/1361 هیأت وزیران)
انجمنها و كانونهای فرهنگی: مراكز، مؤسسات، انجمنها و كانونهای فرهنگی عبارت از هرگونه تشكیلاتی است كه توسط افراد واجد شرایط برای فعالیت در یك یا چند قلمرو فرهنگی و هنری و سینمایی تأسیس میگردد. تبصره 1- مراكز، مؤسسات، انجمنها و كانونهای علمی و تحقیقاتی از شمول این مصوبه خارج است. تبصره 2- مراكز، مؤسسات، انجمنها و كانونهای فرهنگی و هنری دولتی یا وابسته به دولت براساس ضوابط دیگری تأسیس خواهد شد و از شمول این مصوبه خارج است. تبصره 3- مراكزی مانند عكاسیها، كتابفروشیها، تكثیر و فروش نوار و همچنین مراكز تكثیر و وابسته به صنعت چاپ از شمول این مصوبه خارج است. (ماده 1 ضوابط عام تأسیس مراكز، مؤسسات، انجمنها و كانونهای فرهنگی و هنری و نظارت بر آنها مصوب 1367/02/20 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
انحصار دولتی دخانیات: از تاریخ تصویب این قانون حق وارد و صادر كردن و خرید و فروش و تهیه و نگهداری و حمل و نقل اجناس دخانیه و انواع كاغذ سیگار در كلیه مملكت منحصر به دولت است و این انحصار موسوم به انحصار دولتی دخانیات خواهد بود نگهداری و به كار انداختن ادوات توتون بری مختص به مؤسسه انحصار است و هیچ كس بدون اجازه مؤسسه مزبوره حق آن را نخواهد داشت و مؤسسه انحصار باید كلیه ادوات موجوده توتون بری كه اجازه نگهداری و به كار انداختن آن را به كسی نداده است یا اجازه داده و بعد سلب نموده از صاحبان آنها به قیمت عادله خریداری نماید. (ماده 1 قانون انحصار دولتی دخانیات مصوب 1380/12/29)
انستیتو پاستور(اَنِستیتوپاستور): انستیتو پاستور ایران كه مؤسسهای تحقیقاتی، تولیدی و آموزشی در جهت تأمین بهداشت و سلامت جامعه است، مؤسسه مستقلی است و امور آن به وسیله شورای عالی مركب از اعضای زیر اداره میگردد و رئیس انستیتو در مقابل شورای عالی مسئولیت تام دارد. (ماده 1 اصلاح ماده 1 آییننامه اداری و مالی انستیتو پاستور ایران مصوب1369/10/30 هیأت وزیران)
انفصال از خدمت: منظور از انفصال از خدمت درباره مشمولان مواد فوق كه جزو مأموران دولت یا شهرداری یا بنگاههای مذكور در قانون راجع به محاكمه مأموران به خدمات عمومی مصوب 6/2/1315 نمیباشند، انفصال دائم از خدمت در آن مؤسسات و محرومیت از خدمات دولتی (اعم از كشوری و لشگری) و شهرداری است. (تبصره 1 ماده 5 از قانون مربوط به رسیدگی به دارایی وزرا و كارمندان دولت اعم از كشوری و لشگری و شهرداریها و مؤسسات وابسته به آنها مصوب 1377/12/19)
انفصال از خدمت: منظور از انفصال از خدمت در مجازاتهای تبعی یا تكمیلی جرائم مزبور انفصال از خدمت تمام سازمانها و مؤسسات مذكور در ماده 2 قانون تشكیل دیوان كیفر كاركنان دولت است. (ماده 290 الحاقی از قانون اصلاح قانون تشكیل دیوان كیفر و بعضی از مواد قانون مجازات عمومی و الحاق چهار ماده به قانون مجازات عمومی مصوب 1355/02/22)
انواع جرم: جرم از حیث شدت و ضعف مجازاتها به چهار نوع تقسیم میشود: 1- جنایت 2- جنحه مهم 3- جنحه كوچك (تقصیر) 4- خلاف. (ماده 7 قانون مجازات عمومی مصوب 1304/11/07)
اوراق بهادار: اوراق بهادار عبارت است از سهام شركتهای سهامی و اوراق قرضه صادر شده از طرف شركتها و شهرداریها و مؤسسات وابسته به دولت و خزانهداری كل كه قابل معامله و نقل و انتقال باشد. (بند 2 ماده 1 از قانون تأسیس بورس اوراق بهادار مصوب 1345/02/27)
اوراق زائد: اوراق زائد عبارت است از هرگونه اوراق و نسخههای اضافی و مجلدات چاپی و نشریه و جزوه و مانند آنها و همچنین اسناد و اوراق راكد كه با رعایت مفاد قانون تأسیس سازمان اسناد ملی ایران و مقررات این آییننامه ارزش نگهداری نداشته باشد. (ماده 2 آییننامه تشخیص اوراق زائد و ترتیب امحاء آنها مصوب 1351/02/16)
اوراق قرضه(اوراقِ قَرْضِه): اوراق قرضه اوراق بینام یا با نامی است كه برای تأمین قسمتی از اعتبارات مورد نیاز برنامههای عمرانی یا دفاعی انتشار مییابد. (ماده 2 قانون انتشار اسناد خزانه و اوراق قرضه مصوب 1348/07/02)
اوراق مشاركت: اوراق مشاركت، اوراق بهادار با نام یا بینامی است كه به موجب این قانون به قیمت اسمی مشخص برای مدت معین منتشر میشود و به سرمایهگذارانی كه قصد مشاركت در اجرای طرحهای موضوع ماده (1) را دارند واگذار میگردد. دارندگان این اوراق به نسبت قیمت اسمی و مدت زمان مشاركت، در سود حاصل از اجرای طرح مربوط شریك خواهند بود. (ماده 2 از قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 1376/06/30)
اوراق مشاركت: اوراق مشاركت، اوراق بهادار با نام یا بینامی است كه به موجب قانون با مجوز بانك مركزی جمهوری اسلامی ایران به قیمت اسمی مشخص برای مدت معین و برای تأمین بخشی از منابع مالی مورد نیاز طرحهای عمرانی- انتفاعی دولت مندرج در قوانین بودجه سالانه كشور یا برای تأمین منابع مالی لازم برای تهیه مواد اولیه مورد نیاز واحدهای تولیدی توسط دولت، شركتهای دولتی شهرداریها و مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی و مؤسسات عامالمنفعه و شركتهای وابسته به دستگاههای مذكور، شركتهای سهامی عام و خاص و شركتهای تعاونی تولید منتشر میشود و به سرمایهگذارانی كه قصد مشاركت در اجرای طرحهای یاد شده را دارند از طریق عرضه عمومی واگذار میگردد. (ماده 2 آییننامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 1377/05/18 هیأت وزیران)
اوراق مشاركت قابل تبدیل به سهام: اوراق مشاركت قابل تبدیل به سهام اوراقی است كه توسط شركتهای سهامی عام منتشر و در سررسید نهایی یا زمان تحقق افزایش سرمایه به سهام شركتهای موضوع طرح اوراق مشاركت، تبدیل میگردد. (ماده 1 آییننامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 1377/05/18 هیأت وزیران)
اوراق مشاركت قابل تعویض با سهام: اوراقی است كه توسط شركتهای سهامی عام منتشر و در سررسید نهایی با سهام سایر شركتهای پذیرفته شده در سازمان بورس اوراق بهادار تعویض میشود. (ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 1377/05/18هیأت وزیران)
اورانیوم غنی شده: منظور از تعریف اورانیوم غنی شده با ایزوتوپ 235 یا 233 اورانیومی است كه محتوی ایزوتوپ 235 یا 233 یا هر دو به مقداری باشد كه نسبت بین مجموع این دو ایزوتوپ به ایزوتوپ 238 بیشتر از نسبت به ایزوتوپ 235 به ایزوتوپ 238 كه در طبیعت به دست میآید باشد. (بند 2 ماده بیستم از قانون مربوط به اساسنامه مؤسسه بینالمللی انرژی اتمی مصوب 1373/03/06)
اوزان و مقیاسهای رسمی: اوزان و مقیاسهای رسمی مملكت ایران مطابق اصول متری بوده و واحد آنها برای طول متر برای سطح متر مربع برای حجم متر مكعب و برای وزن كیلوگرم است. اضعاف و اجزا مقیاسهای مزبور مطابق اصول متری خواهد بود. (ماده 1 قانون اوزان و مقیاسها مصوبه1311/10/18)
اهلیت: برای این كه متعاملین اهل محسوب شوند باید بالغ و عاقل و رشید باشند. (ماده 211 قانون مدنی)
ایالت: ایالت قسمتی از مملكت است كه دارای حكومت مركزی و ولایات حاكمنشین جزء است و فعلاً منحصر به چهار ایالت است (آذربایجان)، (كرمان و بلوچستان)، (فارس) و (خراسان). (ماده 2 قانون تشكیل ایالات و ولایات و دستورالعمل حكام مصوب 1286/09/27)
ایالت: ایالت قسمتی از مملكت است كه دارای حكومت مركزی و ولایات حاكم نشین جزو است. (ماده 1 قانون انجمنهای ایالتی و ولایتی مصوب 1286/02/01)
ایرانگردی و جهانگردی: منظور از ایرانگردی و جهانگردی عبارت است از هر نوع مسافرت انفرادی یا گروهی كه بیش از 24 ساعت بوده و به منظور كسب و كار نباشد. (ماده 1 قانون توسعه صنعت ایرانگردی و جهانگردی مصوب 1370/07/07)
ایستگاه ارتباط رادیوئی: ایستگاه ارتباط رادیوئی عبارت است از یك یا چند فرستنده و گیرنده و ادوات مربوطه كه برای ارتباط رادیوئی مورد استفاده قرار میگیرد. (تبصره ماده 1 از قانون استفاده از بیسیمهای اختصاصی و غیرحرفهای آماتوری مصوب 1345/11/25)
ایستگاه بیسیم اختصاصی: ایستگاه بیسیم اختصاصی، عبارت است از یك یا چند دستگاه فرستنده و گیرنده رادیوئی و ادوات مربوطه (مثل منابع تغذیه و دستگاههای اندازهگیری و غیره) كه برای برقراری ارتباط رادیوئی اختصاصی تأسیس میگردد. (ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون استفاده از بیسیمهای اختصاصی و غیر حرفهای (آماتوری) مصوب 1361/11/13 هیأت وزیران)
ایستگاه رادیو آماتوری: ایستگاه رادیو آماتوری، عبارت است از مجموعه ثابت یا متحركی، است كه از یك یا چند دستگاه فرستنده و گیرنده و ادوات مربوطه به آن فراهم شده و پس از صدور پروانه مربوطه با مسئولیت یك رادیوآماتور تأسیس و به منظور برقراری ارتباط موصوف با سایر رادیو آماتوری مجاز مورد استفاده قرار میگیرد. (ماده 36 آییننامه اجرایی قانون استفاده از سیستمهای اختصاصی و غیرحرفهای (آماتوری) مصوب 1361/11/13 هیأت وزیران)
ایستگاه رادیوئی: ایستگاه رادیوئی عبارت است از یك یا چند دستگاه فرستنده و گیرنده یا دستگاههای كنترل از راه دور و ترمینالهای مربوطه (ریموت، كنترل هد و ...) كه به صورت ثابت یا متحرك با صدور پروانه تأسیس ایستگاه رادیوئی توسط وزارت پست و تلگراف و تلفن مجاز به بهرهبرداری میگردند. (ماده 3 از آییننامه اجرایی صدور گواهینامه افسری مخابرات كشتی (رادیولوژی مصوب 1364/06/31 هیأت وزیران)
ب
بار (دریایی): بار شامل هرگونه محموله اعم از اموال و اشیا و هر كالای دیگری میباشد به استثنا حیوانات زنده و بارهایی كه بر طبق مفاد قرارداد باربری باید روی عرشه كشتی حمل گردد و عملاً هم بدین ترتیب حمل شده باشد. (بند 3 ماده 52 از قانون دریایی مصوب 1343/06/29)
باران مؤثر: عبارت است از بخشی از بارندگی ماهانه كه در طول فصل زراعی نازل میشود و به مصرف تبخیر و تعرق گیاه میرسد و از خالص نیاز آبی گیاه میكاهد و مقدار آن به صورت حجم آب ماهانه قابل محاسبه است. (ماده 24 (2-1) آییننامه اجرایی بهینهسازی مصرف آب كشاورزی مصوب 1375/06/11 هیأت وزیران)
بارگیری و تخلیه: بارگیری به طور معمول از زمانی شروع میشود كه چنگال جرثقیل باری را كه فرستنده آماده بارگیری كرده است به منظور بارگیری در كشتی از اسكله یا بارانداز یا وسایل باربـری كه بدیـن منظـور مورد استفاده قرار گیرد گرفته و بلند نماید و تخلیه زمانی خاتمه مییابد كه چنگال جرثقیل بار را در اسكله یا بارانداز یا وسایل باربری كه بدین منظور مورد استفاده قرار گرفته فرود آورد. (بند 9 ماده 52 از قانون دریایی مصوب 1343/06/29)
بارنامه: سندی است مبین مالكیت كالا كه حمل كننده یا نماینده وی پس از وصول كالا صادر مینماید و حاكی از حمل كالای معینی از یك نقطه (مبدا حمل) به نقطه دیگر (مقصد حمل) با وسیله حمل مورد توافق (كشتی، كامیون، قطار و هواپیما یا تركیبی از آنها) در محل مقابل كرایه حمل معین میباشد. (بند ج ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون حمل و نقل و عبور كالاهای خارجی از قلمرو جمهوری اسلامی ایران مصوب 1377/05/18 هیأت وزیران)
بارنامه بینالمللی: بارنامه بینالمللی موضوع این قانون عبارت است از سند كاشف از حقوق مالكیت كه طرح آن توسط وزارت راه و ترابری تهیه و از طریق وزارت امور اقتصادی و دارایی چاپ و پس از وصول حق تمبر به میزان 250 ریال به موجب حواله وزارت راه و ترابری در اختیار شركتهای مجاز حمل و نقل جادهای بینالمللی قرار خواهد گرفت. (ماده 3 از قانون الزام شركتها و مؤسسات ترابری جادهای به استفاده از صورت وضعیت مسافری و بارنامه مصوب 1368/02/31)
بارنامه داخلی: بارنامه داخلی موضوع این قانون عبارت است از سند كاشف از حقوق مالكیت كه طرح آن توسط وزارت راه و ترابری تهیه و از طریق وزارت امور اقتصادی و دارایی چاپ و پس از وصول حق تمبر به میزان 100 ریال به موجب حواله وزارت راه و ترابری در اختیار شركتها و مؤسسات مجاز حمل و نقل جادهای داخلی كالا جهت جابهجایی محمولات بین شهرهای كشور قرار خواهد گرفت. (ماده 2 از قانون الزام شركتها و مؤسسات ترابری جادهای به استفاده از صورت وضعیت مسافری و بارنامه مصوب 1368/02/31)
بارنامه دریایی: بارنامه دریایی سندی است كه مشخصات كامل بار در آن قید و توسط فرمانده كشتی یا كسی كه از طرف او برای این منظور تعیین شده امضا گردد و به موجب آن تعهد شود بار توسط كشتی به مقصد حمل و به تحویل گیرنده داده شود. بارنامه دریایی یا اسناد مشابه آن به منزله رسید دریافت بار است. (بند 7 ماده 52 از قانون دریایی مصوب 1343/06/29)
بازجو: كسی است كه بعد از كشف كالای قاچاق جهت تكمیل پرونده اقدام نماید. در صورتی كه ادامه بازجویی منجر به كشفیات جدید یا اعتراف در ارتباط با مال از بین رفته شود و صورت جلسه ثانوی تنظیم و پیوست صورت جلسه بدوی كشف میگردد و شخص بازجو در این مرحله به عنوان كاشف محسوب میشود. (ماده 1 آییننامه اجرایی قانون نحوه اعمال تعزیرات حكومتی راجع به قاچاق كالا و ارز مصوب 1374/02/31 هیأت وزیران)
بازداشت (پرسنل): وضع پرسنلی است كه به موجب قرارهای صادره از مراجع ذیصلاح قضایی تا صدور حكم قطعی در توقیف به سر برده یا برابر مقررات انضباطی در بازداشتگاه یا محل خدمتی تحت نظر باشند. (ماده 106 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب1370/07/21)
بازرسی كل كشور: براساس حق نظارت قوه قضاییه نسبت به حسن جریان امور واجرای صحیح قوانین در دستگاههای اداری، سازمانی به نام «سازمان بازرسی كل كشور» زیر نظر رئیس قوه قضاییه تشكیل میگردد. حدود اختیارات و وظایف این سازمان را قانون تعیین مینماید. (اصل یكصد و هفتاد و چهارم قانون اساسی)
بازنشستگی: بازنشستگی عبارت است از عدم اشتغال بیمه شده به كار به سبب رسیدن به سن بازنشستگی مقرر در این قانون. (بند 15 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 1354/04/03)
بازوهای خاكی سیل شكن: خاكریز یا مانعی است كه به موازات تقریبی محور رودخانه و نهر یا مسیل به خصوص در كنار آنها به منظور جلوگیری از پخش آب در اراضی اطراف و ممانعت از عمل تخریبی سیلابها احداث میگردد. (بند 6 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 1363/12/18 هیأت وزیران)
باشگاه دانشپژوهان جوان: باشگاه دانشپژوهان جوان مؤسسهای است آموزشی و پژوهشی و فرهنگی وابسته به وزارت آموزش و پرورش كه با هدف شناسایی، جذب، پرورش، حمایت و هدایت دانشآموزان و جوانان با استعداد كشور و اعتلای سطح آموزش و پرورش آنان از طریق تشكل بخشیدن به آنها در قالب گروههای پژوهشی و علمی تشكیل میگردد. (ماده 1 از مصوبه اصلاح اساسنامه باشگاه دانشپژوهان جوان مصوب 1376/11/14 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
باشگاههای ورزشی: باشگاههایی است كه به موجب مقررات سازمان و آییننامه قانون اجازه تأسیس باشگاه و ورزشگاه توسط مردم با نظارت دولت، پروانه فعالیت دریافت كردهاند. (ماده 1 از آییننامه اجرایی ماده (11) قانون تأسیس سازمان تربیت بدنی مصوب 1373/10/04 هیأت وزیران)
باغ: در مناطق جنگلی باغ به محلی اطلاق میشود كه دارای شرایط زیر باشد: حدود آن به نحوی از انحا مشخص و معین شده باشد. حجم درختان جنگلی خود روی آن از پنجاه متر مكعب در هكتار تجاوز نكند. حداقل در هر هكتار آن یكصد عدد درخت با رده یا مجموعاً دویست عدد درخت با رده و جوان دست كاشت میوهای یا یك هزار بوته چای وجود داشته باشد. حداقل نه دهم سطح آن از كنده و ریشه درختان جنگلی پاك شده باشد. (بند 11 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 1346/05/25)
باغ: باغ به محلی گفته میشود كه حدود آن به نحوی از انحا مشخص و معین شده و در هر هكتار بیش از یكصد اصله درخت مثمر یا پنجاه اصله درخت زیتون یا نخل یا گردو یا یك هزار نهال یا درخت غیرمثمر دست كاشت یا بوته چای داشته باشد. (بند هـ ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون اصلاح ماده (34) قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 14/3/1354 و الحاق چند تبصره به آن مصوب 1374/07/02 هیأت وزیران)
باغ چای: باغ چای به محلی اطلاق میشود كه تعداد بوتههای چای در هر هكتار كمتر از یك هزار عدد نباشد و ... (از تبصره 2 ماده 2 قانون مربوط به اراضی ساحلی مصوب 1346/05/25)
باغ میوه: زمینی است كه در آن درختان میوه یا مو به وسیله اشخاص غرس یا پیوند شده باشد و تعداد درخت میوه یا مو در هر هكتار آن از یكصد اصله كمتر نباشد و در مورد درختان خرما و زیتون تعداد در هر هكتار از پنجاه اصله كمتر نباشد. (ردیف چ بند 9 ماده 9 از قانون مربوط به اصلاحات ارضی مصوب 1339/02/26)
بالاترین شغل مورد تصدی: منظور از بالاترین شغل مورد تصدی در دوران خدمت، شغلی است كه مستخدم به موجب حكم صادره تصدی آن را برعهده داشته و در مقایسه با سایر مشاغل مستخدم از نظر طبقهبندی یا همطرازی در گروه بالاتری قرار میگیرد. (تبصره 1 ماده 1 از آییننامه اجرایی تبصره 85 قانون بودجه سال 1356 كل كشور مصوب 1356/11/11)
بانك: بانك مؤسسهای است كه به صورت شركت سهامی مطابق قانون بازرگانی تشكیل شده براساس مواد این فصل به عملیات بانكی اشتغال ورزد: (ماده 58 قانون بانكی و پولی كشور مصوب 1339/03/07)
بانك: بانك مؤسسهای است كه به صورت شركت سهامی مطابق قانون تجارت تشكیل شده و براساس مواد این قانون به عملیات بانكی اشتغال ورزد. (ماده 1 قانون بانكداری مصوب 1334/04/05)
بانك مركزی: بانك مركزی ایرانی مسئول تنظیم و اجرای سیاست پولی و اعتباری براساس سیاست كلی اقتصادی كشور میباشد. (بند الف ماده 10 از قانون پولی و بانكی كشور مصوب 1351/04/13)
بانك ملی ایران: بانك ملی ایران كه به موجب قانون 14 اردیبهشت ماه 1306 تشكیل شده بنگاهی است به صورت شركت سهامی كه طبق قانون 22 اسفند ماه 1310 دارای حق انحصاری انتشار اسكناس در تمام كشور است. منظور بانك حفظ ارزش پول و تنظیم اعتبارات است. (ماده 1 از قانون اساسنامه بانك ملی ایران مصوب 1317/05/22)
بانك ملی ایران: دولت مكلف است برای پیشرفت امر تجارت و فلاحت و زراعت و صناعت بانكی موسوم به بانك ملی ایران تأسیس نماید كه مركزش در تهران و شعب آن متدرجا در ایالات و ولایات و ممالك خارجه دایر خواهد شد. (ماده 1 قانون اجازه تأسیس بانك ملی ایران برای پیشرفت امر تجارت و فلاحت و زراعت و صناعت مصوب 1306/02/14)
بخش: بخش واحدی است از تقسیمات كشوری كه دارای محدوده جغرافیایی معین بوده و از به هم پیوست چند دهستان همجوار مشتمل بر چندین مزرعه، مكان، روستا و احیاناً شهر كه در آن عوامل طبیعی و اوضاع اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی واحد همگنی را به وجود می آورد به نحوی كه با در نظر گرفتن تناسب، وسعت، جمعیت، ارتباطات و دسترسی به سایر موقعیتها، نیل به اهداف و برنامهریزیهای دولت در جهت احیا امكانات طبیعی و استعدادهای اجتماعی و توسعه امور رفاهی و اقتصادی آن تسهیل شود. (ماده 6 قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 1362/04/15)
بخش عشایری: بخش عشایری واحدی است از تقسیمات كشوری كه با داشتن یك بخشدار سیار مسئول گرفتن خدمات و هماهنگی با ادارات مربوطه خواهد بود و عشایر در فصول مختلف در هر منطقه كه اسكان میكنند تابع فرمانداری و استانداری همان منطقه هستند. (ماده 5 از قانون تعاریف و ضوابط و تقسیمات كشوری مصوب 1362/04/15)
بدون كار: بدون كار- وضع پرسنلی است كه به یكی از علل زیر بدون حفظ پست سازمانی موقتاً از كار بركنار میگردند: 1- برابر احكام صادره از دادگاههای صالح زندانی شوند. 2- به علت عدم پرداخت محكوم به یا بدهی منجر به صدور اجرائیه زندانی بشوند. 3- به علت ارتكاب تخلفات انضباطی یا قرارهای صادره از مراجع ذیصلاح قضایی موقتاً بدون كار شوند. 4- در صورتی كه محكوم به اقامت اجباری یا ممنوع از اقامت در محل معین بشوند. (ماده 108 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب1370/07/21)
بذر و نهال: منظور از بذر و نهال، انواع بذور، نهال، پیاز، قلمه، ریزوم، غده، پیوندك و پاجوش و هر قسمتی از گیاه كه به منظور تكثیر مورد استفاده قرار گیرد میباشد. (تبصره ماده 4 قانون اساسنامه شركت سهامی تولید، تهیه و توزیع بذر و نهال مصوب1367/01/25)
برات رجوعی(بَراتِ رجوعی): برات رجوعی براتی است كه دارنده برات اصلی پس از اعتراض برای دریافت وجه آن و مخارج صدور اعتراضنامه و تفاوت نرخ به عهده برات دهنده یا یكی از ظهرنویسها صادر مینماید. (ماده 221 قانون تجارت مصوب 1304/03/12)
برده فروشی: بردهفروشی به معنی و شامل كلیه اعمالی است كه به منظور اسارت و تملك یا واگذاری شخص به قصد تنزل دادن او به درجه بردگی یا غلامی صورت میگیرد و همچنین به معنی و شامل كلیه اعمالی است كه به عنوان تملك بر روی برده به منظور فروش یا مبادله انجام میگیرد و در ضمن كلیه اعمال مربوط به انتقال حق تملك از طریق برده فروش یا مبادله نسبت به شخصی كه به قصد فروش یا مبادله تحت تملك قرار گرفته و همچنین به طور كلی هرگونه تجارت یا حمل و نقل برده اعم از این كه بر هر نوع وسیله نقلیه انجام شود. (بند ج ماده 7 از قانون مربوط به الحاق دولت ایران به قرارداد تكمیلی منع بردگی و بردهفروشی و عملیات و دستگاههای مشابه بردگی مصوب 1337/12/03)
بركه: اراضی پستی است كه در اثر جریان سطحی و زیرزمینی آب در آنها جمع شده و باقی میماند. (بند ث ماده 1 از آییننامه مربوط به بستر و حریم رودخانهها، انهار، مسیلها، مردابها، بركههای طبیعی و شبكههای آبرسانی، آبیاری و زهكشی مصوب 1379/08/11 هیأت وزیران)
برنامه درازمدت: منظور برنامهای است كه ضمن آن توسعه اقتصادی و اجتماعی برای یك دوره ده ساله یا طولانیتر به عنوان راهنمای برنامهریزیهای پنج ساله پیشبینی میشود. (بند 2 ماده 1 از قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 1351/12/10)
برنامه سالانه: منظور برنامه عملیات اجرایی دولت است كه سالانه تنظیم و همراه بودجه كل كشور تقدیم مجلس شورای ملی میگردد و ضمن آن در قالب هدف ها و سیاستهای مندرج در برنامه عمرانی پنجساله هدفهای مشخص و عملیات اجرایی سالانه هر دستگاه اجرایی با اعتبار مربوط تعیین میشود. (بند 4 ماده 1 از قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 1351/12/10)
برنامه عمرانی پنجساله: منظور برنامه جامعی است كه برای مدت پنج سال تنظیم و به تصویب مجلسین میرسد و ضمن آن هدفها و سیاستهای توسعه اقتصادی و اجتماعی طی همان مدت مشخص میشود. در این برنامه كلیه منابع مالی دولت و همچنین منابعی كه از طرف شركتهای دولتی و بخش خصوصی صرف عملیات عمرانی میگردد از یك طرف و اعتبارات جاری و عمرانی دولت و هزینههای عمرانی شركتهای دولتی و بخش خصوصی از طرف دیگر جهت وصول به هدفهای مذكور پیشبینی میگردد. (بند 3 ماده 1 از قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 1351/12/10)
بروشور: بروشور نشریهای است موردی كه به منظور انتقال اطلاعات مفید و مختصر در یكی از زمینههای فرهنگی، فنی، صنعتی، خدماتی، بهداشتی و آموزشی كه دستگاهها در ارتباط با وظایف قانونی خود آن را برای اطلاع عموم منتشر مینمایند. (ماده 3 آییننامه اجرایی قانون ممنوعیت وزارتخانه ها و مؤسسات و شركت های دولتی از چاپ و انتشار نشریات غیر ضرور مصوب 1365 مصوب 1366/10/23 هیأت وزیران)
بستر: آن قسمت از رودخانه، نهر یا مسیل است كه در هر محل با توجه به آمار هیدرولوژیك و داغاب و حداكثر طغیان با دوره برگشت 25 ساله به وسیله وزارت نیرو یا شركتهای آب منطقهای تعیین میشود. در مناطقی كه ضرورت ایجاب مینماید سیلاب با دوره برگشت كمتر یا بیشتر از 25 ساله ملاك محاسبه قرار گیرد. سازمانهای آب منطقهای حسب مورد با ارائه نقشههای مربوط و توجیهات فنی از حوزه ستادی وزارت نیرو مجوز لازم را اخذ خواهند نمود. تغییرات طبیعی بستر رودخانهها، مسیلها یا انهار طبیعی در بستر سابق تأثیری نداشته و بستر سابق كماكان در اختیار حكومت اسلامی است ولیكن حریم برای آن منظور نخواهد شد. (بند ح ماده 1 آییننامه مربوط به بستر و حریم رودخانهها، انهار، مسیلها، مردابها، بركههای طبیعی و شبكههای آبرسانی، آبیاری و زهكشی مصوب 1379/08/11 هیأت وزیران)
بستر (رودخانه): آن قسمت از رودخانه، نهر یا مسیل است كه در حداكثر طغیان معمولی زیر آب قرار میگیرد. (بند 7 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 1363/12/18 هیأت وزیران)
بستههایپست سیاسی: بستههای پست سیاسی عبارت از بستههای محتوی نوشتجات رسمی دولتی استكه به مهر وزارت امور خارجه یا نمایندگیهای سیاسی دولت ... ایران یا دول خارجه لاك و مهر یا پلمب شده و عبارت: Expedition Officielle Gourrier Diplomatique یا هر جمله دیگری كه دارای همان مفهوم باشد روی آن نوشته شده و به وسیله پیك سیاسی حمل شود. (ماده 332 آییننامه اجرایی قانون امور گمركی مصوب 1351/01/20)
بسیجیان: كسانی هستند كه براساس گواهی نیروی مقاومت بسیج حداقل یك سال فعالیت مستمر با ردههای مقاومت آن نیرو داشته باشند. (تبصره 3 ماده 1 از قانون نحوه واگذاری سهام دولتی و متعلق به دولت به ایثارگران و كارگران مصوب 1373/05/12)
بسیجی عادی: بسیجی عادی، عموم اقشار معتقد به قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و اهداف انقلاب اسلامی هستند كه پس از گذراندن دوره آموزش عمومی به خدمت ارتش بیست میلیونی درآمده و سازماندهی میشوند. (بند الف ماده 13 از قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب1370/07/21)
بسیجی فعال: آن دسته از بسیجیان عادی داوطلب هستند كه واجد شرایط لازم بوده و پس از گذراندن دورههای آموزشی، سازماندهی شده و ضمن شركت در برنامههای حفظ انسجام در انجام مأموریتهای محوله با سپاه همكاری میكنند. (بند ب ماده 13 از قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 1370/07/21)
بناهای ضروری: آن دسته از بناهایی است كه لازم است پس از وقوع زلزله قابل بهرهبرداری باقی بمانند. از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمان در برابر زلزله مصوب 1378/09/17)
بندر صیادی: به محدودهای از ساحل دریا، دریاچه یا رودخانه اطلاق میشود كه به جهت دارا بودن پناهگاه طبیعی (خور یا آبراهه مناسب) یا مصنوعی (موج شكن) و تأسیسات ساحلی دیگر، پهلوگیری و تخلیه صید به وسیله شناورهای صیادی در آن امكانپذیر بوده و اكثر شناورهای فعال در آن شناورهای صیادی میباشند. (بند 10 ماده 1 از آییننامه اجرایی حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1378/02/05 هیأت وزیران)
بندگی رعایا: یعنی وضع یا حال رعیت كه به موجب قانون یا عرف یا قرارداد مكلف باشد در زمین متعلق به فرد دیگری زندگی و كار كند و برای فرد اخیر خدمات معینی را با دریافت اجرت یا رایگان انجام دهد و به هر حال حق تغییر وضع و حال خود را نداشته باشد.( ماده اول قانون مربوط به الحاق دولت ایران به قرارداد تكمیلی منع بردگی و بردهفروشی و عملیات و دستگاههای مشابه بردگی مصوب 1337/12/03)
بنگاه خالصجات: به منظور عمران و آبادی املاك خالصه و ازدیاد تولید و تكثیر درآمد آنها و همچنین همكاری با دستگاههای وزارت كشاورزی بنگاهی به نام بنگاه خالصجات تحت نظر وزارت كشاورزی تأسیس میشود. (ماده 1 قانون تأسیس بنگاه خالصجات كشور مصوب 1334/04/26)
بنگاه عمرانی كشور: به منظور عمران و آبادی قرا و تعمیم فرهنگ و بهداشت و بهبود وضع كشاورزی و كشاورزان و بالا بردن سطح زندگی آنان و تقویت روح همكاری و تعاون بین آنها و اجرای این قانون بنگاهی به نام بنگاه عمرانی كشور تحت نظر وزارت كشور تأسیس میشود. (ماده 1 قانون بنگاه عمرانی كشور مصو1334/05/11)
بنیاد شهید انقلاب اسلامی: نهادی است انقلابی كه در اجرای فرمان رهبر كبیر و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی رضوانا... تعالی علیه در تاریخ 22/12/1358 تأسیس شده و دارای شخصیت حقوقی و استقلال مالی و اداری است و امور آن طبق مقررات و قوانین مربوط به نهادهای عمومی غیردولتی و در چارچوب این اساسنامه و آییننامههای مربوطه زیرنظر رئیس جمهور و نظارت عالیه مقام معظم رهبری اداره میشود. از ماده 1 قانون اساسنامه بنیاد شهید انقلاب اسلامی مصوب 1337/02/27)
بنیاد مسكن انقلاب اسلامی: نهاد انقلاب اسلامی است كه براساس فرمان 21 فروردین 1358 رهبر كبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی مدظله به منظور تأمین مسكن محرومان به ویژه روستائیان در چارچوب سیاستها و برنامههای دولت تشكیل گردیده است. (از ماده 1 اساسنامه بنیاد مسكن انقلاب اسلامی مصوب 1366/09/17)
بوته جنگلی: رستنیهای خودروی خشبی است كه ساقه آنها به طور طبیعی كمی بالاتر از سطح خاك منشعب شده باشد و نوعاً در جنگلها یا اراضی جنگلی یا بیشهها میروید. (بند 2 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 1346/05/25)
بوته كویری: كلیه نباتات خودروی چند ساله بجز درخت كه در كویر و بیابان میروید بوته كویری نامیده میشود. (بند 3 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 1346/05/25)
بودجه: بودجه لایحه پیشبینی كلیه عواید و مخارج مملكتی برای مدت یك سال شمسی (سنه مالی) كه به تصویب مجلس شورای ملی رسیده باشد. (ماده 1 قانون محاسبات عمومی مصوب 1312/12/10)
بودجه دولت: بودجه دولت سندی است كه معاملات دخل و خرج مملكتی برای مدت معینی در آن پیشبینی و تصویب شده باشد. مدت مزبوره را سنه مالیه میگویند و عبارت است از یك سال شمسی. (ماده 1 از قانون محاسبات عمومی مصوب 1289/12/03)
بودجه عمومی دولت: منظور بودجهای است كه در آن برای اجرای برنامه سالانه منابع مالی لازم پیشبینی و اعتبارات جاری و عمرانی دستگاههای اجرایی تعیین میشود. (بند 5 ماده 1 از قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 1351/12/10)
بودجه كل كشور: بودجه كل كشور برنامه مالی دولت است كه برای یك سال مالی تهیه و حاوی پیشبینی درآمدها و سایر منابع تأمین اعتبار و براورد هزینهها برای انجام عملیاتی كه منجر به وصول به هدفهای دولت میگردد بوده و از سه قسمت تشكیل میشود. (ماده 1 قانون محاسبات عمومی مصوب 1349/10/15)
بورس اوراق بهادار: بازاری متشکل و خودانتظام است که اوراق بهادار در آن توسط کارگزاران و یا معامله گران طبق مقررات این قانون، مورد داد و ستد قرار میگیرد. بورس اوراق بهادار (که از این پس بورس نامیده میشود) در قالب شرکت سهامی عام تأسیس و اداره میشود.(بند3ماده1قانون بازاراوراق بهادارجمهوری اسلامی ایران مصوب 1384/09/01)
بورسیه: به دانشجویی اطلاق میگردد كه با رعایت ضوابط كلیه هزینههای ریالی و ارزی وی از طرف دولت پرداخت گردد. (بند الف ماده 1 از آییننامه اجرایی بند 5 تبصره (17) قانون بودجه سال 1378 كل كشور مصوب 1377/12/26 هیأت وزیران)
بولتن(بولْتَن): بولتن عبارت است از نشریهای كه توسط دستگاههای دولتی در زمینههای خبری، آموزشی، فنی، تخصصی، سیاسی و نظایر اینها كه مرتبط با وظایف قانونی و در محدوده فعالیت آنها است به منظور ارتقاء سطح آگاهی كاركنان همان دستگاه و مسئولان دیگر دستگاه ها با تیراژ محدود و در فواصل زمانی معین با چاپ یكرنگ و به طور رایگان منتشر و توزیع میشود و دارای انواع زیر است. (ماده 1 آییننامه اجرایی قانون ممنوعیت وزارتخانهها و مؤسسات و شركتهای دولتی از چاپ و انتشار نشریات غیرضرور مصوب 1365 مصوب 1366/10/23 هیأت وزیران)
بولتن خبری: این نشریه فقط در سطح دستگاههای دولتی منتشر میشود و حاوی آخرین اخبار داخلی از قبیل دستورالعملهای اداری- انتصابات رویدادها، بازدیدها و تشویق كاركنان میباشد. این بولتن با تیراژ حداكثر (8)/ (1) تعداد كل پرسنل دستگاه مورد نظر و حداكثر در 24 صفحه منتشر میشود و تا 5 درصد آن را میتوان برای ارگانهای دولتی دیگر ارسال كرد. (بند 1 ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون ممنوعیت وزارتخانهها و مؤسسات و شركتهای دولتی از چاپ و انتشار نشریات غیرضرور مصوب 1365 مصوب 1366/10/23 هیأت وزیران.
بولتن سیاسی: نشریهای است حاوی اخبار و نیز تحلیل رویدادهای داخلی و خارجی اعم از عادی یا طبقهبندی شده نشریه مذكور توسط دستگاههایی منتشر میشود كه قانوناً مجاز به انتشار اینگونه نشریات هستند. (بند 2 ماده 1 آییننامه اجرایی قانون ممنوعیت وزارتخانهها و مؤسسات و شركتهای دولتی از چاپ و انتشار نشریات غیرضرور مصوب 1365 مصوب 1366/10/23 هیأت وزیران)
بهای اسمی اسناد خزانه: بهای اسمی اسناد خزانه و اوراق قرضه مشمول این قانون بهایی است كه در متن آنها نوشته و از طرف وزارت دارایی تضمین شده و پس از سررسید قابل پرداخت است. (ماده 4 قانون انتشار اسناد خزانه و اوراق قرضه مصوب 1348/07/02)
بهای اسمی اوراق قرضه(بَهای اسمی اوراقِ قَرضِه): بهای اسمی اسناد خزانه و اوراق قرضه مشمول این قانون بهایی است كه در متن آنها نوشته و از طرف وزارت دارایی تضمین شده و پس از سررسید قابل پرداخت است. (ماده 4 قانون انتشار اسناد خزانه و اوراق قرضه مصوب1348/07/02)
بهای تمام شده: بهای تمام شده هر قطعه زمین برای امر مسكن عبارت است از قیمت منطقهای زمین در زمان واگذاری به علاوه كلیه هزینههای تعلق گرفته و متناسب با هر طرح طبق دستورالعمل وزارت مسكن و شهرسازی. (ماده 25 آییننامه اجرایی قانون زمین شهری مصوب 1371/03/24 هیأت وزیران)
بهای خواسته: بهای خواسته به ترتیب زیر تعیین میشود:1- اگر خواسته پول رایج ایران باشد، بهای آن عبارت است از مبلغ مورد مطالبه و اگر پول خارجی باشد، ارزیابی آن به نرخ رسمی بانك مركزی جمهوری اسلامی ایران در تاریخ تقدیم دادخواست بهای خواسته محسوب میشود. 2- در دعوای چند خواهان كه هر یك قسمتی از كل را مطالبه مینماید بهای خواسته مساوی است با حاصل جمع تمام قسمتهایی كه مطالبه میشود. 3- در دعاوی راجع به منافع و حقوقی كه باید در مواعد معین استیفا و یا پرداخت گردد، بهای خواسته عبارت است از حاصل جمع تمام اقساط و منافعی كه خواهان خود را ذیحق در مطالبه آن میداند. در صورتی كه حق نامبرده محدود به زمان معین نبوده یا مادامالعمر باشد بهای خواسته مساوی است با حاصل جمع منافع ده سال یا آنچه را كه ظرف ده سال باید استیفا كند. 4- در دعاوی راجع به اموال، بهای خواسته مبلغی است كه خواهان در دادخواست معین كرده و خوانده تا اولین جلسه دادرسی به آن ایراد و یا اعتراض نكرده مگر این كه قانون ترتیب دیگری معین كرده باشد. (ماده 62 قانون آییندادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 1379/01/21)
بهای خواسته: بهای خواسته از نقطه نظر صلاحیت و هزینه دادرسی مبلغی است كه در دادخواست قید شود. (ماده 86 قانون آیین دادرسی مدنی مصوب 1318/06/25)
بهای روز اسناد خزانه: بهای روز اسناد خزانه و اوراق قرضه مشمول این قانون بهایی است كه این اسناد و اوراق برحسب مقتضیات عرضه و تقاضا در بازار خرید و فروش میشوند. (ماده 5 قانون انتشار اسناد خزانه و اوراق قرضه مصوب 1348/07/02)
بهای روز اوراق قرضه: بهای روز اسناد خزانه و اوراق قرضه مشمول این قانون بهایی است كه این اسناد و اوراق برحسب مقتضیات عرضه و تقاضا در بازار خرید و فروش میشوند. (ماده 5 از قانون انتشار اسناد خزانه و اوراق قرضه مصوب 1348/07/02)
بهای عادله (املاك): بهای روز عبارت است از قیمت اراضی یك سال قبل از تاریخ اعلام تصمیم دولت چنانچه این بها از بهای روز بیشتر باشد قیمت عادله روز ملاك عمل قرار خواهد گرفت بهای عادله بدون در نظر گرفتن منظور از خرید و تأثیر اجرای برنامههای شهرسازی و خانهسازی در قیمتها خواهد بود. (تبصره 1 ماده 1 از قانون مربوطه به تملك زمینها برای اجرای برنامههای شهرسازی مصوب 1339/03/17)
بهای عادله: مقصود از بهای عادله نسبت به املاك بهای زمین بیاض یا به انضمام بنا و اشجار پیش از آگهی توسعه و خرابی است و در مورد انهار و قنوات مأخذ ارزیابی بهایی است كه درباره شرب باغات و اراضی زراعتی همان شهر یا مجاور آن معمول و متداول است. (تبصره 1 ماده 4 از قانون اصلاح قانون توسعه معابر مصوب 1320/04/01)
بهداشت محیط: بهداشت محیط عبارت است از كنترل عواملی از محیط زندگی كه به گونهای روی سلامت جسمی، روانی و اجتماعی انسان تأثیر میگذارند. (بند الف ماده 1 آییننامه بهداشت محیط مصوب 1371/04/24 هیأت وزیران)
بهره اسمی: بهره اسمی بهرهای است كه در متن اسناد خزانه و اوراق قرضه مشمول این قانون نوشته و از طرف وزارت دارایی تضمین شده و پس از سررسید قابل پرداخت است. (ماده 6 قانون انتشار اسناد خزانه و اوراق قرضه مصوب 1348/07/02)
بهرهبردار: شخص حقیقی یا حقوقی اعم از دولتی، تعاونی و خصوصی است كه دارای پروانه بهرهبرداری از وزارت معادن و فلزات باشد. (بند خ ماده 1 قانون معادن مصوب 1377/03/23)
بهرهبرداری: مجموعه عملیاتی است كه به منظور استخراج و كانهآرایی و به دست آوردن مواد معدنی قابل فروش انجام میگیرد. (بند ح ماده 1 قانون معادن مصوب 1377/03/23)
بهرهبرداری (جنگل): به طور كلی آن قسمت از قطعات مقطوعه كه قابل تبدیل به چوبآلات صنعتی میباشد باید به صورت گرده بینه از جنگل خارج شده و در كارخانه چوببری تبدیل شده و بقیه به صورت زغال یا هیزم از جنگل خارج گردد. (بند 4 تبصره 1 ماده 4 از قانون جنگلها و مراتع كشور مصوب 1338/06/08)
بهره واقعی: بهره واقعی بهرهای است كه براثر نوسانات بهای روز اسناد یا اوراق ممكن است بیشتر یا كمتر از بهره اسمی نصیب دارندگان آنها شود. (ماده 7 قانون انتشار اسناد خزانه و اوراق قرضه مصوب 1348/07/02)
بیبضاعت: بیبضاعت به كسی اطلاق میشود كه درآمد لازم برای تأمین معیشت خود نداشته باشد ضابطه تعیین درآمد برای اعاشه تحت الكفاله هر یك از طبقات مشمولان به شرح زیر خواهد بود: 1- در مورد مشمولان عادی برابر حقوق خالص دریافتی سرباز داوطلب. 2- در مورد مشمولان دیپلمه و فوقدیپلم برابر حقوق خالص دریافتی گروهبان یكم وظیفه. 3- در مورد مشمولان لیسانسه و بالاتر برابر حقوق خالص دریافتی ستوان دوم وظیفه. (تبصره 3 قانون اصلاح تبصره 3 ماده 44 قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب 1355/03/19)
بیبضاعت: بیبضاعت به كسی اطلاق میشود كه درآمد لازم برای تأمین معیشت خود نداشته باشد. (تبصره 3 ماده 44 از قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب 1350/02/13)
بیزمین: عبارت است از كسی كه هیچگونه زمین زراعی نداشته باشد. (بند 5 آییننامه اجرایی قانون واگذاری زمینهای دایر و بایركه بعد از انقلاب به صورتكشت موقت در اختیار كشاورزان قرارگرفته است مصوب 1365/08/08. مصوب 1365/11/29هیأت وزیران)
بیشه طبیعی: جنگل یا مرتع یا بیشه طبیعی عبارت از جنگل یا مرتع یا بیشهای است كه به وسیله اشخاص ایجاد نشده باشد. (بند 1 ماده 1 قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 1346/05/25)
بیشه یا قلمستان: زمینی است كه در آن درختان غیرمثمر به وسیله اشخاص غرس شده و تعداد درخت در هر هكتار آن از هزار اصله تجاوز نماید. (ردیف ج بند 9 ماده 1 از قانون مربوط به اصلاحات ارضی مصوب 1339/02/26)
بیع(بِیْعْ): بیع عبارت است از تملیك عین به عوض معلوم. (ماده 338 از قانون مدنی)
بیع شرط: نوعی از معامله است كه در آن شروطی مورد توافق متعاملین قرار میگیرد.(بند 11 ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون واگذاری زمینهای دایر و بایر كه بعد از انقلاب به صورت كشت موقت در اختیار كشاورزان قرار گرفته است مصوب 1365/11/29 هیأت وزیران)
بیع قطعی: اگر در عقد بیع شرطی ذكر نشده یا برای تسلیم مبیع یا تأدیه قیمت موعدی معین نگشته باشد بیع قطعی و ثمن حال محسوب است مگر اینكه بر حسب عرف و عادت محل یا عرف و عادت تجارت در معاملات تجاری وجود شرطی یا موعدی معهود باشد اگر چه در قرارداد بیع ذكری نشده باشد. (ماده 344 از قانون مدنی)
بیع مشروط: اگر در عقد بیع شرطی ذكر نشده یا برای تسلیم مبیع یا تأدیه قیمت موعدی معین نگشته باشد بیع قطعی و ثمن حال محسوب است مگر این كه بر حسب عرف و عادت محل یا عرف و عادت تجارت در معاملات تجاری وجود شرطی یا موعدی معهود باشد اگرچه در قرارداد بیع ذكری نشده باشد. (ماده 344 از قانون مدنی)
بیكار: بیکار از نظر این قانون بیمه شدهای است که بدون میل و اراده بیکار شده و آماده کار باشد. (ماده 2قانون بیمه بیکاری مصوب 1369/06/26)
بیمارستان دامپزشكی: بیمارستان دامپزشكی، مكانی با فضای مناسب، مطابق نقشه استاندارد موجود در سازمان دامپزشكی كشور- با امكانات پذیرش دامهای كوچك و بزرگ، طیور و ... یا هر یك از آنها است كه دارای امكانات معاینه، تشخیص، معالجه، جراحی دامها، امكانات آزمایشگاهی برای انجام آزمایشات لازم، تأمین داروهای تجویز شده و در صورت لزوم بستری كردن دامها و اعزام اكیپهای سیار به مناطق تحت پوشش میباشد. (ماده 1 از آییننامه اجرایی ماده 10 قانون سازمان دامپزشكی كشور برای صدور پروانه... مصوب 1373/10/04هیأت وزیران)
بیماری: بیماری، وضع غیرعادی جسمی یا روحی است كه انجام خدمات درمانی را ایجاب میكند یا موجب عدم توانایی موقت اشتغال به كار میشود یا این كه موجب هر دو در آن واحد میگردد. (بند 7 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 1354/04/03)
بیماریهای آمیزشی: مقصود از بیماریهای آمیزشی- سوزاك- كوفت (سیفلیس) آتشك (شانكر نرم) است در هر نقطه از بدن كه واقع باشد. (تبصره ماده 1 از قانون طرز جلوگیری از بیماریهای آمیزشی و بیماریهای واگیردار مصوب 1320/03/11)
بیماریهای حرفهای: بیماریهای حرفهای عبارت از بیماریهایی استكه ضمن كار و بر اثر تماس و ارتباط با انواع مواد سمی یا بیماریزا ایجاد میشود. (ماده 21 از قانون آییننامه اجرایی ماده 26 الحاقی به قانون بیمههای اجتماعی روستائیان مصوب 1350/03/16)
بیمبالاتی(بی مُبالاتی): منظور از بیمبالاتی اقدام به امری است كه مرتكب نمیبایست به آن مبادرت نموده باشد و منظور از غفلت خودداری از امری است كه مرتكب میبایست به آن اقدام نموده باشد اعم از این كه منشأ بیمبالاتی یا غفلت عدم اطلاع و عدم مهارت یا عدم تجربه یا عدم رعایت قوانین یا مقررات یا اوامر یا نظامات و یا عرف عادت باشد. (تبصره ماده 8 از قانون راجع به مجازات اخلالگران در صنایع نفت ایران مصوب1336/07/16)
بیمه: بیمه عقدی است كه به موجب آن یك طرف تعهد میكند در ازای پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر در صورت وقوع یا بروز حادثه خسارت وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی بپردازد. متعهد را بیمهگر طرف تعهد را بیمهگذار وجهی را كه بیمهگذار به بیمهگر میپردازد حق بیمه و آنچه را كه بیمه میشود موضوع بیمه نامند. (ماده 1 از قانون بیمه مصوب 1316/02/07)
بیمه شده: بیمه شده شخصی است كه رأساً مشمول مقررات تأمین اجتماعی بوده و با پرداخت مبالغی به عنوان حق بیمه حق استفاده از مزایای مقرر در این قانون را دارد. (بند 1 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 1354/04/03)
بیمه شده اصلی: فردی است كه رأساً مشمول مقررات بیمه خدمات درمانی موضوع این قانون بوده و پس از پرداخت حق السهم (توسط فرد یا مراجع مشمول در قانون) مشمول استفاده از مزایای خدمات درمانی قرار میگیرد. (بند 1 ماده 1 از قانون بیمه همگانی خدمات درمانی كشور مصوب 1373/08/03)
بیمه شده تبعی: خانواده شخص یا اشخاصی هستند كه به تبع سرپرستی و كفالت بیمه شده اصلی از مزایای مقرر در این قانون میتوانند استفاده نمایند. (بند 2 ماده 1 از قانون بیمه همگانی خدمات درمانی كشور مصوب 1373/08/03)
بیمهگر: بیمه عقدی است كه به موجب آن یك طرف تعهد مینماید در ازای پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر در صورت وقوع یا بروز حادثه خسارت وارده بر او را جبران كرده یا وجه معینی بپردازد. متعهد را بیمهگر طرف تعهد گذار وجهی را كه بیمهگذار به بیمهگر میپردازد حق بیمه و آنچه را كه بیمه میشود موضوع بیمه نامند. (ماده 1 از قانون بیمه مصوب 1316/02/07)
بیمهگذار: بیمه عقدی استكه به موجب آن یك طرف تعهد مینماید در ازای پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر در صورت وقوع یا بروز حادثه خسارت وارده بر او را جبران كرده یا وجه معینی بپردازد. متعهد را بیمهگر طرف تعهد را بیمهگذار وجهی را كه بیمـهگـذار به بیمـهگـر می پردازد حق بیمـه و آنچه را كه بیمه میشود موضوع بیمه نامند. (ماده 1 از قانون بیمه مصوب 1316/02/07)
بیوه: بیوه به زنانی اطلاق میشود كه به عقد ازدواج (دائم یا منقطع) درآمده و سپس به یكی از دلایل طلاق، فوت شوهر، فسخ عقد، صدور حكم موت فرضی، بذل مدت یا انقضای مدت در نكاح منقطع، شوهر خود را از دست داده باشند. (بند 1 ماده 2 از قانون تأمین زنان و كودكان بیسرپرست مصوب 1371/08/24) پ
پاراف: عبارت است از تأیید پیشنویس توافق بینالمللی از طرف اشخاص مجاز (ماده 2 از آییننامه چگونگی تنظیم و امضای توافقهای بینالمللی مصوب 1371/02/13 هیأت وزیران)
پاركه(پارکِه): برای اختصار به جای شعبه اداره مدعی عمومی منبعد لفظ پاركه استعمال میشود. (تنبیه ماده 112 قانون اصول تشكیلات عدلیه و محاضر شرعیه و حكام صلیحه مصوب 1290/04/26)
پاركه استیناف: پاركه محكمه استیناف عبارت است از مدعیالعموم اول و یك نفر وكیل عمومی برای هر شعبه. (ماده 55 از قانون اصول تشكیلات عدلیه مصوب1307/04/27)
پاركه بدایت(پارکه بِدایَت): پاركه بدایت تشكیل میشود از مدعی عمومی محكمه ابتدایی و یك نفر معاون او برای هر اتاقی از اتاقها حقوقی و جـزایی. (ماده 115 از قانون اصـول تشكیلات عدلیه و محاضر شرعیه و حكام صلحیه مصوب 1290/04/26)
پاركه دیوان تمیز: پاركه دیوان تمیز مركب است از مدعی عمومی كل و یك نفر معاون او كه موسوم است به وكیل عمومی محكمه تمیز. (ماده 113 از قانون اصول تشكیلات عدلیه و محاضر شرعیه و حكام صلحیه مصوب 1290/04/26)
پاركه محكمه استیناف: پاركه محكمه استیناف عبارت است از مدعی عمومی اول و یك وكیل عمومی برای هر اتاقی و (در صورت لزوم) یك معاون وكیل عمومی. (ماده 114 از قانون اصول تشكیلات عدلیه و محاضر شرعیه و حكام صلحیه مصوب 1290/04/26)
پاسدار: پاسدار به فردی اطلاق میشود كه برای جهاد همه جانبه در راه خدا و نگهبانی از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن به عنوان وظیفه شرعی با داشتن شرایط زیر به عضویت سپاه پاسداران درآمده باشد. (ماده 34 از قانون اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 1361/06/15)
پاسداران رسمی: پاسداران رسمی به پرسنلی اطلاق میگردد كه برای جهاد در راه خدا و پاسداری و دفاع مسلحانه از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن و نظام جمهوری اسلامی ایران به استخدام سپاه درآمده و پس از طی دورههای آموزشی لازم به یكی از درجات پیشبینی شده در این قانون نائل و از لباس و علائم نظامی استفاده مینمایند. (ماده 8 از قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب1370/07/21)
پدید آورنده: از نظر این قانون به مؤلف و مصنف و هنرمند پدیدآورنده و به آنچه از راه دانش یا هنر یا ابتكار آنان پدید میآید بدون در نظرگرفتن طریقه یا روشیكه در بیان یا ظهور یا ایجاد آن به كار رفته اثر اطلاق میشود. (ماده1 از قانون حمایت حقوق مؤلفان و منصفان و هنرمندان1348/10/11)
پذیره(پَذیرِه): پذیره عبارت است از وجه معینی كه هنگام عقد قرارداد پیشبینی میشود و یك جا یا به دفعات و در طی مراحلی توسط طرف قرارداد به شركت ملی نفت ایران پرداخت میگردد. (ماده 1 از قانون نفت مصوب 1353/05/08)
پذیره: منظور از پذیره در این قانون وجهی است كه هنگام عقد قراردادهای مربوط به تفحص و اكتشاف و استخراج نفت باید بر طبق مقررات مربوط به این قانون در ظرف مدتی كه در قرارداد تصریح خواهد شد از طرف عامل به شركت ملی نفت ایران پرداخت شود. (تبصره 6 ماده 1 قانون مربوط به تفحص و اكتشاف و استخراج نفت در سراسر كشور و فلات قاره مصوب 1336/05/07)
پرتوكار: پرتوكار به شخص حقیقی اطلاق میشود كه با منابع مواد اشعه به طور فیزیكی در ارتباط باشد كه شامل پرتوكاران گروه الف و گروه ب میگردد. الف) پرتوكار گروه الف- به شخص حقیقی اطلاق میگردد كه در شرایطی كار میكند كه دز سالیانه آن میتواند از حد دز معادل سالانه تجاوز نماید. ب) پرتوكار گروه ب- به شخص حقیقی اطلاق میشود كه در شرایطی كار میكند كه معمولاً دز دریافتی سالانه وی از 3/0 دز معادل سالانه تجاوز نمینماید. (بند 7 ماده 2 از آییننامه اجرایی قانون حفاظت در برابر اشعه مصوب 1369/02/02 هیأت وزیران)
پرتوهای غیریونساز: پرتوهای غیریونساز از نظر حفاظت در برابر اشعه به پرتوهایی مثل ماورا بنفش، مادون قرمز، میكروویولیزر، امواج رادیویی و نظایر آن اطلاق میگردد كه قادر به یونسازی در ماده نمیباشند. (بند 3 ماده 2 از آییننامه اجرایی قانون حفاظت در برابر اشعه مصوب 1369/02/02 هیأت وزیران)
پرتوهای یونساز: پرتوهای یونساز از نظر حفاظت در برابر اشعه به پرتوهای مثل ایكس، گاما، بتا، نوتورن، آلفا و ذرات اتمی دیگر اطلاق میگردد كه قادر به یونسازی در ماده میباشند. (بند 2 ماده 2 از آییننامه اجرایی قانون حفاظت در برابر اشعه مصوب 1369/02/02 هیأت وزیران)
پرچم رسمی ایران: پرچم رسمی ایران به رنگهای سبز و سفید و سرخ با علامت مخصوص جمهوری اسلامی و شعار «ا... اكبر» است. اصل هیجدهم قانون اساسی.
پرسنل ارتش: پرسنل ارتش كسانی هستند كه برابر شرایط و مقررات مندرج در این قانون یا قانون خدمت وظیفه عمومی به خدمت پذیرفته میشوند و عبارتند از: الف) كادر ثابت. ب) وظیفه. ج) پیمانی. (ماده 21 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 1366/07/07)
پرسنل بسیجی: پرسنل بسیجی به افرادی اطلاق میشود كه جهت تحقق ارتش بیست میلیونی تحت پوشش سپاه درمیآیند و عبارتند از: الف) بسیجی عادی، عموم اقشار معتقد به قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و اهداف انقلاب اسلامی هستند كه پس از گذراندن دوره آموزش عمومی به خدمت ارتش بیست میلیونی درآمده و سازماندهی میشوند. ب) بسیجی فعال. آن دسته از بسیجیان عادی داوطلب هستند كه واجد شرایط لازم بوده و پس از گذراندن دورههای آموزشی، سازماندهی شده و ضمن شركت در برنامههای حفظ انسجام در انجام مأموریتهای محوله با سپاه همكاری میكنند. ج) بسیجی ویژه (پاسداران افتخاری). پرسنلی هستند كه صلاحیتهای یك پاسدار را دارا میباشند و پس از ذراندن آموزشهای مطروحه در این قانون سازماندهی گردیده و متعهد میگردند تا به هنگام نیاز به طور تمام وقت در اختیار سپاه قرار گیرند. (ماده 13 از قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 1370/07/21)
پرسنل پیمانی: پرسنل پیمانی به كسانی اطلاق میگردد كه خدمت پیمانی را به عنوان پرسنل انتظامی یا كارمندی برابر مقررات مندرج در این قانون انجام میدهند. (ماده 14 از قانون مقررات استخدامی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1374/04/27)
پرسنل پیمانی: پرسنل پیمانی به كسانی اطلاق میشود كه خدمت پیمانی را به صورت نظامی یا كارمند برابر مقررات مندرج در این قانون انجام میدهند. (ماده 12 از قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 1370/07/21)
پرسنل پیمانی (ارتش): پرسنل پیمانی به كسانی اطلاق میگردد كه خدمت پیمانی را به صورت نظامی یا كارمند برابر مقررات مندرج در این قانون انجام میدهند. (ماده 27 از قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 1366/07/07)
پرسنل خرید خدمت: پرسنل خرید خدمت به كسانی اطلاق میگردد كه طبق مقررات مربوط خدمت مشخصی را برابر قرارداد معینی انجام میدهند. (ماده 16 از قانون مقررات استخدامی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1374/04/27)
پرسنل خرید خدمت: پرسنل خرید خدمت به كسانی اطلاق میگردد كه طبق مقررات مربوط خدمت مشخصی را برابر قرارداد معینی انجام میدهند. (ماده 28 از قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 1366/07/07)
پرسنل وظیفه: پرسنل وظیفه كسانی هستند كه مطابق قانون خدمت وظیفه عمومی در یكی از دورههای ضرورت، احتیاط یا ذخیره مشغول خدمت میباشند. (ماده 26 از قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 1366/07/07)
پرواز توریستی: پروازی است كه به طور دربست اختصاص به تورهای مسافربری جهت بازدید از ایران دارد. (بند ز ماده 1 از لایحه قانونی تعیین بهای خدمات فرودگاهی و پروازی مصوب 1358/05/21 شورای انقلاب)
پرواز دانشجویی: پروازی است كه به طور دربست اختصاص به دانشجویان ایرانی دارد. (بند ح ماده 1 از لایحه قانونی تعیین بهای خدمات فرودگاهی و پروازی مصوب1358/05/21 شورای انقلاب)
پروانه: منظور از پروانه در این قانون اجازهنامهای است كه از طرف وزارت آب و برق به منظور ایجاد و بهرهبرداری از تأسیسات تولید و انتقال و توزیع و فروش نیروی برق طبق شرایط معین صادر میشود. (تبصره 2 ماده 6 از قانون سازمان برق ایران مصوب 1346/04/19)
پروانه اشتغال: گواهینامه مهارت انجام كار فنی است كه توسط مراجع ذیصلاح صادر میگردد. (ماده 6 از لایحه قانونی اجازه اجرای اصلاحاتی كه توسط هیأت عالی نظارت در قانون نظام صنفی و اصلاحیههای آن به عمل آمده است مصوب 1359/04/13 شورای انقلاب)
پروانه اكتشاف: مجوزی است كه برای انجام عملیات اكتشافی مواد معدنی در محدوده مشخص از طرف وزارت معادن و فلزات صادر میشود. (بند ج ماده 1 از قانون معادن مصوب 1377/03/23)
پروانه ایستگاه: پروانه ایستگاه عبارت است از اجازهنامهای كه تحت شرایط و مقررات خاصی برای تأسیس و استفاده از ایستگاههای اختصاصی صادر میگردد. (ماده 3 از آییننامه اجرایی قانون استفاده از بیسیمهای اختصاصی و غیرحرفهای (آماتوری) مصوب 1361/11/13 هیأت وزیران)
پروانه بهرهبرداری: مجوزی است كه توسط وزارت معادن و فلزات برای بهرهبرداری از معادن در محدودهای كه مشخص شده است صادر میگردد. (بند غ ماده 1 از قانون معادن مصوب 1377/03/23)
پروانه بهرهبرداری: پروانه بهرهبرداری سندی است رسمی، لازمالاجرا، حاوی مدت بهرهبرداری براساس شناسنامه معدن و طرح بهرهبرداری مصوب، قابل تمدید، قابل معامله و انتقال به اشخاص ثالث كه متضمن حق انتفاع دارنده پروانه از ذخیره معدنی و نیز دربردارنده تعهدات وی در اجرای مفاد آن میباشد. مدت هر دوره بهرهبرداری با توجه به موارد فوق و ذخیره موجود تا حداكثر 25 سال با حق اولویت تمدید برای دارنده پروانه تعیین میشود. (تبصره 3 ماده 10 قانون معادن مصوب 1377/03/23)
پروانه ایستگاه رادیو آماتوری: پروانه تأسیس ایستگاه رادیوآماتوری، اجازهنامهای است كه توسط وزارت پست و تلگراف و تلفن، فقط برای دارندگان پروانه رادیو آماتوری، صادر میشود و به موجب آن، شخص رادیو آماتور با دریافت علامت خطاب، مجاز به تأسیس ایستگاه رادیو آماتوری و بهرهبرداری از دستگاههای فرستنده و گیرندهای كه خود آنها را ساخته یا خریداری نموده است میشود. (ماده 40 از آییننامه اجرایی قانون استفاده از بیسیمهای اختصاصی و غیرحرفهای (آماتوری) مصوب1361/11/13 هیأت وزیران)
پروانهتأسیسایستگاه - رادیویی: پروانه تأسیس ایستگاه رادیویی اجازهنامهای است كه توسط وزارت پست و تلگراف و تلفن جهت اشخاص حقیقی یا (حقوقی) صادر میگردد و به موجب آن دارنده پروانه با دریافت علامت خطاب با (Call Sign) مجاز به تأسیس ایستگاه رادیویی به منظور ارسال و دریافت پیامهای رادیویی میگردد. (ماده 5 از آییننامه اجرایی صدور گواهینامه افسری مخابرات كشتی (رادیولوژی) مصوب 1364/06/31 هیأت وزیران)
پروانه تاكسیرانی: پروانه اشتغال به حمل و نقل عمومی مسافر درون شهری با تاكسی (پروانه تاكسیرانی) مجوزی است كه پس از طی موفقیتآمیز مراحل مختلف مذكور در این آییننامه، برای مدت معین (حداكثر 12 ساعت در روز)، سرویس مشخص، مسیر و زمان معین توسط شهرداری صادر میشود. مجوز مذكور فقط برای اشتغال فرد با وسیله نقلیه مشخص است، اعم از این كه وسیله نقلیه متعلق به دارنده مجوز باشد یا به اشخاص حقیقی یا حقوقی دیگر تعلق داشته باشد. (ماده 4 از آییننامه اجرایی قانون الحاق یك تبصره به ماده واحده قانون راجع به تمركز امور مربوط به تاكسیرانی شهر تهران زیرنظر شهرداری تهران... مصوب 1374/08/10 هیأت وزیران)
پروانه تكثیر و پرورش آبزیان: اجازهنامهای است با عناوین موافقت اصولی پروانه تأسیس یا پروانه بهرهبرداری كه اشخاص حقیقی و حقوقی در چارچوب شرایط مندرج در آن مجاز به تخصیص منابع، احداث و بهرهبرداری از تأسیسات تكثیر و پرورش آبزیان میباشند. (بند 4 ماده 1 از آییننامه اجرایی حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1378/02/05)
پروانه رادیوآماتوری: پروانه رادیوآماتوری اجازهنامهای استكه از طرف وزارت پست و تلگراف و تلفن به اشخاصحقیقی برای اشتغال بهكارهای رادیوآماتوری صادر میگردد. (ماده 37 از آییننامه اجرایی قانون استفاده از بیسیمهای اختصاصی حرفهای (غیرآماتوری) مصوب 1361/11/13 هیأت وزیران)
پروانه صید: اجازهنامهای است كه به منظور انجام فعالیتهای صیادی اشخاص حقیقی و حقوقی صادر شده است و در آن برحسب مورد مشخصات شناور، روش صید، نوع و میزان ابزار و ادوات، گونه، میزان سهمیه صید، منطقه صید، مالك یا مالكین شناور، مشخص میشود. (بند 9 ماده 1 از آییننامه اجرایی حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1378/02/05 هیأت وزیران)
پروانه عبور خارجی: عبارت است از نسخه دوم اظهارنامه عبور خارجی كه توسط ادارات گمرك تأیید و صادر میگردد. (بند ج ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون حمل و نقل و عبور كالاهای خارجی از قلمرو جمهوری اسلامی ایران مصوب 1377/05/18 هیأت وزیران)
پروانه کسب: مجوزی است که طبق مقررات این قانون به منظور شروع و ادامه کسب وکار یا حرفه به صورت موقت یا دائم به فرد یا افراد صنفی برای محل مشخص یا وسیله کسب معین داده می شود.(ماده5قانون اصلاح قانون نظام صنفی کشورمصوب1392/06/30)
پروانهگذر زیارتی: پروانهگذر زیارتی سندی است به قطع 5/15 در 5/9 سانتیمتر دارای جلد پلاستیكی و 12 صفحه با جلدی به رنگ زرشكی با آرم جمهوری اسلامی ایران در وسط هر صفحه كه در متن صفحات عبارت پروانهگذر زیارتی دولت جمهوری اسلامی ایران چاپ شده است. (ماده 1 از آییننامه اجرایی پروانه گذر زیارتی مصوب 1363/02/16 هیأت وزیران)
پزشكی: منظور از كلمه پزشكی در این قانون كلیه رشتههای پزشكی از قبیل پزشكی، دندانپزشكی، داروسازی، علوم بهداشتی، پرستاری، مامایی، تغذیه، توانبخشی و بهداشتكاری دهان و دندان، كاردانی بهداشت خانواده، كاردانی مبارزه با بیماریها و پیراپزشكی (علوم آزمایشگاهی تشخیص طبی، تكنولوژی رادیولوژی، اودیومتری، اپتومتری) میباشد. (ماده 15 از قانون تشكیل وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی مصوب 1364/07/09)
پژوهش تبعی: مدت پژوهش ده روز است و این مدت در احكام حضوری از تاریخ اعلام حكم و در احكام غیابی از تاریخ انقضا مدت اعتراض شروع میشود. در هر موردی كه یكی از اشخاص فوق عرض حال پژوهش بدهد هر یك از اصحاب دعوی نیز میتواند ظرف یك مهلت اضافی ده روز كه از تاریخ تقدیم عرض حال مزبور شروع خواهد شد تقاضای پژوهش نماید و این پژوهش تبعی نامیده میشود. (از بند 4 ماده 351 از لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون آییننامه دادرسی كیفری مصوب1337/05/01)
پژوهشكده: در صورتی كه حدود فعالیتهای پژوهشی دانشگاه از سطح یك دانشكده، فراتر باشد و ایجاد مؤسسهای در دانشگاه یا به صورت مستقل ضرورت یابد، پژوهشكده با شرایط زیر تأسیس میگردد الف) فعالیتهای تحقیقاتی پژوهشكده در زمینههای بنیادی، كاربردی و یا توسعهای و منطبق بر نیازهای اساسی كشور خواهد بود و پژوهشكده در یك رشته مشخص و یا به صورت میان رشتهای میتواند در هر یك از زمینههای فوق تشكیل گردد. ب) داشتن حداقل 3 گروه پژوهشی با شرایط مندرج در بند 2. ج) داشتن امكانات و تجهیزات مستقل برای امور تحقیقاتی. (بند 3 از مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی در مورد تعاریف و ضوابط تأسیس مراكز تحقیقاتی مصوب 1369/01/21)
پژوهشگاه: در صورتی كه فعالیتهای پژوهشی، در سطح گسترده موردنظر باشد. واحد پژوهشی مستقل (پژوهشگاه) با شرایط زیر ایجاد میگردد: الف) دارا بودن سه مؤسسه پژوهشی (پژوهشكده) با شرایط مندرج در بند 3. ب) داشتن امكانات و تجهیزات مستقل برای امور تحقیقاتی. (بند 4 از مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی در مورد تعاریف و ضوابط تأسیس مراكز تحقیقاتی مصوب 1369/01/21)
پست: عبارت از مجموعهای از وظایف و مسئولیتهای مرتبط است كه انجام خدمات یك فرد را ایجاب میكند. (بند ث ماده 1 از آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری- صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1375/01/19)
پست سازمانی: پست سازمانی عبارت از محلی است كه در سازمان وزارتخانهها و مؤسسات دولتی به طور مستمر برای یك شغل و ارجاع آن به یك مستخدم در نظر گرفته شده اعم از این كه دارای متصدی یا بدون متصدی باشد. (ماده 8 از قانون استخدام كشوری مصوب 1345/03/31)
پست سازمانی: عبارت است از محل سازمانی در تشكیلات بانك كه جهت انجام خدمات مستمر و تمام وقت و ارجاع آن به كاركنان بانك در نظر گرفته شده است. (بند ج ماده 1 از آییننامه استخدامی نظام بانكی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1379/11/26 هیأت وزیران)
پستهایتخصصی: آن دسته از پستهای سازمانی است كه در ارتباط با وظایف اصلی دستگاه بوده و تصدی آنها مستلزم حداقل برخورداری از سطح تحصیلات دانشگاهی است. (بند د ماده 1 از آییننامه اجرایی بند (ب) ماده 217 قانون برنامه سوم توسعه مصوب 1379/11/30 هیأت وزیران)
پستهای نظارتی: آن دسته از پستهای سازمانی است كه ماهیت غالب وظایف آنها ستادی و حاكمیتی است. (بند ج ماده 1 از آییننامه اجرایی بند (ب) ماده 127 قانون برنامه سوم توسعه... مصوب 1379/11/30 هیأت وزیران)
پست همطراز: پست با نامی است كه با علامت اختصاری (*) مشخص میگردد و در مجموعه تشكیلاتی دستگاههای موضوع ماده 3 این قانون ایجاد میگردد و تا رسیدن خدمت مستخدمین جانباز به شرایط عمومی خروج از خدمت برای آنان در مجموعه مزبور حفظ میشود. (بند د ماده 2 قانون تسهیلات استخدامی و اجتماعی جانبازان انقلاب اسلامی مصوب 1374/03/31)
پست همطراز جانباز: پست سازمانی با نامی است كه برای جانبازانی كه توان انجام كار تمام وقت را ندارند ایجاد میگردد و با پایان خدمت یا بازنشستگی جانباز از فهرست پستهای دستگاه مربوط حذف میگردد. (تبصره ماده 2 از قانون تسهیلات استخدامی و اجتماعی جانبازان انقلاب اسلامی مصوب 1369/02/18)
پشتوانه ارزی: داراییهای ارزی قابل قبول جزو پشتوانه منحصراً عبارتند از: الف) اسكناسهای خارجی مورد قبول بانك مركزی ایران. ب) مطالبات ارزی اعم از دیداری یا مدتدار كه مدت آن از شش ماه تجاوز نكند. ج) هرگونه پرداخت به صندوق بینالمللی پول یا بانك بینالمللی ترمیم و توسعه و یا مؤسسات بینالمللی مشابه بابت سهمیه و یا سرمایه طبق قوانین مصوب. د- اسنادی كه از طرف دولتهای بیگانه و صندوق بینالمللی پول و بانك بینالمللی ترمیم و توسعه و شركت مالی بینالمللی یا دستگاههای مشابه صادر یا تضمین شده.5- مطالبات ریالی یا ارزی از خارجه كه براثر اجرای قراردادهای بینالمللی پرداخت و مبادلات ارزی و پایاپای حاصل شده تا حدودی كه در قراردادهای مزبور پیشبینی شده است. و- اسناد بازرگانی قابل پرداخت به ارز صادره عهده خارجه كه دارای دو امضای معتبر باشد كه یكی از آن باید امضای بانك واگذارنده باشد و سررسید آنها از حدودی كه در ماده 27 پیشبینی شده بیشتر نباشد. ز- ارزهایی كه به عنوان پشتوانه قبول میشود باید قابل تبدیل به طلا باشد و شورای پول و اعتبار برحسب پیشنهاد هیأت عامل بانك مركزی ایران این نوع ارزها را تعیین میكند و در صورت اقتضا حداكثر مبالغی را كه از هر كدام از ارزهای مزبور در پشتوانه میتوان قبول كرد معین خواهد نمود. (ماده 21 از قانون بانكی و پولی كشور مصوب1339/03/07)
پشتوانه طلا: 1- داراییهایی كه جزو پشتوانه طلا قبول میشوند عبارتند از شمش طلا و طلای مسكوك موجود در خزانههای بانك و طلایی كه در بانكهای مركزی بیگانه یا مؤسسات مالی بینالمللی سپرده باشد. 2- طلای تحویلی به صندوق بینالمللی پول یا بانك بینالمللی ترمیم و توسعه یا مؤسسات بینالمللی مشابه بابت سهمیه یا سرمایه طبق قوانین مصوبه. (ماده 20 از قانون بانكی و پولی كشور مصوب 1339/03/07)
پلاكارد: مقصود از پلاكارد و تراكت عبارت از هرگونه تبلیغات پارچهای، كاغذی، مقوایی و فلزی است و سیلك نیز از جمله مصادیق و امثال اینها است ولكن نصب هر نوع تابلو كه مشخص كننده محل ستاد انتخاباتی است بلااشكال است. (بند 3 ماده اصلاحی از قانون تفسیر قانون الحاق ماده واحده به قانون انتخابات مجلس شورای اسلامی مصوب 1370/12/14)
پلیكلینیك دامپزشكی: درمانگاهی عمومی با فضای مناسب و شامل چند بخش اختصاصی است. (ماده 4 از آییننامه اجرایی ماده 10 قانون سازمان دامپزشكی كشور... مصوب 1373/10/04 هیأت وزیران)
پودمان آموزشی: مجموعهای از دانش، معلومات و مهارتهایی است كه با استفاده از آنها اجرای یك مرحله مفید از كار یا انجام بخشی از وظایف شغل به طور مستقل امكانپذیر میگردد. (بند ب ماده 1 آییننامه اجرایی ماده 150 قانون برنامه سوم توسعه... مصوب 1379/07/06 هیأت وزیران)
پوشش گیاهی: عبارت است از هرگونه گیاهی كه سطح خاك را پوشانده و آن را در مقابل فرسایش حفاظت مینماید. (بند 8 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 1363/12/18 هیأت وزیران)
پول رایج كشور: الف) پول رایج كشور به صورت اسكناس و سكههای فلزی قابل انتشار است. ب) فقط اسكناس و پولهای فلزی كه در تاریخ تصویب این قانون در جریان بوده یا طبق این قانون انتشار مییابد جریان قانونی و قوه ابرا دارد. ج) تعهد پرداخت هرگونه دین یا بدهی فقط به پول رایج كشور انجامپذیر است مگر آن كه با رعایت مقررات ارزی كشور ترتیب دیگری بین بدهكار و بستانكار داده شده باشد. د) مسكوكات طلا رواج قانونی ندارد. هـ) مقررات مربوط به ورود و صدور طلا و نقره به پیشنهاد رئیس كل بانك مركزی ایران و موافقت وزیر دارایی و تصویب هیأت وزیران تعیین میشود. و) مبلغی اسمی- شكل- جنس- رنگ- اندازه- نقشه و سایر مشخصات اسكناسها و سكههای فلزی رایج كشور به پیشنهاد رئیس كل بانك مركزی ایران تصویب وزیر دارایی با رعایت مقررات این قانون تعیین خواهد گردید. میزان سكههای فلزی به پیشنهاد رئیس كل بانك مركزی ایران و تصویب وزیر دارایی تعیین خواهد شد. ز) اسكناس دارای امضا وزیر دارایی و رئیس كل بانك مركزی ایران خواهد بود. (ماده 2 قانون پولی و بانكی كشور مصوب 1351/04/18)
پهلوی: مسكوك طلای صد ریالی یا پهلوی دارای 322382/7 گرم طلای خالص است و ضرابخانه دولتی باید یك كیلوگرم طلای خالص را به مصرف ضرب 5675/136 عدد مسكوك یك پهلوی برساند. (فقره ج از ماده 3 قانون اصلاح قانون واحد و مقیاس پول مصوب 1310/12/22)
پیام: پیام عبارت است از كلیه علائم الكتریكی شامل تلگراف و تلفن و غیره كه بین ایستگاههای رادیویی مبادله میگردد. (ماده 6 از آییننامه اجرایی صدور گواهینامه افسری مخابرات كشتی (رادیولوژی) مصوب 1364/06/31 هیأت وزیران)
پیشپرداخت: پیشپرداخت عبارت است از پرداختیكه از محل اعتبارات مربوط براساس احكام و قراردادها طبق مقررات پیش از انجام تعهد صورت میگیرد. (ماده 28 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1366/06/01)
پیشفاكتور: پیشفاكتور (پروفروما) عبارت از مجموعه شرایط پیشنهادی فروشنده خارجی جهت فروشكالای وارداتی است كه به نام سفارشدهندگان یا مراكز توسعه فروشندگان خارجی یا نمایندگان مجاز آنها صادر میشودوبایستیحاوی مواردی باشدكه در این آییننامه پیشبینی شده است. (ماده9 آییننامه اجرایی قانون تشكیل مراكز تهیه و توزیعكالا مصوب 1359/05/13 هیأت وزیران)
پیك سیاسی: پیك سیاسی به شخصی اطلاق میشود كه از طرف وزارت امور خارجه دولتی حامل نوشتجات رسمی بهعنوان سفارتخانههای آن دولت در كشورهای خارج یا بالعكس حامل نوشتجات سفارتخانههای مزبور بهعنوان وزارت امور خارجه مربوط یا حامل نوشتجات رسمی سفارت دولتی در یك كشور بهعنوان سفارت دیگر همان دولت در كشور ثالث باشد. (ماده 329 آییننامه اجرایی قانون امور گمركی مصوب 1351/01/20)
پیمان دستهجمعی كار: پیمان دسته جمعی كار عبارت است از پیمانی كتبی به منظور تعیین شرایط كار فیمابین یك یا چند (شورا یا انجمن صنفی یا نماینده قانونی كارگران) از یك طرف و یك یا چند كارفرما یا نمایندگان قانونی آنها از سوی دیگر یا فیمابین كانونها و كانونهای عالی كارگری و كارفرمایی منعقد میشود. (ماده 140 قانون كار مصوب 1369/08/29 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
پیمانكاری طراحی و ساخت: پیمانكار طـراحی و ساخت بـه شـركت یـا مـؤسسـهای اطلاق میشود كه مسئولیت انجام خدمات طراحی تفصیلی و اجرایی (طراحی مهندسی یا مهندسی فرایند)، تهیه و تأمین كالا و تجهیزات، عملیات اجرایی، نصب و راهاندازی و مدیریت انجام این فعالیتها در یك پروژه را بر عهده دارد. (تبصره 1 ماده 2 از قانون حداكثر استفاده از توان فنی و مهندسی تولیدی و صنعتی و اجرایی كشور در اجرای پروژهها و ایجاد تسهیلات به منظور صدور خدمات مصوب 1375/12/12)
ت
تابعیت اشخاصحقوقی: اشخاص حقوقی تابعیت مملكتی را دارند كه اقامتگاه آنها در آن مملكت است. (ماده 591 قانون تجارت مصوب 1311/02/31)
تاجر: تاجر كسی است كه شغل معمولی خود را معاملات تجارتی قرار بدهد. (ماده 1 قانون تجارت مصوب 1311/02/31)
تأسیسات ایرانگردی و جهانگردی: تأسیسات ایرانگردی و جهانگردی واحدهایی هستند كه به قصد ارائه خدمات و انتفاع برای پذیرایی و اقامت مسافران یا میهمانان طبق ضوابط و مقررات این آییننامه به شرح زیر تأسیس شده یا میشوند: 1. مهمانخانه (هتل) 2. مهمانسرا 3. زائرسرا 4. متل 5. پانسیون 6. اقامتگاه جوانان 7. اردوگاه ایرانگردی و جهانگردی 8 . تأسیسات ساحلی 9. تأسیسات حمامهای آب معدنی 10. رستوران درون واحدهای اقامتی فوقالذكر 11. واحدهای پذیرایی داخل فرودگاهها و ترمینالهای مسافربری كشور 12. واحدهای پذیرایی و اقامتی بین راه و مسافرخانههایی كه در مسیرهای ایرانگردی و جهانگردی خارج از محدوده خدمات شهری واقع شده است. (ماده 1 آییننامه ایجاد، اصلاح، تكمیل، درجهبندی و نرخگذاری تأسیسات ایرانگردی و نظارت بر فعالیتآنها مصوب1368/02/13 هیأتوزیران)
تأسیسات برق روشنایی: تأسیسات برق روشنایی عبارت از تأسیساتی است كه اساساً بهمنظور تأمین برق روشنایی بهتر یا ناحیه مخصوصی ایجاد شده باشد هر چند كم و بیش مورد استفاده صنعتی هم قرار گیرد. (ماده 16 آییننامه طرز اجرای ماده 17 قانون برنامه عمرانی هفت ساله دوم كشور مصوب1338/11/12)
تأسیسات برق صنعتی: تأسیسات برق روشنایی عبارت از تأسیساتی است كه اساساً به منظور تأمین برق روشنایی بهتر یا ناحیه مخصوصی ایجاد شده باشد هر چند كم و بیش مورد استفاده صنعتی هم قرار گیرد. (ماده 16 آییننامه طرز اجرای ماده 17 قانون برنامه عمرانی هفت ساله دوم كشور مصوب1338/11/12)
تأسیسات زیربنایی و شریانهای اصلی و حیاتی: تأسیسات زیربنایی و شریانهای اصلی و حیاتی كشور آن گروه از مستحدثات هستند كه ضامن تأمین نیازهای اصلی مردم نظیر آب، برق، خطوط انتقال نفت و گاز و ارتباطات بوده و فقدان آنها هنگام وقوع بلایای طبیعی، امر اطلاعرسانی، ارتباطات و تأمین نیازهای نخستین مصیبتدیدگان را دچار اختلال میسازد. سدها، پلها و تونلهای بزرگ واقع در مسیر شریانهای ارتباطی اصلی، ایستگاههای تقویت فشار آب و گاز و خطوط انتقال آب و برق از جمله این تأسیسات زیربنایی به حساب میآیند. (بند پ ماده 1 از آییننامه اجرایی بند م تبصره 13 قانون بودجه سال 1379 كل كشور مصوب 1379/04/26 هیأت وزیران)
تأسیسات عملآوری: عبارت است از مكان، كارگاه، كارخانه یا شناوری كه در آن یك یا چند نوع عملیات عملآوری انجام میشود. (بند 7 ماده 1 از آییننامه اجرایی حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1378/02/05 هیأت وزیران)
تاكسی: تاكسی عبارت از وسیله نقلیهای - اعم از سواری، استیشن یا هر خودروی مناسب دیگر - است كه دارای مشخصات معین شده در این آییننامه است و با امتیاز بهرهبرداری كه توسط شهرداری صادر میگردد، به صورت یكی از سرویسهای تاكسی شهری به جابهجایی مسافر در درون شهر میپردازد. تبصره - انواع سرویسهای تاكسی شهری كه با عناوین، رنگها و فرمهای گوناگون نظیر نارنجی و فرودگاه كه با وسایل نقلیه سواری، استیشن یا خودروی مناسب دیگر یا آژانس مشغول به كار هستند، مشمول این آییننامه هستند. (ماده 2 آییننامه اجرایی الحاق یك تبصره به ماده واحده قانون راجع به تمركز امور مربوط به تاكسیرانی شهر تهران زیر نظر شهرداری تهران مصوب 1359/03/28 شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران مصوب 1374/08/10 هیأت وزیران)
تالاب: تالاب، اعم از اراضی مرداب، باتلاق یا آب بندان طبیعی كه سطح آن در حداكثر ارتفاع آب از پنج هكتار كمتر نباشد. (بند ج ماده 1 از قانون اراضی مستحدث و ساحلی مصوب 1354/04/29)
تالوگ: عبارت است از خط میانه كانال اصلی قابل كشتیرانی در پایینترین سطح قابلیت كشتیرانی. (بند 9 از آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 1363/12/18 هیأت وزیران)
تأمین: تأمین در این قانون عبارت است از توقیف اموال اعم از منقول و غیرمنقول. (ماده 121 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 1379/01/21)
تأمین اعتبار: تأمین اعتبار عبارت است از اختصاص دادن تمام یا قسمتی از اعتبار مصوب برای هزینه معین. (ماده 18 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1366/06/01)
تأمین اعتبار: تأمین اعتبار عبارت است از تخصیص تمام یا قسمتی از اعتبار برای هزینه معین. (ماده 8 آییننامه مالی دانشگاهها مصوب 1363/03/30)
تأمین دلیل: مقصود از تأمین دلیل در این موارد فقط ملاحظه و صورتبرداری از اینگونه دلایل است. (ماده 149 از قانون آییندادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 1379/01/21)
تبدیل تعهد: تبدیل تعهد در موارد ذیل حاصل میشود: 1- وقتیكه متعهد و متعهدله به تبدیل تعهد اصلی به تعهد جدیدی كه قائم مقام آن میگردد به سببی از اسباب تراضی نمایند در این صورت متعهد نسبت به تعهد اصلی بری میشود. 2- وقتی كه شخص ثالث با رضایت متعهدله قبول كند كه دین متعهد را ادا نماید. 3- وقتی كه متعهدله مافیالذمه متعهد را به كسی دیگر منتقل نماید. (ماده292 قانون مدنی)
تبعه ایران: اشخاص ذیل تبعه ایران محسوب میشوند: 1- كلیه ساكنین ایران به استثنای اشخاصیكه تبعیت خارجی آنها مسلم باشد. تبعیت خارجی كسانی مسلم استكه مدارك تابعیت آنها مورد اعتراض دولت ایران نباشد. 2-كسانیكه پدر آنها ایرانی است اعم از این كه در ایران یا در خارجه متولد شده باشند. 3- كسانیكه در ایران متولد شده و پدر و مادر آنان غیرمعلوم باشد. 4-كسانی كه در ایران از پدر و مادر خارجیكه یكی از آنها در ایران متولد شده بهوجود آمدهاند. 5- كسانیكه در ایران از پدریكه تبعه خارجه است بهوجود آمده و بلافاصله پس از رسیدن به سن هیجده سال تمام لااقل یك سال دیگر در ایران اقامتكرده باشند و الا قبول شدن آنها به تابعیت ایران بر طبق مقرراتی خواهد بودكه مطابق قانون برای تحصیل تابعیت ایران مقرر است. 6- هر زن تبعه خارجیكه شوهر ایرانی اختیاركند. 7- هر تبعه خارجیكه تابعیت ایران را تحصیلكرده باشد. تبصره – اطفال متولد از نمایندگان سیاسی و قنسولی خارجه مشمول فقره 4 و 5 نخواهند بود. (ماده 976 قانون مدنی)
تبعه ایران: اشخاص ذیل تبعه ایران محسوب میشوند: 1- كلیه ساكنین ایران به استثنای اشخاصیكه تبعیت خارجی آنها مسلم باشد تبعیت خارجیكسانی مسلم استكه مدارك تابعیت آنها مورد اعتراض دولت ایران نباشد. 2-كسانیكه پدر آنها ایرانی است اعم از اینكه در ایران یا در خارجه متولد شده باشند. 3-كسانیكه در ایران متولد شده و پدر و مادر آنان غیرمعلوم باشد. 4- كسانیكه در ایران از پدر و مادر خارجیكه یكی از آنها در ایران متولد شده است بهوجود آمدهاند. 5- كسانیكه در ایران از پدریكه تبعه خارجه است به وجود آمده و پس از رسیدن به سن هیجده سال تمام در ایران سكونت Domicile داشته باشند. 6- هر زن تبعه خارجه كه شوهر ایرانی اختیار كند. 7- هر تبعه خارجی كه تابعیت ایران را تحصیل كرده باشد. (ماده اول از قانون تابعیت مصوب 1308/06/14)
تبعید: محكومین به تبعید باید تحتالحفظ به جایی كه محكمه معین میكند اعزام شده و در آنجا تحت نظر بمانند در صورت تبعید به خارج از مملكت محكوم علیه را باید تحتالحفظ تا سر حد برده و از مملكت اخراج شود. (ماده 14 قانون مجازات عمومی مصوب 7/11/1304)
تبعیدگاه: تبعیدگاه مؤسسهای است كه از طرف دولت به منظور نگاهداری مجرمین به عادت تأسیسگردیده است. (قسمت اخیر ماده 5 از قانون اقدامات تأمینی مصوب 1339/02/12)
تجربه: عبارت از شناسایی و راهبری اكتسابی است كه در انجام كاری به مرور زمان و حین انجام خدمت به دست میآید. (بند ر ماده 1 آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1375/01/19 هیأت وزیران)
تحجیر(تَحْجْیْر): شروع در احیا از قبیل سنگ چیدن اطراف زمین یا كندن چاه و غیره تحجیر است و موجب مالكیت نمیگردد ولی برای تحجیركننده ایجاد حق اولویت در احیا مینماید. (ماده 142 قانون مدنی)
تحریر تركه: مقصود از تحریر تركه تعیین مقدار تركه و دیون متوفی است. (ماده 206 قانون امور حسبی مصوب 1319/04/02)
تحصیلات كلاسیك: تحصیلات كلاسیك عبارت است از مجموعه معلومات لازم برای تصدی و انجام وظایف هر شغل كه از طریق دورههای دبستانی، راهنمایی، دبیرستانی و دانشگاهی به دست میآید. ملاك تخصیص امتیاز و تعیین درجات این عامل بستگی به میزان و محل تحصیل و ارتباط رشته تحصیلی مورد نیاز شغل دارد. (2600) امتیاز معادل بیست و شش درصد (26درصد) از كل امتیازها به عامل تحصیلاتكلاسیك اختصاصمییابد. (بند الف ماده5 از آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1375/01/19 هیأت وزیران)
تحویل گیرنده (بار): تحویل گیرنده شخصی است كه به موجب بارنامه حق دریافت بار را دارد. (بند 6 ماده 52 از قانون دریایی مصوب 1343/06/29)
تخلفات اداری : تخلفات اداری به قرار زیر است: 1 - اعمال و رفتار خلاف شئون شغلی یا اداری. 2- نقض قوانین و مقررات مربوط. 3 - ایجاد نارضایتی در ارباب رجوع یا انجام ندادن یا تأخیر در انجام امور قانونی آنها بدون دلیل. 4 - ایراد تهمت و افترا، هتک حیثیت. 5 - اخاذی. 6 - اختلاس. 7 - تبعیض یا اعمال غرض یا روابط غیر اداری در اجرای قوانین و مقررات نسبت به اشخاص. 8 - ترک خدمت در خلال ساعات موظف اداری. 9 - تکرار در تأخیر ورود به محل خدمت یا تکرار خروج از آن بدون کسب مجوز. 10 - تسامح در حفظ اموال و اسناد و وجوه دولتی، ایراد خسارات به اموال دولتی. 11 - افشای اسرار و اسناد محرمانه اداری. 12 - ارتباط و تماس غیر مجاز با اتباع بیگانه. 13 - سرپیچی از اجرای دستورهای مقامهای بالاتر در حدود وظایف اداری. 14 - کمکاری یا سهلانگاری در انجام وظایف محول شده. 15 - سهلانگاری رؤسا و مدیران در ندادن گزارش تخلفات کارمندان تحت امر. 16 - ارائه گواهی یا گزارش خلاف واقع در امور اداری. 17 - گرفتن وجوهی غیر از آن چه در قوانین و مقررات تعیین شده یا اخذ هر گونه مالی که در عرف رشوهخواری تلقی میشود. 18 - تسلیم مدارک به اشخاصی که حق دریافت آن را ندارند یا خودداری از تسلیم مدارک به اشخاص که حق دریافت آن را دارند. 19 - تعطیل خدمت در اوقات مقرر اداری. 20 - رعایت نکردن حجاب اسلامی. 21 - رعایت نکردن شئون و شعایر اسلامی. 22 - اختفا، نگهداری، حمل، توزیع و خرید و فروش مواد مخدر. 23 - استعمال یا اعتیاد به مواد مخدر. 24 - داشتن شغل دولتی دیگر به استثنای سمتهای آموزشی و تحقیقاتی. 25 - هر نوع استفاده غیر مجاز از شئون یا موقعیت شغلی و امکانات و اموال دولتی. 26 - جعل یا مخدوش نمودن و دست بردن در اسناد و اوراق رسمی یا دولتی. 27 - دست بردن در سولات، اوراق، مدارک و دفاتر امتحانی، افشای سوألات امتحانی یا تعویض آنها. 28 - دادن نمره یا امتیاز، بر خلاف ضوابط. 29 - غیبت غیر موجه به صورت متناوب یا متوالی. 30 - سوء استفاده از مقام و موقعیت اداری. 31 - توقیف، اختفا، بازرسی یا باز کردن پاکتها و محمولات پستی یا معدوم کردن آنها و استراق سمع بدون مجوز قانونی. 32 - کارشکنی و شایعهپراکنی، وادار ساختن یا تحریک دیگران به کارشکنی یا کمکاری و ایراد خسارت به اموال دولتی و اعمال فشارهای فردیبرای تحصیل مقاصد غیر قانونی. 33 - شرکت در تحصن، اعتصاب و تظاهرات غیر قانونی، یا تحریک به برپایی تحصن، اعتصاب و تظاهرات غیر قانونی و اعمال فشارهای گروهیبرای تحصیل مقاصد غیر قانونی. 34 - عضویت در یکی از فرقههای ضاله که از نظر اسلام مردود شناخته شدهاند. 35 - همکاری با ساواک منحله به عنوان مأمور یا منبع خبری و داشتن فعالیت یا دادن گزارش ضد مردمی. 36 - عضویت در سازمانهایی که مرامنامه یا اساسنامه آنها مبتنی بر نفی ادیان الهی است یا طرفداری و فعالیت به نفع آنها. 37 - عضویت در گروههای محارب یا طرفداری و فعالیت به نفع آنها. 38 - عضویت در تشکیلات فراماسونری. (ماده8قانون رسیدگی به تخلفات اداری مصوب 1372/09/23)
تخلفات انضباطی: تخلفهای انضباطی عبارتند از: تقصیر، قصور: الف) تقصیر عبارت است از نقض عمدی قوانین و مقررات راجع به وظایف اداری. ب) قصور عبارت است از كوتاهی غیرعمدی در اجرای وظایف اداری. (ماده 17 قانون بازسازی نیروی انسانی وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و وابسته به دولت مصوب 1360/07/05)
تدلیس(تَدْلیْس): تدلیس عبارت است از عملیاتی كه موجب فریب طرف معامله شود. (ماده 438 قانون مدنی)
تذكر: در كلیه مواردی كه نماینده یا نمایندگان مطابق اصل هشتاد و هشتم (88) قانون اساسی، از رئیسجمهور یا وزیر درباره یكی از وظایف آنان حق سؤال دارند، میتوانند در خصوص موضوع مورد نظر به رئیسجمهور و وزیر مسئول كتباً تذكر دهند. رئیس مجلس تذكر را به رئیسجمهور یا وزیر مربوط ابلاغ و خلاصه آن را در اولین جلسه علنی آتی مجلس عنوان مینماید. (ماده 192 قانون آییننامه داخلی مجلس شورای اسلامی مصوب1379/01/20)
تذكره(تَذْکِرِه) : تذكره سندی است كه از طرف مأمورین صلاحیتدار برای تعیین تابعیت و اجازه مسافرت اتباع ایران به ممالك خارجه و اقامت در ممالك مزبوره یا مسافرت از خارجه به ایران داده میشود. (ماده 1 قانون تذكره مصوب 1311/10/20)
ترابری كشوری: منظور از عبارت ترابری كشور مذكور در این قانون و مقررات آن ترابری زمینی و دریایی است. (تبصره 1 ماده1 قانون تغییر نام وزارت راه به وزارت راه و ترابری و تجدید تشكیلات و تعیین وظایف آن مصوب 1353/04/24)
تراز پایه: ترازی استكه فرض میگردد در آن تراز حركت زمین به سازه منتقل میگردد یا بهعنوان تكیهگاه سازه در ارتعاش دینامیكی محسوب میشود. (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله، مصوب 1378/09/17 هیأت وزیران)
تراكت: مقصود از پلاكارد و تراكت عبارت از هرگونه تبلیغات پارچهای، كاغذی، مقوایی و فلزی است و سیلك نیز از جمله مصادیق و امثال اینها است و لیكن نصب هر نوع تابلو كه مشخص كننده محل ستاد انتخاباتی است بلااشكال است. (ماده واحده قانون تفسیر قانون الحاق ماده واحده به قانون انتخابات مجلس شورای اسلامی مصوب 6/5/1370 مصوب 1370/12/14)
ترانزیت خارجی: ترانزیت خارجی كالا عبارت از سلسله مراحلی است كه طی آن كالایی از مبادی خارجی به مقصد كشور ثالث یا نگهداری آن در مناطق حراست شده و ترتیب حمل تدریجی آن به تقاضای صاحب كالا از قلمرو جمهوری اسلامی ایران از یك نقطه مرزی كشور وارد و مآلا از همان نقطه یا از دیگر نقاط مرزی كشور خارج میگردد. (ماده 1 قانون حمل و نقل و عبور كالاهای خارجی از قلمرو جمهوری اسلامی ایران مصوب 1374/12/22)
ترانزیت خارجی: ترانزیت خارجی عبارت از این است كه كالای خارجی به منظور عبور از خاك ایران از یك نقطه مرزی كشور وارد و از نقطه مرزی دیگر خارج شود. (ماده 172 از آییننامه اجرایی قانون امور گمركی مصوب 1351/01/20)
ترخیصیه (تَرْخیْصْیِّه): سندی است که به موجب آن شرکت حمل و نقل (کریر و فورواردر) پس از احراز هویت، بلامانع بودن انجام تشریفات گمرکی توسط گیرنده کالا را به گمرک اعلام می نماید.(بندج ماده1 قانون امورگمرکی مصوب1390/08/22)
ترخیصیه كالای عبوری: عبارت است از سند حواله تحویل كالا به صاحب آن یا عبور دهنده كه از سوی متصدی حمل یا نماینده وی بهعنوان گمرك، با رعایت ضوابط و مقررات مربوط صادر میگردد. (بند ث ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون حمل و نقل و عبور كالاهای خارجی از قلمرو جمهوری اسلامی ایران مصوب 1377/05/18 هیأت وزیران)
ترفیع (سپاه پاسداران): ترفیع عبارت است از نیل به درجه یا رتبه بالاتر برابر مقررات این قانون. (ماده 72 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 1370/07/21)
ترفیع (ارتش): ترفیع عبارت است از نیل به درجه یا رتبه بالا برابر مقررات این قانون. (ماده 63 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
ترفیع: ترفیع عبارت است از احراز یك پایه بالاتر. (ماده 9 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
ترفیع: عبارت از احراز یك پایه بالاتر از پایه قبلی است. (بند ص ماده 1 از آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران 19/1/1375 هیأت وزیران)
ترفیع افتخاری: ترفیع رتبه بر دو قسم است: رسمی و افتخاری. ترفیع رسمی آن است كه شغل معینی كه مقامش یك درجه بالاتر از مقام شغل سابق مستخدمی باشد با مقرری آن شغل و رعایت مدلول ماده (21) و (23) به او رجوع شود. ترفیع افتخاری آن است كه در صورت عدم احتیاج وزارتخانه و نبودن محل برای ارتقا رتبه رسمی پس از شش سال خدمت در رتبه مادون و رعایت مدلول ماده (25) مقام بالاتری به عنوان افتخاری به مستخدمین داده گردد بدون این كه در شغل او تغییری حاصل گردد ولی مقرری مستخدم مزبور از حداقل مقرری مقامی كه به طور افتخاری به او داده شده است نباید كمتر باشد و مدت خدمت در رتبه افتخاری مثل اشتغال رسمی در آن مقام منظور و در ورقه خدمت قید میشود. (ماده 26 قانون استخدام كشوری مصوب 22/9/1301)
ترفیع رسمی: ترفیع رتبه بر دو قسم است: رسمی و افتخاری. ترفیع رسمی آن است كه شغل معینی كه مقامش یك درجه بالاتر از مقام شغل سابق مستخدمی باشد با مقرری آن شغل و رعایت مدلول ماده (21) و (23) به او رجوع شود. (از ماده 26 قانون استخدام كشوری مصوب 22/9/1301)
تریاك: شیره غلیظ خشخاش (به هر شكل و صورتیكه باشد) تریاك خام - تریاك طبی - و تریاك آماده میباشد (به استثنای فراوردههای گالینیگ). (ماده1 قانون الحاق دولت ایران به پروتكل تحدید و تنظیمكشت خشخاش و تولید و تجارت بینالمللی و تجارت عمده مصرف تریاك مصوب 14/8/1336)
تسبیب در جنایت(تَسْبیْب درجنایت): تسبیب در جنایت آن است که کسی سبب تلف شدن یا مصدومیت دیگری را فراهم کند و خود مستقیماً مرتکب جنایت نشود به طوری که در صورت فقدان رفتار او جنایت حاصل نمیشد مانند آنکه چاهی بکند و کسی در آن بیفتد و آسیب ببیند.(ماده 506قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
تسجیل(تَسْجیْل): تسجیل عبارت است از تعیین میزان بدهی قابل پرداخت به موجب اسناد و مدارك اثبات كننده بدهی. (ماده 20 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
تسلیم (مبیع): تسلیم عبارت است از دادن مبیع به تصرف مشتری به نحوی كه متمكن از انحا تصرفات و انتفاعات باشد و قبض عبارت است از استیلا مشتری بر مبیع. (ماده 367 قانون مدنی)
تشخیص: تشخیص، عبارت است از تعیین و انتخاب كالا و خدمات و سایر پرداختهایی كه تحصیل یا انجام آنها برای نیل به اجرای برنامههای دستگاههای اجرایی ضروری است. (ماده 17 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
تشخیص: تشخیص عبارت است از تعیین و انتخابكالای خدمات و سایر پرداختها كه تحصیل یا انجام آنها برای نیل به هدفهای دانشگاه ضروری است. (ماده 7 آییننامه مالی دانشگاهها مصوب30/3/1363 هیأت وزیران)
تشریفات قطعی وغیرقطعی گمركی: عملیاتی که از طرف گمرک و اشخاص ذی ربط نسبت به اظهارنامه و کالای مربوط به آن انجام و منتهی به صدور پروانه گمرک در موارد بندهای (الف) تا (ث) این ماده می گردد تشریفات قطعی گمرکی و در مورد بند (ج) تشریفات غیرقطعی گمرکی تلقی می شود.(بندج ماده108قانون امورگمرکی مصوب22/8/1390)
تشكل(تَشَکُّل) (دانشآموزی) :به مجموعهای از دانشآموزان كه فعالیتهای تعریف شدهای را به صورت داوطلبانه، مستمر، فراگیر و مصوب اعم از دولتی و غیردولتی در عرصههای مختلف اعتقادی، فرهنگی، اجتماعی، هنری، سازندگی، ورزشی، علمی، دفاعی و امدادی و غیره به صورت سازمان یافته در داخل یا به صورت مكمل در خارج از مدارس فعالیت مینمایند تشكل نامیده میشود. (بند 1-2 ماده 1 آییننامه شورای هماهنگی تشكلهای دانشآموزی مصوب 4/3/1378 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
تشكل اسلامی (دانشگاهیان): جمعیت مركب از دانشگاهیان استكه پس از دریافت مجوز رسمی فعالیت از مرجع ذیصلاح (هیأت نظارت دانشگاه - مصرح در فصل سوم این آییننامه) در جهت تحقق اهداف اسلامی و ارزشهای انقلاب و نظام اسلامی مصرح در چارچوب قانون اساسی و این آییننامه فعالیت مینماید. (بند 3-1 ماده 3 از آییننامه تشكلهای اسلامی دانشگاهیان مصوب 9/6/1378 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
تصدیق شدگان: مراد از تصدیقشدگان كسانی هستند كه لااقل دو نفر از مراجع تقلید اهلیت و لیاقت آنان را برای قضاوت و رسیدگی به امور شرعیه تصدیق كرده باشد. (تبصره ماده 42 قانون محاضر شرعیه و حكام صلحیه مصوب 24/5/1290)
تصرف: مقصود از تصرف تصرف بهعنوان مالكیت است یا وقفیت خواه بدون واسطه باشد و خواه به واسطه مستأجر و مباشر و امثال آن. (تبصره 2 ماده 15 از قانون راجع به دعاوی اشخاص نسبت به املاك واگذاری مصوب 12/3/1321)
تصفیه تركه(تَصفیه تَرَکه): مقصود از تصفیه تركه تعیین دیون و حقوق بر عهده متوفی و پرداخت آنها و خارج كردن مورد وصیت از ماترك است. (ماده260 قانون امور حسبی مصوب2/4/1319)
تصمیمگیری: عبارت از انتخاب یك امر از بین امور مختلف است. (بند غ ماده 1 آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری – صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/1/1375 هیأت وزیران)
تعدد جرم: در جرائم موجب تعزیر هرگاه رفتار واحد، دارای عناوین مجرمانه متعدد باشد، مرتکب به مجازات اشد محکوم می شود. (ماده131قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1399)
در تعدّد جرائم تعزیری، تعیین و اجرای مجازات بهشرح زیر است: الف ـ هرگاه جرائم ارتکابی مختلف نباشد، فقط یک مجازات تعیین می¬شود و در این صورت، دادگاه می¬تواند مطابق ضوابط مقرر در این ماده که برای تعدّد جرائم مختلف ذکرشده، مجازات را تشدید کند ب ـ در مورد جرائم مختلف، هرگاه جرائم ارتکابی بیش از سه جرم نباشد، حداقل مجازات هر یک از آن جرائم بیشتر از میانگین حداقل و حداکثر مجازات مقرر قانونی است پ ـ چنانچه جرائم ارتکابی مختلف، بیش از سه جرم باشد، مجازات هر یک، حداکثر مجازات قانونی آن جرم است. در این صورت دادگاه میتواند مجازات هر یک را بیشتر از حداکثر مجازات مقرر قانونی تا یکچهارم آن تعیین کند ت ـ در تعدّد جرائم درجه هفت و درجه هشت با یکدیگر، حسب مورد مطابق مقررات این ماده اقدام می¬شود و جمع جرائم درجه هفت و درجه هشت با درجه شش و بالاتر سبب تشدید مجازات جرائم اخیر نمیشود.در جمع این جرائم با جرائم درجه شش و بالاتر، به¬طور جداگانه برای جرائم درجه هفت و درجه هشت مطابق این ماده تعیین مجازات میشود و در هر صورت مجازات اشد قابل اجراء است ث ـ در هر یک از بندهای فوق، فقط مجازات اَشد مندرج در دادنامه قابل اجراء است و اگر مجازات اَشد به یکی از علل قانونی تقلیل یابد یا تبدیل شود یا به موجبی از قبیل گذشت شاکی خصوصی، نسخ مجازات قانونی یا مرور زمان غیرقابلاجراء گردد، مجازات اَشد بعدی اجراء میشود و در این ¬صورت میزان مجازات اجراءشده قبلی در اجرای مجازات اَشد بعدی محاسبه می¬شود. آزادی مشروط، تعلیق اجرای مجازات و عفو در حکم اجراء است ج ـ در هر مورد که مجازات قانونی فاقد حداقل یا ثابت باشد، اگر جرائم ارتکابی بیش از سه جرم نباشد دادگاه می¬تواند تا یک¬ششم و اگر بیش از سه جرم باشد تا یک چهارم به اصل آن اضافه کند¬. چ ـ در صورتی که در جرائم تعزیری، از رفتار مجرمانه واحد، نتایج مجرمانه متعدد حاصل شود، مرتکب به مجازات جرم اَشد محکوم می¬شود ح ـ هرگاه در قانون برای جرمی یکی از مصادیق مجازاتهای مندرج در مواد (۲۳) یا (۲۶) این قانون بهعنوان مجازات اصلی مقرر شده باشد، آن مجازات در هر صورت اجراء میشود، حتی اگر مربوط به مجازات غیراَشد باشد. همچنین اگر مجازات اَشد وفق ماده (۲۵) این قانون، فاقد آثار تبعی و مجازات خفیفتر دارای آثار تبعی باشد، علاوه بر مجازات اصلی اَشد ، مجازات تبعی مزبور نیز اجراء می¬شود خ ـ در تعدّد جرم در صورت وجود جهات تخفیف مجازات برای هر یک از جرائم، مطابق مواد (۳۷) و (۳۸) این قانون اقدام می¬شود د ـ در صورتی که مجموع جرائم ارتکابی در قانون عنوان مجرمانه خاصی داشته باشد، مقررات تعدّد جرم اِعمال نمی¬شود و مرتکب به مجازات مقرر در قانون محکوم می¬شود.( ماده 134قانون مجازات اسلامی اصلاحی به موجب قانون کاهش مجازات حبس تعزیری مصوب23/2/1399) .
تعدی(تَعَدّی): تعدی تجاوز نمودن از حدود اذن یا متعارف است نسبت به مال یا حق دیگری. (ماده 951 قانون مدنی)
تعریف اشیای پیدا شده: تعریف اشیای پیدا شده عبارت است از نشر و اعلان برحسب مقررات شرعی به نحوی كه بتوان گفت كه عادتاً به اطلاع اهالی محل رسیده است. (ماده 164 (ماده 6) قانون اصلاح موادی از قانون مدنی مصوب 14/8/1370)
تعریف اشیای پیدا شده: تعریف اشیای پیدا شده عبارت است از نشر و اعلان برحسب مقتضیات وقت و محل به نحوی كه عادتاً به اطلاع اهالی محل برسد. (ماده 164 قانون مدنی)
تعزیر(تَعزْیر): تعزیر مجازاتی است که مشمول عنوان حد، قصاص یا دیه نیست و به موجب قانون در موارد ارتکاب محرمات شرعـی یا نقض مقررات حکومتی تعیین و اعمال می گردد. نوع، مقدار، کیفیت اجراء و مقررات مربوط به تخفیف، تعلیق، سقوط و سایر احکام تعزیر به موجب قانون تعیین می شود. دادگاه در صدور حکم تعزیری، با رعایت مقررات قانونی، موارد زیر را مورد توجه قرار میدهد: الف- انگیزه مرتکب و وضعیت ذهنی و روانی وی حین ارتکاب جرم ب- شیوه ارتکاب جرم، گستره نقض وظیفه و نتایج زیانبار آن پ- اقدامات مرتکب پس از ارتکاب جرم ت- سوابق و وضعیت فردی، خانوادگی و اجتماعی مرتکب و تأثیر تعزیر بر وی. (ماده 18قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
تعهد: تعهد از نظر این قانون عبارت است از ایجاد دین بر ذمه دولت ناشی از: الف) تحویل كالا یا انجام دادن خدمت. ب) اجرای قراردادهایی كه با رعایت مقررات منعقد شده باشد. ج) احكام صادر شده از مراجع قانونی و ذیصلاح. د) پیوستن به قراردادهای بینالمللی و عضویت در سازمانها یا مجامع بینالمللی با اجازه قانون. (ماده 19 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
تعهد اعتبار: تعهد عبارت است از الزاماتی بر ذمه دانشگاه ناشی از: الف) تحویل كالا یا انجام خدمت. ب) اجرای قراردادهایی كه با رعایت قوانین و مقررات منعقد میشود. ج) پیوستن به قراردادهای بینالمللی و عضویت در سازمانها یا مجامع بینالمللی با اجازه قانونی. (ماده 9 آییننامه مالی دانشگاهها مصوب 30/3/1363 هیأت وزیران)
تغییر مكان نسبی طبقه: تغییر مكان جانبی یك كف نسبت به كف پایین آن. (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب17/9/1378) هیأت وزیران)
تفاهمنامه: توافقی است كه زمینه همكاری دولت جمهوری اسلامی ایران یا یكی از دستگاههای دولتی با طرفهای خارجی را مشخص مینماید: بدون آن كه تعهد حقوقی جهت انجام برای دستگاه دولتی ایجاد نماید. (ماده 1 آییننامه چگونگی تنظیم و انعقاد توافقهای بینالمللی مصوب 13/2/1371 هیأت وزیران)
تفریط: تفریط عبارت است از ترك عملی كه به موجب قرارداد یا متعارف برای حفظ مال غیرلازم است. (ماده 952 قانون مدنی)
تقصیر: تقصیر اعم از بی احتیاطی و بی مبالاتی است. مسامحه، غفلت، عدم مهارت و عدم رعایت نظامات دولتی و مانند آنها، حسب مورد، از مصادیق بی احتیاطی یا بی مبالاتی محسوب می شود.(تبصره ماده145قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
تقصیر: تقصیر عبارت است از نقض عمدی قوانین و مقررات راجع به وظایف اداری. (بند الف ماده 17 قانون بازسازی نیروی انسانی وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و وابسته به دولت مصوب 5/7/1360)
تقصیر: تقصیر اعم است از تفریط و تعدی. (ماده 953 قانون مدنی)
تقلب: کسانی که با روشهایی هم چون جعل شناسنامه، استفاده از شناسنامه دیگران، اعمال نفوذ، شهادت کذب، گواهی خلاف واقع، مکتومداشتن حقیقت، فریب دادن مشمول و دیگر انواع تقلب موجبات معافیت خود یا دیگران را از خدمت وظیفه عمومی فراهم سازند به ازاء هر موردمعافیت توسط دادگاه صالحه طبق قانون تعزیرات محکوم به تعزیر میشوند.(ماده60قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
تقویم ابنیه و اشجار: زوجه از قیمت ابنیه و اشجار ارث میبرد و نه از عین آنها و طریقه تقویم آن است كه ابنیه و اشجار با فرض استحقاق بقا در زمین بدون اجرت تقویم میگردد. (ماده 947 قانون مدنی)
تكرار جرم: هر كس به موجب حكم دادگاه به مجازات تعزیری یا بازدارنده محكوم شود، چنانچه بعد از اجرای حكم مجدداً مرتكب جرم قابل تعزیر گردد دادگاه میتواند در صورت لزوم مجازات تعزیری یا بازدارنده را تشدید نماید. (ماده 48 لایحه مجازات اسلامی مصوب 7/9/1370 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
تكنسین تجربی دندان: تكنسین تجربی لابراتواری دندان به شخصی اطلاق میشود كه براساس قانون تعیین وضع شغلی دندانسازان تجربی مصوب 22/2/1364 مجلس شورای اسلامی و برابر این آییننامه در امتحانات پیشبینی شده در قانون شركت نموده و از عهده امتحانات مذكور برآمده و مدرك تكنسین تجربی لابراتواری دندان را جهت اشتغال در لابراتوار دندان (كارگاه دندانسازی) دریافت نماید. (ماده 1 آییننامه اجرایی قانون تعیین وضع شغلی دندانسازان تجربی مصوب 22/2/1364 مجلس شورای اسلامی مصوب 18/12/1364 هیأت وزیران)
تمرد به مأمورین دولت(تَمَرُّدبه مامورین دولت): هرگونه حمله یا مقاومتی كه با علم و آگاهی نسبت به مأمورین دولت در حین انجام وظیفه آنان به عمل آید تمرد محسوب میشود.... (از ماده 607 از كتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازاتهای بازدارنده) مصوب 02/03/1375)
تمیز: مقصود از تمیز، تدقیق در حكمی است كه تمیز شده و در صورت توافق حكم مذكور با قوانین و اصول محاكمه آن حكم ابرام والا نقض میشود. (ماده 565 قوانین موقتی اصول محاكمات حقوقی مصوب 18/8/1290)
تن(تُن): منظور از تن كه در جدول تعرفه ضمیمه این قانون واحد وزن و مأخذ دریافت حقوق گمركی قید گردیده تن متر یك (كه معادل هزار كیلوگرم) است است. (ماده 3 قانون اصلاح تعرفه گمركی مصوب 10/4/1377
تنخواهگردان استان(تَنْخواه گردانِ استان): تنخواهگردان استان عبارت است از وجهی كه خزانه از محل اعتبارات مصوب به منظور ایجاد تسهیلات لازم در پرداخت هزینههای جاری و عمرانی دستگاههای اجرایی محلی تابع نظام بودجه استانی در اختیار نمایندگان خزانه در مركز هر استان قرار میدهد. (ماده 25 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
تنخواهگردان پرداخت: تنخواه گردان پرداخت عبارت است از وجهی كه از محل تنخواه گردان حسابداری از طرف مدیر امور مالی دیوان محاسبات با تأیید رئیسدیوان محاسبات یا مقامات مجاز از طرف ایشان برای انجام برخی از هزینهها در اختیار واحدها یا مأمورینی كه به موجب این قانون و آییننامههای اجرایی آن مجاز به دریافت تنخواه گردان هستند قرار میگیرد تا به تدریج كه هزینههای مربوط انجام میشود اسناد هزینه تحویل و مجدداً وجه دریافت دارند. (ماده 5 قانون آییننامه مالی، محاسباتی و معاملاتی دیوان محاسبات كشور مصوب 9/6/1372)
تنخواه گردان پرداخت: تنخواه گردان پرداخت عبارت است از وجهی كه از محل تنخواه گردان حسابداری از طرف ذیحساب با تأیید وزیر یا رئیس مؤسسه یا مقامات مجاز از طرف آنها برای انجام برخی از هزینهها در اختیار واحدها یا مأمورانی كه به موجب این قانون و آییننامههای اجرایی آن مجاز به دریافت تنخواهگردان هستند قرار میگیرد تا به تدریج كه هزینههای مربوط انجام میشود اسناد هزینه تحویل و مجدداً وجه دریافت دارند. (ماده 27 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
تنخواهگردان پرداخت: عبارت از وجهی كه از محل تنخواهگردان حسابداری از طرف مدیر امور مالی برای انجام پارهای از هزینهها در اختیار جمعدار قرار میگیرد تا به تدریج كه هزینههای مربوط انجام میشود اسناد هزینه تحویل و مجدداً وجه دریافت دارند (ماده 13 از آئیننامه مالی دانشگاهها مصوب 30/3/1363).
تنخواه گردان حسابداری: تنخواه گردان حسابداری، عبارت است از وجهی كه خزانه از محل اعتبارات مصوب برای انجام بعضی از هزینههای سال جاری و تعهدات قابل پرداخت سالهای قبل در اختیار مدیر امور مالی قرار میدهد تا در قبال هزینهها پرداخت شود و با صدور درخواست وجه مجدداً دریافت گردد. (ماده 12 آییننامه مالی دانشگاهها مصوب 30/3/1363 هیأت وزیران)
تنخواهگردان حسابداری: عبارت است از وجهی كه خزانه از محل اعتبارات مصوب دیوان محاسبات برای انجام بعضی از هزینههای سال جاری و تعهدات قابل پرداخت سالهای قبل در اختیار مدیر امور مالی دیوان محاسبات قرار میدهد تا در قبال حوالههای صادر شده پرداخت و سپس با ارائه اسناد هزینه جهت تكمیل تنخواهگردان درخواست وجه نماید. (ماده 4 قانون آییننامه مالی، محاسباتی و معاملاتی دیوان محاسبات كشور مصوب 9/6/1372)
تنخواهگردان حسابداری: تنخواه گردان حسابداری عبارت است از وجهی كه خزانه یا نمایندگی خزانه در استان از محل اعتبارات مصوب برای انجام بعضی از هزینههای سال جاری و تعهدات قابل پرداخت سالهای قبل در اختیار ذیحساب قرار میدهد تا در قبال حوالههای صادر شده واریز و با صدور درخواست وجه مجدداً دریافت گردد. (ماده 26 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
تنخواه گردان خزانه: تنخواه گردان خزانه عبارت است از اعتبار بانكی در حساب درآمد عمومی نزد بانك مركزی جمهوری اسلامی ایران كه به موجب قانون اجازه استفاده از آن به میزان معین در هر سال مالی برای رفع احتیاجات نقدی خزانه در همان سال به وزارت امور اقتصادی و دارایی داده میگردد و منتها تا پایان سال واریز میگردد. (ماده 24 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
توافق حقوقی: توافقی است ناشی از روابط بینالمللی كه به موجب آن، دستگاه دولتی در مقابل دولت، مؤسسه و شركت دولتی خارجی یا مجامع، شوراها و سازمانهای بینالمللی، ملتزم به امری شود و دارای آثار و ضمانت اجرای حقوقی باشد. توافق حقوقی در موادی كه نیازمند تصویب مجلس شورای اسلامی باشد، توافق حقوقی تشریفاتی است و در سایر موارد، توافق حقوقی ساده محسوب میشود. (از ماده 1 آییننامه چگونگی تنظیم و انعقاد توافقهای بینالمللی مصوب 13/2/1371) هیأت وزیران)
توافق نزاكتی: توافقی است ناشی از روابط بینالمللی كه به موجب آن، دستگاه دولتی تصمیم خود را به تعقیب سیاستهای معینی اعلام مینماید، بدون آنكه اثر حقوقی لازمالاجرایی بر آن مترتب باشد. (ماده 1 آییننامه چگونگی تنظیم و انعقاد توافقهای بینالمللی مصوب 13/2/1371 هیأت وزیران)
توانبخشی روانی: توانبخشی روانی عبارت است از مجموعه تدابیر و اقدامات پیگیر و هماهنگ از خدمات پزشكی، اجتماعی و حرفهای كه به صورت روندی تدریجی، ممتد و مرحلهای انجام میگیرد تا منجر كسب استقلال شخصیت مادی و معنوی توانجو در جامعه شود. (ماده 1 آییننامه اجرایی قانون اجازه پرداخت حقالزحمه به بیماران روانی كه در كارگاههای حرفهای یا رشتههای خدماتی به كار گمارده میشوند و فروش محصولات كارگاههای مذكور مصوب 8/8/1365 مجلس شورای اسلامی مصوب 3/7/1367 هیأت وزیران)
توانجوی روانی: معلول روانی كسی است كه به علت بیماری روانی قادر به ایفای نقشها و وظایف فردی، خانوادگی اجتماعی و شغلی خود نباشد. (ماده 2 آییننامه اجرایی قانون اجازه پرداخت حقالزحمه به بیماران روانی كه در كارگاههای حرفهای یا رشتههای خدماتی به كار گمارده میشوند و فروش محصولات كارگاهها مذكور مصوب 8/8/1365 مجلس شورای اسلامی مصوب 3/7/1367 هیأت وزیران)
توده جنگلی: قطعات مجزایی از جنگل یا مرتع مشجری است كه وسعت سطح آن كمتر از ده هكتار و حجم درختان جنگلی موجود بیش از سیصد مترمكعب در هكتار باشد. (بند 10 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1346)
توقف به منظورهای غیرتجاری: توقف به منظورهای غیرتجاری عبارت است از فرود آمدن به هر منظوری غیر از گرفتن بار پیاده كردن مسافر و بار و پست. (بند د ماده 96 از قانون اجازه الحاق دولت ایران به مقررات هواپیمایی كشوری بینالمللی مصوب 30/4/1328)
تولیدات وابسته به پتروشیمی: تولیدات وابسته به صنایع پتروشیمی عبارت است از كلیه تولیداتی كه در جریان تولید فراوردههای پتروشیمی طبق مفاد ماده یك به آنها نیاز میباشد و یا این كه به صورت محصولات جانبی و بازیافتی بهوجود میآید. (تبصره 2 ماده 1 از آییننامه نحوه هماهنگی و تفكیك وظایف وزارت صنایع و وزارت نفت در ارتباط با پتروشیمی مصوب 24/1/1367 هیأت وزیران)
تهیه كننده (داروی تقلبی) : تهیه كننده كسی است كه خود تهیه یا به دستور او داروی تقلبی ساخته میشود و مقصود از فروشنده متصدی مسئول است. (تبصره 1 ماده 18 از قانون مربوط به مقررات امور پزشكی و دارویی و مواد خوردنی و آشامیدنی مصوب 29/3/1334)
ث
ثبت اسناد: مقصود از ثبت اسناد موافق ترتیباتی كه در این قانون مقرر است رسمی كردن اسناد ثبت شده است یعنی قطعی كردن تاریخ سند و ضبط خط و مهر و اقرار و حفظ مندرجات سند از تغییر و تبدیل. (ماده 82 قانون ثبت اسناد مصوب 21/2/1290)
ج جاعل(جاعِل): در جعاله ملتزم را جاعل و طرف را عامل و اجرت را جعل میگویند. (ماده 562 قانون مدنی)
جانباز: عنوان ایثارگرانی است كه در جریان تكوین و شكوفایی انقلاب اسلامی و حفظ و حراست از دستاوردهای ارزشمند آن از تعرض و تجاوز عوامل داخلی و خارجی یا هر گونه حوادث مستقیم ناشی از آنها و طول جنگ تحمیلی به اختلالات و نقصانهای عارضی جسمی و روانی دچار شده یا بشوند و در نتیجه در روند زندگی فردی و اجتماعی با محدودیتهایی مواجه میباشند. (بند ب ماده 2 از قانون تسهیلات استخدامی و اجتماعی جانبازان انقلاب اسلامی مصوب 31/3/1374)
جانباز: پرسنلی كه یك یا چند عضو خود را یا بخشی از آن را برای همیشه از دست دهند یا بیش از یك سال به منظور درمان بستری گردند، یا به علت فقدان سلامتی، تمام یا بخشـی از تـوان خـود را از دست بدهنـد و تا یك سال كارایی خود را به دست نیاورند، چنانچه به سبب یكی از موارد مذكور در ماده 120 این قانون چنین وضعیتی برای آنان به وجود آمده باشد جانباز و در سایر موارد معلول نامیده شده. (از ماده 121 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370)
جانباز: عنوان ایثارگرانی است كه در جریان تكوین و شكوفایی انقلاب اسلامی، طول جنگ تحمیلی و حفظ و حراست از دستاوردهای ارزشمند آن از تعرض و تجاوز عوامل داخلی و خارجی یا هر گونه حوادث مستقیم ناشی از آن به اختلالات و نقصانهای عارضی جسمی و روانی دچار شده و در نتیجه در روند زندگی فردی و اجتماعی با محدودیتهایی مواجه میباشند و به منظور حمایت از استمرار حركت حماسی فرهنگی و عقیدتی آنان و جبران محدودیتهای ناشی از نقصانها و اختلالات عارضی تحت پوشش بنیاد قرار گرفته و یا میگیرند. (ماده 2 قانون تسهیلات استخدامی و اجتماعی جانبازان انقلاب اسلامی مصوب 18/2/1369)
جانباز: پرسنلی كه یك یا چند عضو خود یا بخشی از آن را برای همیشه از دست دهند، یا بیش از یك سال به منظور درمان بستری گردند یا به علت فقدان سلامتی، تمام یا بخشی از توان كاری خود را از دست بدهند و تا یك سال كارایی خود را به دست نیاورند، چنانچه در یكی از موارد مذكور در ماده فوق این وضعیت برای آنان به وجود آمده باشد جانباز و در سایر موارد معلول شناخته میشوند. (ماده 108 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
جانباز از كار افتاده كلی: كه به تشخیص مراجع صالحه (بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی یا مراجع ذیصلاح نیروهای مسلح) از كار افتاده كلی شناخته شده و قادر به كار نباشند. (بند هـ ماده 2 از قانون تسهیلات استخدامی و اجتماعی جانبازان انقلاب اسلامی مصوب 31/3/1374).
جانبازان: كسانی هستند كه براساس گواهی بنیاد مستضعفان و امور جانبازان در راه به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی و حفظ دستاوردهای آن حداقل به میزان ده درصد (10 درصد) جانباز شناخته شدهاند. (بند ج تبصره 1 ماده 1 از قانون نحوه واگذاری سهام دولتی و متعلق به دولت به ایثارگران و كارگران مصوب 12/5/1373)
جائفه(جائِفِه): جائفه جراحتی است که با وارد کردن هر نوع وسیله و از هر جهت به درون بدن انسان اعم از شکم، سینه، پشت و پهلو ایجاد می شود و موجب یک سوم دیه کامل است. درصورتی که وسیله مزبور از یک طرف وارد و از طرف دیگر خارج گردد، دو جراحت جائفه محسوب می شود.(ماده711قانون مجازات اسلامی مصوب 1/2/1392)
جبهه: منظور از جبهه مندرج در این قانون منطقهای است که یگانی درگیریمستقیم و سریع رزمی داشته یا مأموریت آن را دریافت کرده باشد.(تبصره ماده64قانون جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
جرائم خاص نیروهای نظامی و انتظامی: منظور از جرائم مربوط به وظایف خاص نظامی و انتظامی بزههایی است كه اعضای نیروهای مسلح در ارتباط با وظایف و مسئولیتهای نظامی و انتظامی كه طبق قانون و مقررات به عهده آنان است مرتكب گردند. (تبصره 1 ماده 1 قانون دادرسی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران مصوب 22/2/1364)
جرائم دارای جنبه الهی: محکومیت به کیفر فقط ناشی از ارتکاب جرم است و جرم که دارای جنبه الهی است، میتواند دو حیثیت داشته باشد: الف- حیثیت عمومی از جهت تجاوز به حدود و مقررات الهی یا تعدی به حقوق جامعه و اخلال در نظم عمومی ب- حیثیت خصوصی از جهت تعدی به حقوق شخص یا اشخاص معین. (ماده 8قانون آئین دادرسی کیفری مصوب4/12/1392)
جرائم مالی، اداری: جرائم مالی اداری عبارت است از: 1- ارتشا. 2- اختلاس.3- سرقت اموال دولتی یا سوء استفاده از آنها. 4- حیف و میل اموال عمومی.5- گرفتن وجوهی غیر از آنچه در قوانین و مقررات تعیین شده است. 6- جعل عناوین رسمی و سوء استفاده از آنها. 7- جعل اسناد رسمی یا دولتی یا استفاده از آنها با علم و آگاهی. 8- افشای اسناد محرمانه اداری. 9- دادن گزارش خلاف واقع در امور اداری با علم و آگاهی یا صدور گواهی خلاف واقع. 10- خودداری از تسلیم مدارك به اشخاصی كه حق دریافت آنها را دارند یا تسلیم مدارك به اشخاصی كه حق دریافت آنها را ندارند. 11- تهمت و افترا و شهادت كذب نسبت به سایر مستخدمین. (ماده 16 قانون بازسازی نیروی انسانی وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و وابسته به دولت مصوب 5/7/1360
جرائم مربوط به وظایف خاص نظامی: منظور از جرائم مربوط به وظایف خاص نظامی جرائمی است كه افسران و درجهداران و افراد و كارمندان وزارت دفاع و ارتش به سبب خدمت در سازمان یا واحد نظامی مربوط مرتكب شده باشند. (تبصره لایحه قانونی الحاق یك تبصره به ماده واحده قانون اعاده صلاحیت مراجع قضایی دادگستری مصوب 3/9/1358 شورای انقلاب)
جرم: هر رفتاری اعم از فعل یا ترک فعل که در قانون برای آن مجازات تعیین شده است جرم محسوب می شود. (ماده2قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
جرم مشهود: جرم در موارد زیر مشهود است : الف- در مرئی و منظر ضابطان دادگستری واقع شود یا مأموران یادشده بلافاصله در محل وقوع جرم حضور یابند و یا آثار جرم را بلافاصله پس از وقوع مشاهده کنند ب - بزهدیده یا دو نفر یا بیشتر که ناظر وقوع جرم بودهاند، حین وقوع جرم یا بلافاصله پس از آن، شخص معینی را به عنوان مرتکب معرفی کنند پ - بلافاصله پس از وقوع جرم، علائم و آثار واضح یا اسباب و ادله جرم در تصرف متهم یافت شود و یا تعلق اسباب و ادله یادشده به متهم محرز گردد ت- متهم بلافاصله پس از وقوع جرم، قصد فرار داشته یا در حال فرار باشد یا بلافاصله پس از وقوع جرم دستگیر شود ث- جرم در منزل یا محل سکنای افراد، اتفاق افتاده یا در حال وقوع باشد و شخص ساکن، در همان حال یا بلافاصله پس از وقوع جرم، ورود مأموران را به منزل یا محل سکنای خود درخواست کند ج - متهم بلافاصله پس از وقوع جرم، خود را معرفی کند و وقوع آن را خبر دهد چ - متهم ولگرد باشد و در آن محل نیز سوء شهرت داشته باشد. (ماده45قانون آئین دادرسی کیفری مصوب4/12/1392)
جعاله(جُعْالِه): جعاله عبارت است از التزام شخصی به ادا اجرت معلوم در مقابل عملی اعم از این كه طرف معین باشد یا غیرمعین. (ماده 561 قانون مدنی)
جعل(جُعُل): در جعاله ملتزم را جاعل و طرف را عامل و اجرت را جعل میگویند. (ماده 562 قانون مدنی)
جعل و تزویر(جَعْلْ و تَزْویْر): جعل و تزویر عبارتاند از: ساختن نوشته یا سند یا ساختن مهر یا امضای اشخاص رسمی یا غیررسمی خراشیدن یا تراشیدن یا قلم بردن یا الحاق یا محو یا اثبات یا سیاه كردن یا تقدیم یا تأخیر تاریخ سند نسبت به تاریخ حقیقی یا الصاق نوشتهای به نوشته دیگر یا به كار بردن مهر دیگری بدون اجازه صاحب آن و نظایر اینها به قصد تقلب. (ماده 523 كتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازاتهای بازدارنده)، مصوب 2/3/1375)
جمع درآمد: منظور از جمع درآمد مذكور در این ماده عبارت است از مانده درآمد ناشی از فعالیتهای موضوع منابع مختلف مشمول مالیات پس از كسر زیانهای حاصل از منابع غیرمعاف. (تبصره 4 ماده 105 از قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 3/12/1366)
جمعیت هلال احمر: جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران(جمعیت سابق شیر و خورشید سرخ ایران) كه در این اساسنامه جمعیت نامیده میشود مؤسسهای خیریه، غیر انتفاعی و دارای شخصیت حقوقی مستقل میباشد. جمعیت، به كلیه تعهدات و قراردادهای بینالمللی مربوط به اهداف و وظایف جمعیتهای هلالاحمر و صلیب سرخ و نیز مقررات اتحادیه جمعیتهای صلیب سرخ و هلال احمر كه با قانون اساسی و سایر قوانین جمهوری اسلامی ایران مغایرت نداشته باشد پایبند بوده و در مسائل امدادی و بهداشتی و درمانی برون مرزی و امدادی درون مرزی و تعهدات مربوطه طبق این اساسنامه عمل میكند. (ماده 1 قانون اساسنامه جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران مصوب 8/2/1367)
جمهوری اسلامی: جمهوری اسلامی نظامی است بر پایه ایمان به: 1- خدای یكتا (لاالهالااله) و اختصاص حاكمیت و تشریع به او و لزوم تسلیم در برابر امر او. 2- وحی الهی و نقش بنیادی آن در بیان قوانین. 3- معاد و نقش سازنده آن در سیر تكامل انسان به سوی خدا. 4- عدل خدا در خلقت و تشریع. 5- امامت و رهبری مستمر و نقش اساسی آن در تداوم انقلاب اسلامی. 6- كرامت و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسئولیت او در برابر خدا كه از راه: الف) اجتهاد مستمر فقهای جامعالشرایط براساس كتاب و سنت معصومین سلام اله علیهم اجمعین، ب) استفاده از علوم و فنون و تجارب پیشرفته بشری و تلاش در پیشبرد آنها، ج) نفی هرگونه ستمگری و ستمكشی و سلطهپذیری. قسط و عدل و استقلال سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی و همبستگی ملی را تأمین میكند. (اصل دوم قانون اساسی)
جنایت: جنایت عبارت از جرمی است كه جزای آن ترهیبی و ترذیلی با هم است یا فقط ترذیلی است (رجوع به قانون مجازات) (ماده 182 قوانین موقتی محاكمات جزایی (آیین دادرسی كیفری) مصوب 30/5/1291)
جنحه(جُنْحِه): جنحه عبارت از جرمی است كه جزای آن موافق قانون مجازات تأدیبی است. (ماده 183 قوانین موقتی محاكمات جزایی (آیین دادرسی كیفری) مصوب 30/5/1291)
جنگل طبیعی: جنگل یا مرتع یا بیشه طبیعی عبارت از جنگل یا مرتع یا بیشهای است كه بهوسیله اشخاص ایجاد نشده باشد. (بند 1 ماده 1 قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/05/1346)
جنگل و بیشه طبیعی: جنگل یا بیشه طبیعی به مجتمعی اطلاق میشود متشكل از عرصه و هوایی و مركب از موجودات زنده از منشأ نباتی (درخت، درختچه، بوته، نهال، علف، خزه) و حیوانی صرفنظر از درجه تكامل آن كه دست بشر در ایجاد و پرورش آن دخیل نبوده باشد. (ماده 1 قانون نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 25/6/1358 شورای انقلاب)
جنگل یا بیشه طبیعی: جنگل یا بیشه طبیعی، مجتمعی متشكل از عرصه و هوایی و مركب از موجودات از منشأ نباتی (مانند درخت، درختچه، نهال، علف و خزه) و حیوانی صرفنظر از درجه تكامل به نحوی كه دست بشر در ایجاد و تكامل آن دخیل نبوده است. (ردیف الف بند 7 ماده 1 آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب31/2/1359 شورای انقلاب)
جهاد دانشگاهی: جهاد دانشگاهی نهادی انقلابی و برخاسته از انقلاب فرهنگی است كه در جهت تحقق بخشیدن به اهداف انقلاب فرهنگی در چارچوب وظایف تعیین شده زیر نظر شورای عالی انقلاب فرهنگی فعالیت میكند. (ماده 1 اساسنامه جهاد دانشگاهی مصوب 5/7/1365 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
چ
چاپخانه: چاپخانه مؤسسه یا كارگاهی است كه از عهده انجام كارهای چاپی از قبیل چاپ كتاب، روزنامه، مجله و انواع مختلف جعبهها، پاكتها، دفاتر، اتیكت و سایر كارهای چاپی اعم از نوشته یا عكس و پوستر و نقشه بر روی اشیا از طریق انواع چاپ برآید. (ماده 1 آییننامه تأسیس چاپخانه و گراورسازی 27/12/1358 شورای انقلاب)
چاپخانه: چاپخانه مؤسسه یا كارگاهی است كه در آن كارهای چاپی بر روی كاغذ و سایر اشیا از طریق انواع چاپ انجام شود. (ماده 1 آییننامه تأسیس و نظارت بر چاپخانهها و واحدهای وابسته مصوب 1/9/1371) هیأت وزیران)
چاپخانه دولتی: چون چاپخانه مجلس شورای ملی از اول سال 1337 به وزارت دارایی واگذار شده است و من بعد به نام چاپخانه دولتی نامیده میشود حق انحصار چاپ اوراق بهـادار دولت كه برطبـق قانــون بودجه سال 1326 مجلس شورای ملی با مجلس شورای ملی بوده است از تاریخ تصویب این قانون منحصراً با چاپخانه دولتی خواهد بود. ضمناً وزارت دارایی مجاز است برای اداره چاپخانه مزبور به طور بازرگانی و بهرهبرداری از درآمد چاپخانه آییننامه مخصوص با رعایت جزء 3 تبصره 2 ماده اول بودجه سال 1336 چاپخانه مجلس تدوین و با تصویب هیأت وزیران به موقع اجرا بگذارد همچنین وزارت دارایی اجازه دارد برای ساختمان بنای جدید چاپخانه و نقل و انتقال و تكمیل و نصب ماشینآلات چاپخانه تا حدود یكصد و بیست میلیون ریال بهعنوان وام از بانك ملی ایران دریافت و مبلغ وام دریافتی به انضمام بهره آن در ظرف مدت ده سال از محل درآمد چاپخانه تقسیط و پرداخت نماید. (تبصره 15 قانون بودجه سال 1337 كل كشور مصوب 29/12/1336)
چك: چك نوشتهای است كه به موجب آن صادر كننده وجوهی را كه در نزد محال علیه دارد كلاً یا بعضاً مسترد یا به دیگری واگذار مینماید. (ماده 310 قانون تجارت مصوب 13/2/1311).
چك تأیید شده: چكی است كه اشخاص عهده بانكها به حساب جاری خود صادر و توسط بانك محال علیه پرداخت وجه آن تأیید میشود. (بند 2 ماده 1 قانون اصلاح موادی از قانون صدور چك مصوب تیرماه 1355 مصوب 11/8/1372)
چك تضمین شده: چك تضمین شده، چكی است كه توسط بانك به عهده همان بانك به درخواست مشتری صادر و پرداخت وجه آن توسط بانك تضمین میشود. (بند 3 ماده 1 قانون اصلاح موادی از قانون صدورچك مصوب تیرماه 1355 مصوب 11/8/1372)
چك عادی: چك عادی، چكی است كه اشخاص عهده بانكها به حساب جاری خود صادر و دارنده آن تضمینی جز اعتبار صادر كننده آن ندارد. (بند 1 ماده 1 قانون اصلاح موادی از قانون صدور چك مصوب تیرماه 1355 مصوب 11/8/1372)
چك مسافرتی: چك مسافرتی، چكی است كه توسط بانك صادر و وجه آن در هر یك از شعب آن بانك یا توسط نمایندگان و كارگزاران آن پرداخت میگردد. (بند 4 ماده 1 قانون اصلاح موادی از قانون صدور چك مصوب تیرماه 1355 مصوب 11/8/1372)
ح
حادثه: حادثه از لحاظ این قانون اتفاقی است پیشبینی نشده كه تحت تأثیر عامل یا عوامل خارجی در اثر عمل یا اتفاق ناگهانی رخ میدهد و موجب صدماتی بر جسم یا روان بیمه شده میگردد. (بند 8 ماده 2 قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
حادثه ناگوار: از نظر دفاع غیرنظامی، حادثه ناگوار رویدادی است اعم از طبیعی و غیرطبیعی كه ممكن است موجب بروز خسارات مالی و جانی گردد و سانحه رویدادی است اعم از طبیعی و غیرطبیعی كه منجر به خسارات مزبور میگردد. (ماده 2 آییننامه اجرایی قانون اصلاح قانون سازمان دفاع غیرنظامی كشور مربوط به وظایف و تشكیلات مصوب 27/12/1351)
حارصه (حارِصِه): خراش پوست بدون آنکه خون جاری شود. ( بندالف ماده709قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
حاضر به خدمت: وضع پرسنلی است كه برابر مقررات مربوطه در یكی از مشاغل سازمانی، منصوب و عملاً در آن شغل انجام وظیفه مینمایند. (ماده 100 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370)
حال آمادگی به خدمت: حال آمادگی به خدمت و آن وضع مستخدمی است كه طبق این قانون تصدی شغلی را به عهده نداشته و در انتظار ارجاع خدمت است.(بند ت ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حال اخراج: حال اخراج و آن وضع مستخدمی است كه به موجب حكم قطعی دادگاه اداری به مجازات مقرر در بند (ج) ماده 59 محكوم یا طبق ماده 65 اخراج شده باشد. (بند 31 لایحه قانونی اصلاح برخی از مواد لایحه قانونی استخدام كشوری مصوب 24/12/1351) حال از كارافتادگی: حال از كارافتادگی و آن وضع مستخدمی است كه طبق مفاد مواد 79 یا 80 قادر به كار كردن نبوده و از حقوق وظیفه مصرح در این قانون استفاده میكند. (بند خ ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حال استعفا: حال استعفا و آن وضع مستخدمی است كه طبق ماده 64 این قانون از خدمت مستعفی شده است. (بند 22 لایحه قانونی اصلاح بعضی از مواد لایحه قانونی استخدام كشوری مصوب كمیسیون خاص مشترك مجلسین مصوب 12/8/1349)
حال استعفا: حال استعفا و آن وضع مستخدمی است كه طبق مواد 64 و 65 این قانون مستعفی از خدمت شناخته شده است. (بند ز ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حال اشتغال: حال اشتغال و آن وضع مستخدمی است كه در پست معینی انجام وظیفه میكند. (بند الف ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حال انفصال دائم: حال انفصال دائم و آن وضع مستخدمی است كه به موجب حكم قطعی دادگاه اداری یا كیفری اصالتاً یا تبعاً برای همیشه از خدمت دولت محروم است. (بند ر ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حال انفصال موقت: حال انفصال موقت و آن وضع مستخدمی است كه به موجب حكم قطعی دادگاه اداری یا كیفری اصالتاً یا تبعاً برای مدت معینی از اشتغال به خدمت ممنوع است. (بند ذ ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حال بازنشستگی: حال بازنشستگی و آن وضع مستخدمی است كه طبق قانون به موجب حكم رسمی مراجع صلاحیتدار از حقوق بازنشستگی استفاده میكند. (بند ح ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حال بركناری: حال بركناری و آن وضع مستخدمی است كه مجازات مقرر در بند (ت) ماده 59 درباره او اجرا شده باشد. (ردیف ش بند 31 لایحه قانونی اصلاح برخی از مواد لایحه قانونی استخدام كشوری مصوب 24/12/1351)
حال تعلیق: حال تعلیق و آن وضع مستخدمی است كه طبق حكم مقامات صلاحیتدار به علت صدور كیفر خواست از طرف مقامات قضایی یا به علت تصمیم دادگاه اداری در حدود تبصره چهار ماده 59 این قانون از ادامه خدمت ممنوع میشود. (ردیف د بند 22 اصلاح برخی از مواد لایحه قانونی استخدام كشور مصوب كمیسیونهای خاص مشترك مجلسین مصوب 22/4/1346)
حال تعلیق: حال تعلیق و آن وضع مستخدمی است كه طبق حكم مقامات صلاحیتدار به علت صدور كیفر خواست از طرف مقامات قضایی از ادامه خدمت ممنوع میشود. (بند د ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حال خدمت آزمایشی: حال خدمت آزمایشی و آن وضع مستخدمی است كه امتحانات ورودی به استخدام كشوری را گذرانیده و در حال طی دوره آزمایشی موضوع ماده 17 این قانون است. (بند چ ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حال خدمت زیر پرچم: حال خدمت زیر پرچم و آن وضع مستخدمی است كه طبق قوانین مربوط به خدمت زیر پرچم مشغول است. (بند ج ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حال غیبت موجه: حال غیبت موجه و آن وضع مستخدمی است كه به عللی خارج از حدود قدرت و اختیار خود نتوانسته است در محل خدمت حاضر گردد و به موجه بودن عذر او طبق تبصره ماده 65 این قانون محرز شده باشد. (بند ژ ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حال مأموریت: حال مأموریت و آن وضع مستخدمی است كه بهطور موقت مأمور انجام وظیفهای غیر از وظیفه اصلی پست ثابت سازمانی خود گردیده یا از طرف وزارتخانه یا مؤسسه متبوع برای طی دوره آموزشی یا كارآموزشی یا خدمت در یكی از مؤسسات موضوع بند ب ماده 11 این قانون اعزام شده باشد. (بند ث اصلاحی ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 22/4/1346)
حال مرخصی: حال مرخصی و آن وضع مستخدمی است كه از مرخصی استحقاقی موضوع ماده 47 یا مرخصی بدون حقوق موضوع ماده 49 این قانون استفاده میكند. (بند ب ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حال معذوریت: حال معذوریت و آن وضع مستخدمی است كه از مرخصی استعلاجی موضوع ماده 48 این قانون استفاده میكند. (بند پ ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حبس با اعمال شاقه(حبس بااَعمال شاقِّه): اعمال شاقه محكومین به حبس با مشقت باید راجع به امور عامالمنفعه باشد. (ماده 13 قانون مجازات عمومی مصوب 7/11/1304)
حبس تأدیبی(حَبس تَأدیبی): حبس موقت با اعمال شاقه از سه سال كمتر و از پانزده سال بیشتر نخواهد بود. مدت حبس مجرد از دو تا ده سال است. مدت تبعید از سه سال كمتر و از پانزده سال بیشتر نخواهد بود. مدت حبس تأدیبی از هشت روز الی سه سال است. (ماده 12 قانون مجازات عمومی مصوب 7/11/1304)
حبس عادی: مقصود از حبس تأدیبی كه در سایر قوانین كیفری قید شده از لحاظ اجراء كیفر همان حبس عادی است كه در این قانون مقرر شده است. (ماده 422 قانون دادرسی و كیفر ارتش مصوب 4/10/1318)
حبس مجرد(حَبس مُجَرَّد): حبس موقت با اعمال شاقه از سه سال كمتر و از پانزده سال بیشتر نخواهد بود. مدت حبس مجرد از دو تا ده سال است. مدت تبعید از سه سال كمتر و از پانزده سال بیشتر نخواهد بود. مدت حبس تأدیبی از هشت روز الی سه سال است. (ماده 12 قانون مجازات عمومی مصوب 7/11/1304)
حجب(حَجْبْ): حجب حالت وارثی است كه به واسطه بودن وارث دیگر از بردن ارث كلا یا جزئاً محروم میشود. (ماده 886 قانون مدنی مصوب 20/1/1314)
حد(حَدْ): حد مجازاتی است که موجب، نوع، میزان و کیفیت اجرای آن در شرع مقدس، تعیین شده است. (ماده15قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
حداقل كار: حداقل كار مناسب در یك رتبه از یك رشته معین عبارت است از حداقل مبلغ كاری كه در این رشته كار میتوان به پیمانكار حائز این رتبه از این رشته ارجاع نمود. (ماده 10 آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1367)
حداقل ماشین لازم: عبارت است از حداقل ماشینآلاتی كه تملك آن برای اخذ صلاحیت در هر رتبه از رشته مربوط مورد لزوم است. (ماده 5 از آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1367 هیأت وزیران)
حداقل مزد: حداقل مزد بدون آن كه مشخصات جسمی و روحی كارگران و ویژگیهای كار محول شده را مورد توجه قرار دهد باید به اندازهای باشد تا زندگی یك خانواده، كه تعداد متوسط آن توسط مراجع رسمی اعلام میشود را تأمین نماید. (بند 2 ماده 41 قانون كار مصوب 29/8/1369)
حداقل مزد: عبارت از حداقل دستمزد یا حقوقی است كه به منظور حمایت از نیروی كار، براساس ماده (26) آییننامه مقررات اشتغال نیروی انسانی، بیمه و تأمین اجتماعی در مناطق آزاد تجاری – صنعتی جمهوری اسلامی ایران موضوع تصویب نامه شماره 33433/ت 25ك مورخ 16/3/1373 – تعیین و اعلام میشود. (بند ش ماده 1 آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/1/1375 هیأت وزیران) حداقل و حداكثر حقوق: منظور از حداقل و حداكثر حقوق و مزایای قابل پرداخت مذكور در لایحه قانونی فوق جمع حقوق و مزایای مستخدمین قبل از وضع كسور قانونی است. (بند ج تصویب مواردی در اجرای ماده 8 لایحه قانونی مربوط به حداكثر و حداقل حقوق مستخدمین شاغل و بازنشسته و آماده به خدمت مصوب 29/7/1366 هیأت وزیران)
حداكثر تعداد كار مجاز در یك رتبه: حداكثر تعداد كار مجاز در یك رتبه از یك رشته معین عبارت است از حداكثر تعدد كارهای این رشته كه میتوان به پیمانكار حائز این رتبه از این رشته ارجاع نمود. (ماده11 آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1367 هیأت وزیران)
حداكثر طغیان معمولی: میزان آبی است كه با تناوب 25 ساله از طریق محاسبات آمار و احتمالات هیدرولوژیك از طرف وزارت نیرو محاسبه و تعیین میگردد. (بند 11 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
حداكثر كار: حداكثر كار مناسب و ظرفیت كل در یك رتبه از یك رشته معین عبارت است از حداكثر مبلغ یك یا چند كار در این رشته كه میتوان به پیمانكار حائز این رتبه از این رشته ارجاع نمود. (ماده 8 از آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1367 هیأت وزیران)
حداكثر وزن (هواپیما) : منظور حداكثر وزن مجاز هواپیما هنگام بلند شدن است Weight Maximum take off كه در گواهینامه معتبر صلاحیت پرواز هواپیما ذكر شده و چنانچه چنین گواهینامهای در دسترس نباشد حداكثر وزن مجاز هواپیما همان است كه در نشریه سازنده هواپیما درج گردیده است. (مقدمه تعرفه جدید عوارض فرود و توقف هواپیما و سایر خدمات فرودگاهی و عوارض مربوط به گواهینامههای فنی و هواپیماها و كاركنان پرواز مصوب 1/7/1346)
حدود: (جمع مکسرحد) حد، مجازاتی است که موجب، نوع، میزان و کیفیت اجرای آن در شرع مقدس، تعیین شده است. (ماده 15قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
حدود صنفی: حداقل فاصلهای است بین دو محل كسب مشابه فرد یا افراد صنفی با توجه به نوع فعالیت كسبی هر یك از آنها. (ماده 8 قانون نظام صنفی مصوب 16/3/1350)
حرز(حِرْزْ): حرز عبارت از مکان متناسبی است که مال عرفاً در آن از دستبرد محفوظ میماند.(ماده269قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
حرفه: مجموعه مهارتهای مورد نیاز یک شغل می باشد.( بنددماده1آئین نامه نحوه تشکیل واداره آموزشگاههای فنی وحرفه ای آزادمصوب8/5/1385)
حرفه مهندسی معدن: منظور حرفههای مهندسی و كارشناسی و كاردانی مرتبط با فعالیتهای معدنی است. (ماده 1 قانون نظام مهندسی معدن مصوب 25/11/1379)
حروفچینی: حروفچینی به كارگاهی اطلاق میشود كه در آن به وسیله چیدن حروف، مطالب، به طریق دستی و ماشینی برای چاپ مورد استفاده قرار گیرد. (ماده 3 آییننامه تأسیس چاپخانه وگراورسازی مصوب 27/12/1358 شورای انقلاب)
حریم: حریم، قسمتی از اراضی ساحلی یا مستحدث است كه یك طرف آن متصل به آب دریا یا دریاچه یا خلیج یا تالاب باشد. (بند د ماده 1 قانون اراضی مستحدث و ساحلی مصوب 29/4/1354)
حریم: حریم مقداری از اراضی اطراف ملك و قنات و نهر و امثال آن است كه برای كمال انتفاع از آن ضرورت دارد. (ماده 136 قانون مدنی)
حریم: آن قسمت از اراضی اطراف رودخانه، نهر یا مسیل است كه به عنوان حق ارتفاق برای كمال انتفاع و یا حفاظت تأسیسات احداثی لازم میباشد و بلافاصله پس از بستر قرار دارد. (بند 12 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
حریم: حریم آن قسمت از اراضی اطراف رودخانه، مسیل، نهر طبیعی یا سنتی، مرداب و بركه طبیعی است كه بلافاصله پس از بستر قرار دارد و بهعنوان حق ارتفاق برای كمال انتفاع و حفاظت آنها لازم است و طبق مقررات این آییننامه توسط وزارت نیرو یا شركتهای آب منطقهای تعیین میگردد. حریم انهار طبیعی یا رودخانهها اعم از اینكه آب دائم یا فصلی داشته باشند، از یك تا بیست متر خواهد بود كه حسب مورد با توجه به وضع رودخانهیا نهر طبیعی یا مسیل از هر طرف بستر به وسیله وزارت نیرو تعیین میگردد. (از بند خ ماده 1 آییننامه مربوط به بستر و حریم رودخانهها، انهار، مسیلها، مردابها، بركههای طبیعی و شبكههای آبرسانی، آبیاری و زهكشی مصوب 11/8/1379هیأت وزیران)
حریم اراضی: حریم اراضی عبارت است از مقدار زمینی كه در اطراف و جوانب اراضی احیا شده (تأسیسات، ده و غیره) مورد نیاز عادی استفاده از اراضی احیا شده باشد و مقدار آن به تناسب عنوان، ذویالحریم متفاوت است. (بند 12 ماده 1 آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 31/2/1359 شورای انقلاب)
حریم قانونی راه و راه آهن: محدودهای از اراضی بستر و حاشیه راه و راه آهن است که توسط مراجع ذی صلاح و از جمله کمیسیون موضوعماده (3) تصویبنامه شماره 1672 مورخ 1346.2.4 هیأت وزیران تعیین یا افزایش آنها براساس جدول و کروکیپیوست به تصویب کمیسیون مذکور رسیده و یا برسد.(بند الف ماده 1 آئین نامه اجرایی تبصره 1ماده17اصلاحی قانون ایمنی راهها و راه آهن مصوب 16/11/1381)
حزب(حِزْب): تشکیلاتی است متشکل از اشخاص حقیقی که با برنامه مشخص در جهت کسب و مشارکت در قدرت سیاسی و نقد و اصلاح آن، در چهارچوب قوانین و مقررات نظام جمهوری اسلامی ایران براساس مرامنامه و اساسنامه مصوب خود در سطح ملی یا استانی فعالیت می کند. حزب می تواند تحت عناوین دیگری مانند گروه، جمعیت، انجمن، جامعه، مجمع و سازمان سیاسی فعالیت کند. (بند1ماده1قانون نحوه فعالیت احزاب و گروههای سیاسی مصوب 26/8/1395)
حفاظت خاك: كلیه برنامهها و عملیاتی است كه جهت مبارزه با فرسایش خاك به اجرا در میآید. (بند 13 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
حفظ و تثبیت مسیر رودخانه: عبارت از كلیه اقداماتی است كه مانع تغییر مسیر رودخانه میگردد. (بند 10 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران
حقابه: حقابه عبارت از حق مصرف آبی است كه در دفاتر جزء جمع قدیم یا اسناد مالكیت یا حكم دادگاه یا مدارك قانونی دیگر قبل از تصویب این قانون برای ملك یا مالك آن تعیین شده باشد. (تبصره 1 ماده 18 قانون توزیع عادلانه آب مصوب 16/12/1361)
حقابه(حَقابِه): حقابه عبارت از حق مصرف آبی است كه در دفاتر جزء جمع یا اسناد مالكیت یا حكم دادگاه یا مدارك قانونی دیگر قبل از تصویب این قانون به نفع مالك آن تعیین شده باشد. (ماده 3 قانون آب و نحوه ملی شدن آن مصوب 27/4/1347)
حق ارتفاق(حَقْ اِرْتِفاق): ارتفاق حقی است برای شخص در ملك دیگری. (ماده 93 قانون مدنی)
حقالسعی: كلیه دریافتهای قانونی كه كارگر به اعتبار قرارداد كار اعم از مزد یا حقوق كمك عائلهمندی، هزینه مسكن، خواربار، ایاب و ذهاب، مزایای غیرنقدی، پاداش افزایش تولید، سود سالانه و نظایر آنها دریافت مینماید را حقالسعی مینامند.(ماده 34 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
حقالعمل كار: حقالعمل كار كسی است كه به اسم خود ولی به حساب دیگری (آمر) معاملاتی كرده و در مقابل حقالعملی دریافت میدارد. (ماده 357 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
حقانتفاع(حَقِ انْتِفاع): حق انتفاع عبارت از حقی است كه به موجب آن شخص میتواند از مالی كه عین آن ملك دیگری است یا مالك خاصی ندارد استفاده كند. (ماده 40 قانون مدنی)
حق بیمه: حق بیمه عبارت از وجوهی است كه از بیمهگزاران وصول خواهد شد. (ماده 32 اساسنامه صندوق بیمه محصولات كشاورزی مصوب 5/3/1363)
حق بیمه: حق بیمه عبارت از وجوهی است كه به حكم این قانون و برای استفاده از مزایای موضوع آن به سازمان پرداخت میگردد. (بند 6 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354
حق بیمه: بیمه عقدی است كه به موجب آن یك طرف تعهد میكند در ازای پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر در صورت وقوع یا بروز حادثه خسارت وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی بپردازد. متعهد را بیمهگر طرف تعهد را بیمهگذار وجهی را كه بیمهگذار به بیمهگر میپردازد حق بیمه و آنچه را كه بیمه میشود موضوع بیمه نامند. (بند 6 ماده 2 قانون بیمه مصوب 7/2/1316)
حق سرانه(حَقِ سَرانِه): مبلغی است كه بر مبنای خدمات مورد تعهد به مشمولین بیمه خدمات درمانی، برای هر فرد در یك ماه تعیین میگردد. (بند 6 ماده 1 از قانون بیمه همگانی خدمات درمانی كشور مصوب 3/8/1373)
حق سكنی(حَقِ سَرانِه): اگر حق انتفاع عبارت از سكونت در مسكنی باشد سكنی یا حق سكنی نامیده میشود و این حق ممكن است به طریق عمری یا به طریق رقبی برقرار شود. (ماده 43 قانون مدنی)
حق شفعه(حَقِ شُفْعِه): هرگاه مال غیر منقول قابل تقسیمی بین دو نفر مشترك باشد و یكی از دو شریك حصه خود را به قصد بیع به شخص ثالثی منتقل كند شریك دیگر حق دارد قیمتی را كه مشتری داده به او بدهد و حصه مبیعه را تملك كند. این حق را حق شفعه و صاحب آن را شفیع میگویند. (ماده 808 قانون مدنی)
حق مرغوبیت: به كلیه اراضی و املاكی كه بر اثر اجرای طرحهای نوسازی و احداث و اصلاح و توسعه معابر در برگذر احداثی یا اصلاحی واقع میشوند به نسبت بر تا 25 متر عمق از برگذر حق مرغوبیت تعلق میگیرد. (ماده 1 آییننامه حق مرغوبیت موضوع ماده 18 قانون نوسازی و عمران شهری مصوب 22/7/1348)
حق مرغوبیت: هرگاه بر اثر عملیات شهرداری ملكی مشرف به خیابان و گذر شود یا ملكی كه مشرف به خیابان و گذر بوده بر اثر توسعه مرغوب گردد و در نتیجه این مرغوبیت بیش از صدی ده افزایش بها حاصل كند این افزایش به وسیله كارشناس مطابق ماده 4 ارزیابی خواهد شد و مالك ملك نامبرده مكلف است یك سوم افزایش حاصله را به شهرداری نقداً یا به ترتیب اقساط بپردازد و در صورت اخیر موعد پرداخت تمام اقساط از تاریخ قطعیت تا یك سال نباید تجاوز نماید. (ماده 8 قانون اصلاح قانون توسعه معابر مصوب 1/4/1320)
حق واگذاری محل: حق واگذاری محل از نظر این قانون عبارت است از وجوهی كه مالك یا مستأجر از بابت حق كسب و پیشه و یا حق تصرف محل و یا به لحاظ موقعیت تجاری ملك تحصیل مینماید. در مواردی كه به جای دریافت پول امتیازاتی تحصیل شود درآمد مشمول مالیات از طریق برآورد ارزش حق واگذاری محل تشخیص داده خواهد شد. (تبصره 2 ماده 73 قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 3/12/1366)
حقوق: حقوق مستخدمین در هر سال با در نظر گرفتن خدمت قابل قبول آنان در سال قبل به شرح زیر تعیین میگردد: حقوق هر سال= (ضریب افزایش سنواتی + 1) حقوق سال قبل حقوق هر سال ضریب افزایش سنواتی سالانه بر اساس ارزشیابی شاغلین به میزان 3، 4 و 5 درصد خواهد بود. (ماده 2 قانون نظام هماهنگ پرداخت كاركنان دولت مصوب 13/6/1370)
حقوق: در صورتی كه براساس قرارداد یا عرف كارگاه، پرداخت مزد به صورت ماهانه باشد، این پرداخت باید در آخر ماه صورت گیرد. در این حالت مزد مذكور حقوق نامیده میشود. (بند ب ماده 37 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
حقوق: منظور از حقوق از لحاظ اجرای مقررات این فصل جمع مبلغی است كه طبق این مقررات تحت عنوان حقوق و مزایای شغل و مزایای موقت شغل یا تفاوت تطبیق مزایا به مستخدم پرداخت میشود و تا زمانی كه وضع استخدامی مستخدمین شركت بر اساس این مقررات تطبیق نیافته است مجموع حقوق و مزایایی كه مستخدمین به موجب مقررات استخدامی سابق بهطور مستمر به اعتبار شغل محوله دریافت میدارند مأخذ احتساب كسور بازنشستگی و حقوق بازنشستگی و وظیفه موضوع این مقررات خواهد بود و در هر حال نسبت به مبلغ زاید بر چهل هزار ریال در ماه كسوری پرداخت نمیشود. (تبصره ماده 36 مقررات استخدامی شركتهای دولتی موضوع بند پ ماده 2 قانون استخدام كشوری مصوب 5/3/1352)
حقوق: عبارت است از مقرری مستمر ماهانه كه براساس امتیازات ناشی از خصوصیات شغل و شاغل به كاركنان پرداخت میشود. (بند ح ماده 1 آییننامه استخدامی نظام بانكی جمهوری اسلامی ایران مصوب 26/11/1379 هیأت وزیران)
حقوق: عبارت از دریافت مقرری ثابت، براساس سیستم حقوق و دستمزد سازمان بابت انجام وظایف طی روزهای ماه است. (بند س ماده 1 آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/1/1375 هیأت وزیران)
حقوق: هرگاه مزد به طور ماهانه تعیین و پرداخت شود، حقوق نامیده میشود. (ماده 1 مقررات اشتغال نیروی انسانی، بیمه و تأمین اجتماعی در مناطق آزاد تجاری، صنعتی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 19/2/1373 هیأت وزیران)
حقوق اجتماعی: حقوق اجتماعی موضوع این قانون به شرح زیر است الف- داوطلب شدن در انتخابات ریاست جمهوری، مجلس خبرگان رهبری، مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا ب- عضویت در شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام یا هیأت دولت و تصدی معاونت رئیس جمهور پ- تصدی ریاست قوه قضائیه، دادستانی کل کشور، ریاست دیوان عالی کشور و ریاست دیوان عدالت اداری ت- انتخاب شدن یا عضویت در انجمنها، شوراها، احزاب و جمعیتها به موجب قانون یا با رأی مردم ث- عضویت در هیأتهای منصفه و امناء و شوراهای حل اختلاف ج- اشتغال به عنوان مدیر مسؤول یا سردبیر رسانه های گروهی چ- استخدام و یا اشتغال در کلیه دستگاههای حکومتی اعم از قوای سه گانه و سازمانها و شرکتهای وابسته به آنها، صدا وسیمای جمهوری اسلامی ایران، نیروهای مسلح و سایر نهادهای تحت نظر رهبری، شهرداریها و مؤسسات مأمور به خدمات عمومی و دستگاههای مستلزم تصریح یا ذکر نام برای شمول قانون بر آنها ح- اشتغال به عنوان وکیل دادگستری و تصدی دفاتر ثبت اسناد رسمی و ازدواج و طلاق و دفتریاری خ- انتخاب شدن به سمت قیم، امین، متولی، ناظر یا متصدی موقوفات عام د- انتخاب شدن به سمت داوری یا کارشناسی در مراجع رسمی ذ- استفاده از نشانهای دولتی و عناوین افتخاری. (ماده26قانون مجازاتد اسلامی مصوب1/2/1392) ر- تأسیس، اداره یا عضویت در هیأت مدیره شرکتهای دولتی، تعاونی و خصوصی یا ثبت نام تجارتی یا مؤسسه آموزشی، پژوهشی، فرهنگی و علمی
حقوق بازنشستگی (ارتش) : حقوق بازنشستگی،حقوق وظیفه عبارت است از وجوهی كه حسب مورد به بازنشستگان، جانبازان، معلولین و عائله تحت تكفل پرسنل شهید یا متوفی برابر مقررات مربوط از صندوق بازنشستگی ارتش بهطور ماهانه پرداخت میگردد. (ماده 153 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
حقوق بازنشستگی: حقوق بازنشستگی عبارت از یك چهلم متوسط حقوق ضرب در سنوات پرداخت كسور بازنشستگی است كه در هر حال از چهار پنجم متوسط حقوق تجاوز نخواهد كرد. (ماده 39 مقررات استخدامی شركتهای دولتی موضوع بند (پ) ماده 2 قانون استخدام كشوری مصوب 5/3/1352)
حقوق دولتی: عبارت است از درآمد دولت ناشی از استخراج، بهرهبرداری و برداشت هر واحد از ماده یا مواد معدنی. (بند ز ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
حقوق قضات: حقوق قضات به شرح زیر محاسبه میگردد: (سنوات خدمت قابل قبول × ضریب افزایش سنواتی + عدد مبنا) ضریب حقوق= حقوق (ماده 14 قانون نظام هماهنگ پرداخت كاركنان دولت مصوب 13/6/1370)
حقوق قضات: حقوق پایه یك قضایی كماكان سه هزار ریال است حقوق پایههای دیگر تا پایه چهارم عبارت خواهد بود از حقوق پایه قبلی به اضافه یك سوم آن و حقوق پایه پنجم تا پایه هفتم عبارت خواهد بود از حقوق پایه قبلی به اضافه یك چهارم آن و حقوق پایه هشتم تا پایه نهم عبارت خواهد بود از حقوق پایه قبلی به اضافه یك ششم آن و حقوق پایه دهم تا یازدهم عبارت خواهد بود از حقوق پایه قبلی به اضافه یك هشتم آن و مبلغی كه به عنوان كمك سابقاً پرداخت میشد به كارمندان قضایی داده نخواهد شد ولی از مزایا و هزینه سفر و فوقالعاده استفاده خواهند كرد. (ماده 5 قانون مربوط به اصلاح قانون هزینههای دادگستری و ثبت و حق تمبر و پروانه و تعیین اشل حقوق قضات دادگستری مصوب 3/11/1334)
حقوق مكتسبه متصرف: عبارت است از هر نوع حقی كه به نحوی از انحا برای متصرف تحت شرایط قانونی معینی حاصل شده باشد از قبیل مالكیت اعیان، تحجیر، حقوق كسب و پیشه حق نسق زارعانه، حفر چاه، غرس اشجار و غیره. (بند 3 ماده 1 آییننامه قانون ابطال اسناد فروش رقبات، آب و اراضی موقوفه مصوب 7/9/1363 هیأت وزیران)
حقوق وظیفه (ارتش): حقوق بازنشستگی، حقوق وظیفه عبارت است از وجوهی كه حسب مورد به بازنشستگان، جانبازان، معلولین و عائله تحت تكلف پرسنل شهید یا متوفی برابر مقررات مربوط از صندوق بازنشستگی ارتش به طور ماهانه پرداخت میگردد. (ماده 153 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
حقوق ورودی: حقوق گمرکی معادل چهار درصد (4%) ارزش گمرکی کالا به اضافه سود بازرگانی که توسط هیأت وزیران تعیین می گردد به علاوه وجوهی که به موجب قانون، گمرک مسؤول وصول آن است و به واردات قطعی کالا تعلق می گیرد ولی شامل هزینه های انجام خدمات نمی شود.(بند د ماده1 قانون امورگمرکی مصوب22/8/1390)
حكم: چنانچه رأی دادگاه راجع به ماهیت دعوا و قاطع آن بهطور جزئی یا كلی باشد، حكم و در غیر این صورت قرار نامیده میشود. (ماده 299 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/1/1379)
حكم: عبارت است از دستور كتبی مقامات صلاحیتدار بانك به كاركنان در حدود قوانین، مقررات و آییننامههای بانك. (بند واو ماده 1 آییننامه استخدامی نظام بانكی جمهوری اسلامی ایران مصوب 26/11/1379 هیأت وزیران)
حكم حضوری: حكم دادگاه حضوری است مگر این كه خوانده یا وكیل یا قائم مقام یا نماینده قانونی وی در هیچ یك از جلسات دادگاه حاضر نشده و بهطور كتبی نیز دفاع ننموده باشد یا اخطاریه ابلاغ واقعی نشده باشد. (ماده 303 قانون آییندادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 21/1/1379)
حكم حضوری: حكم دادگاه در محاكمات عادی در تمام موارد حضوری محسوب است مگر در موردی كه مدعی علیه هیچ جواب كتبی نداده باشد و در محاكمات اختصاری حكم دادگاه حضوری است مگر آن كه مدعی علیه در هیچ یك از جلسات حاضر نشده باشد. (ماده 164 لایحه قانونی اصلاح قانون آییندادرسی مدنی مصوب 1/5/1334)
حكم رسمی: حكم رسمی عبارت از دستور كتبی مقامات صلاحیتدار وزارتخانهها و مؤسسات دولتی در حدود قوانین و مقررات مربوط است. (بند پ ماده 1 از قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
حكم غیابی: حكم دادگاه حضوری است مگر این كه خوانده یا وكیل یا قائم مقام یا نماینده قانونی وی در هیچ یك از جلسات دادگاه حاضر نشده و بهطور كتبی نیز دفاع ننموده باشد یا اخطاریه ابلاغ واقعی نشده باشد. (ماده 303 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 21/1/1379)
حكم قطعی: (دادرسی مدنی) حکم غیرقابل اعتراض و پژوهش و نیزحکم قابل اعتراض که در موعداعتراض وپژوهش شکایت نشده باشد ونیز احکامی که در رسیدگی پژوهشی صادر می شود وحکمی که پس ازشکایت پژوهشی قرار سقوط ( به موجب ماده107قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی وانقلاب درامورمدنی ) صادرشده باشد قطعی است(ماده330تا331قانون آئین دادرسی دادگاههای عمومی وانقلاب در امورمدنی مصوب 21/1/1379). (جعفری لنگرودی،محمدجعفر،"ترمینولوژی حقوق"، تهران:1391،چاپ بیست وچهارم،ص146)
حكم نهایی: حكم نهایی عبارت از حكمی است كه به واسطه طی مراحل قانونی و یا به واسطه انقضا مدت اعتراض و استیناف و تمیز دعوایی كه حكم در آن موضوع صادر شده از دعاوی مختومه محسوب شود. (تبصره ماده 22 قانون ثبت اسناد و املاك مصوب 26/12/1310)
حمل و نقل بینالمللی: حمل و نقل بینالمللی عبارت از هر حمل و نقلی است كه به موجب قرارداد حمل مبدأ و مقصد در یك كشور تعیین و بندر عرض راهی كه كشتی در آن توقف میكند در كشور دیگر یا مبدأ و مقصد در دو كشور مختلف قرار گرفته باشد. (بند واو ماده 111 قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
حوادث:هرگونه سانحه ناشی از وسایل نقلیه موضوع بند (ث) این ماده و محمولات آنها از قبیل تصادم، تصادف، سقوط، واژگونی، آتش سوزی و یا انفجار یا هر نوع سانحه ناشی از وسایل نقلیه بر اثر حوادث غیرمترقبه. ( بند پ ماده 1 قانون بیمه اجباری خسارات وارده به شخص ثالث در اثرحوادث ناشی از وسایل نقلیه مصوب 20/2/1395)
حوادث ناشی از كار: حوادث ناشی از كار حوادثی است كه در حین انجام وظیفه و به سبب آن برای بیمه شده اتفاق میافتد. مقصود از حین انجام وظیفه تمام اوقاتی است كه بیمه شده در كارگاه یا مؤسسات وابسته یا ساختمانها و محوطه آن مشغول كار باشد یا به دستور كارفرما در خارج از محوطه كارگاه عهدهدار انجام مأموریتی باشد. اوقات مراجعه به درمانگاه و یا بیمارستان و یا برای معالجات درمانی و توانبخشی و اوقات رفت و برگشت بیمه شده از منزل به كارگاه جزء اوقات انجام وظیفه محسوب میگردد مشروط بر اینكه حادثه در زمان عادی رفت و برگشت به كارگاه اتفاق افتاده باشد. حوادثی كه برای بیمه شده حین اقدام برای نجات سایر بیمهشدگان و مساعدت به آنان اتفاق میافتد حادثه ناشی از كار محسوب میشود. (ماده 60 قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
حوادث ناشی از كار: حوادث ناشی از كارحوادثی استكه ضمن انجام كار یا به سبب آن یا حین اقدام برای نجات سایر بیمهشدگان از حوادث كار اتفاق میافتد. (ماده 20 آییننامه اجرایی ماده 26 الحاقی به قانون بیمههای اجتماعی روستاییان مصوب 16/3/1350)
حواله: حواله اجازهای است كه كتباً وسیله مقامات مجاز وزارتخانه یا مؤسسه دولتی و یا شركت دولتی یا دستگاه اجرایی محلی یا نهادهای عمومی غیردولتی یا سایر دستگاههای اجرایی برای تأدیه تعهدات و بدهیهای قابل پرداخت از محل اعتبارات مربوط به عهده ذیحساب در وجه ذینفع صادر میشود. (ماده 21 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
حواله: حواله عقدی است كه به موجب آن طلب شخصی از ذمه مدیون به ذمه شخص ثالثی منتقل میگردد. مدیون را محیل، طلبكار را محتال، شخص ثالث را محال علیه میگویند. (ماده 724 قانون مدنی)
حوزه آبریز: حوزه آبریز یا آبخیز – پهنهای است كه تمام روان آب ناشی از بارش وارد بر روی آن را یك رودخانه، آبرو، دریاچه یا یك آب انباشت دریافت مینماید. (بند 14 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
حوزه شهری: به كلیه نقاطی اطلاق میشود كه در داخل و خارج محدوده قانونی شهر قرار داشته و از حدود ثبتی و عرفی واحدی تبعیت كنند. (تبصره 4 ماده 4 قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 15/4/1362)
حوزه قضایی: حوزه قضایی عبارت است از قلمرو یك بخش یا شهرستان كه دادگاه در آن واقع است. تقسیمبندی حوزه قضایی به واحدهایی از قبیل مجتمع یا ناحیه، تغییری در صلاحیت عام دادگاه مستقر در آن نمیدهد. (تبصره ماده 11 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/01/1379)
حوزه قضایی: حوزه قضایی عبارت است از قلمرو یك بخش یا شهرستان یا نقاط معینی از شهرهای بزرگ. (تبصره 1 ماده 3 قانون تشكیل دادگاههای عمومی و انقلاب مصوب 15/4/1373)
حیازت(حیْازَت): مقصود از حیازت تصرف و وضع ید است یا مهیا كردن وسایل تصرف و استیلا. (ماده 146 قانون مدنی)
حیثیت خصوصی (جرم): محکومیت به کیفر فقط ناشی از ارتکاب جرم است و جرم که دارای جنبه الهی است، میتواند دو حیثیت داشته باشد: الف- حیثیت عمومی از جهت تجاوز به حدود و مقررات الهی یا تعدی به حقوق جامعه و اخلال در نظم عمومی ب- حیثیت خصوصی از جهت تعدی به حقوق شخص یا اشخاص معین.(ماده8قانون آئین دادرسی کیفری مصوب4/12/1392)
حیثیت عمومی (جرم): محکومیت به کیفر فقط ناشی از ارتکاب جرم است و جرم که دارای جنبه الهی است، میتواند دو حیثیت داشته باشد: الف- حیثیت عمومی از جهت تجاوز به حدود و مقررات الهی یا تعدی به حقوق جامعه و اخلال در نظم عمومی ب- حیثیت خصوصی از جهت تعدی به حقوق شخص یا اشخاص معین.(ماده8قانون آئین دادرسی کیفری مصوب4/12/1392)
حیثیت عمومی جرم: مسئولیتی كه ناشی میشود از جرم دارای دو حیث است: یكی حیثیت شخصی و دیگری حیثیت عمومی. حیثیت شخصی در وقتی است كه ضرر جرم یا تقصیر به شخص معین تعلق گیرد و حیثیت عمومی در موقعی است كه ضرر راجع به حقوق عامه باشد. لهذا اداره مدعیهای عمومی به حكم قانون برای حفظ حقوق عامه تأسیس میشود. (ماده 107 قانون اصول تشكیلات عدلیه و محاضر شرعیه و حكام صلحیه مصوب 26/4/1290)
حیوان گم شده (ضالِّه): عبارت از هر حیوان مملوكی است كه بدون متصرف یافت شود ولی اگر حیوان مزبور در چراگاه یا نزدیك آبی یافت شود یا متمكن از دفاع خود در مقابل حیوانات درنده باشد ضاله محسوب نمیگردد. (ماده 170 قانون مدنی)
حین انجام وظیفه: حوادث ناشی از كار حوادثی است كه در حین انجام وظیفه و به سبب آن برای بیمه شده اتفاق میافتد. مقصود از حین انجام وظیفه تمام اوقاتی است كه بیمه شده در كارگاه یا مؤسسات وابسته یا ساختمانها و محوطه آن مشغول كار باشد یا به دستور كارفرما در خارج از محوطه كارگاه عهدهدار انجام مأموریتی باشد. اوقات مراجعه به درمانگاه یا بیمارستان یا برای معالجات درمانی و توانبخشی و اوقات رفت و برگشت بیمه شده از منزل به كارگاه جز اوقات انجام وظیفه محسوب میگردد مشروط بر اینكه حادثه در زمان عادی رفت و برگشت به كارگاه اتفاق افتاده باشد. حوادثی كه برای بیمه شده حین اقدام برای نجات سایر بیمه شدگان و مساعدت به آنان اتفاق میافتد حادثه ناشی از كار محسوب میشود. (ماده 60 قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
خ
خارج از مركز: مقصود از عبارت خارج از مركز مندرج در ماده 4 قانون پزشكان شهرستانها و بخشهای خارج از حوزه تهران است و بالجمله شمیران و حضرت عبدالعظیم خارج از مركز محسوب نمیشود. (تبصره 4 قانون اصلاح قانون استخدام پزشكان مصوب 29/2/1328)
خاكرس معمولی: خاكی است كه برای ساختن خشت و آجر معمولی (غیرنسوز) به كار میرود و نیز در عملیات ساختمانی و راهسازی و كشاورزی از آن استفاده میشود. (بند ض ماده 10 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
خاك صنعتی: خاكی است كه به علت داشتن خواص فیزیكی و یا شیمیایی خاص مصارف صنعتی مختلف دارد. (بند ط ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
خالص آب مورد نیاز مصرف: عبارت است از مجموع بندهای (1-1) و (3-1) مبنای بند (2-1) و مقدار عددی آن به صورت حجم آب مورد نیاز ماهانه كه در واحد سطح محاسبه میشود. (ضمیمه 1 آییننامه اجرایی بهینهسازی مصرف آب كشاورزی مصوب 11/6/1375 هیأت وزیران)
خالص نیاز آبی گیاه: عبارت است از آب مورد نیاز گیاه از مرحله كاشت تا برداشت كه از طریق فرایندهای تبخیر و تعرق به مصرف میرسد و مقدار آن به صورت حجم آب ماهانه در واحد سطح قابل محاسبه است. (ضمیمه 1 (1-1) آییننامه اجرایی بهینهسازی مصرف آب كشاورزی مصوب 11/6/1375 هیأت وزیران)
خالصه انتقالی: خالصه انتقالی املاكی است كه از 1300 قمری به این طرف در تصرف دولت بوده و بعد به تصرف اشخاص درآمده است. (ماده 1 قانون مالیات خالصجات انتقالی مصوب 20/12/1306)
خانواده اسرا: منظور از خانواده شهدا، جانبازان از كارافتاده، اسرا و مفقودالاثرهای انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی از لحاظ این قانون فرزند، همسر، پدر، مادر، برادر و خواهر آنان میباشند كه به ازای یك شهید یا مفقودالاثر یك نفر از آنان به ترتیب اولویت ذكر شده از مزایای این قانون استفاده خواهند نمود. (تبصره 1 قانون استخدام جانبازان اسرا و افراد خانوادههای شهدا، جانبازان از كارافتاده اسرا و مفقودالاثرهای انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی و همچنین افرادی كه حداقل 9 ماه متوالی یا یك سال متناوب داوطلبانه در جبهه خدمت نمودهاند مصوب 7/10/1367)
خانواده بیمه شده: خانواده بیمه شده شخص یا اشخاصی هستند كه به تبع بیمه شده از مزایای موضوع این قانون استفاده میكنند. (بند 2 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
خانواده جانبازان: منظور از خانواده شهدا، جانبازان از كارافتاده، اسرا و مفقودالاثرهای انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی از لحاظ این قانون فرزند، همسر، پدر، مادر، برادر و خواهر آنان میباشند كه به ازای یك شهید یا مفقودالاثر یك نفر از آنان به ترتیب اولویت ذكر شده از مزایای این قانون استفاده خواهند نمود. (تبصره 1 قانون استخدام جانبازان، اسرا و افراد خانوادههای شهدا، جانبازان از كارافتاده اسرا و مفقودالاثرهای انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی و همچنین افرادی كه حداقل 9 ماه متوالی یا یك سال متناوب داوطلبانه در جبهه خدمت كردهاند مصوب 7/10/1367)
خانواده شهدا: منظور از خانواده شهدا، جانبازان از كارافتاده، اسرا و مفقودالاثرهای انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی از لحاظ این قانون فرزند، همسر، پدر، مادر، برادر و خواهر آنان میباشند كه به ازای یك شهید یا مفقودالاثر یك نفر از آنان به ترتیب اولویت ذكر شده از مزایای این قانون استفاده خواهند نمود. (تبصره 1 قانون استخدام جانبازان، اسرا، خانوادههای شهدا، جانبازان از كارافتاده، اسرا، مفقودالاثرهای انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی و همچنین افرادی كه حداقل 9 ماه متوالی یا یك سال متناوب داوطلبانه در جبهه خدمت نمودهاند مصوب 7/10/1367)
خانواده مفقودالاثرها: منظور از خانواده شهدا، جانبازان از كارافتاده، اسرا و مفقودالاثرهای انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی از لحاظ این قانون فرزند، همسر، پدر، مادر، برادر و خواهر آنان میباشند كه به ازای یك شهید یا مفقودالاثر یك نفر از آنان به ترتیب اولویت ذكر شده از مزایای این قانون استفاده خواهند نمود. (تبصره 1 قانون استخدام جانبازان، اسرا و افراد خانوادههای شهدا، جانبازان از كارافتاده، اسرا و مفقودالاثرهای انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی و همچنین افرادی كه حداقل 9 ماه متوالی یا یك سال متناوب داوطلبانه در جبهه خدمت نمودهاند مصوب 7/10/1367)
خانوار: عبارت است از رئیس خانواده و افراد تحت تكفل او كه در حكم یك شخص خواهند بود. (بند 2 ماده 1 آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیای اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 31/2/1359 شورای انقلاب)
خانه انصاف(خانه اِنْصاف): به منظور رسیدگی و حل و فصل اختلافات میان ساكنان روستاها وزارت دادگستری به تدریج و با اعلام قبلی شورایی به نام خانه انصاف برای یك یا چند ده تشكیل میدهد. (ماده 1 قانون تشكیل خانه انصاف مصوب 18/2/1344)
خانه سازمانی: خانه سازمانی خانهای است كه از طرف وزارتخانهها یا مؤسسات دولتی یا وابسته به دولت در اختیار متصدیان مشاغل معینی در دوره تصدی آن شغل برای سكونت گذارده میشود. (ماده 1 قانون نحوه استفاده از خانههای سازمانی مصوب 16/3/1346)
خانه سازمانی ارتش: خانههای سازمانی به كلیه ساختمانهایی اطلاق میشود كه از محل اعتبارات جاری وزارت جنگ و یا عواید داخلی یا هرگونه اعتبارات دیگری برای سكونت افسران و درجهداران قبلاً ساخته و یا در آتیه ساخته خواهد شد. این خانهها جزئی از ساختمانهای ارتش بوده و متعلق به وزارت جنگ میباشد. (ماده 1 آییننامه خانههای سازمانی ارتش مصوب 10/9/1343)
خانه فرسوده: از نظر اجرای این آییننامه به خانهای فرسوده اطلاق میشود كه اولاً حداقل 20 سال (حسب مورد) از تاریخ تحویل موقت یا بهرهبرداری آن سپری شده باشد و ثانیاً به دلیل فرسودگی، هزینههای مربوط به نگهداری آن به صرفه و صلاح دولت نباشد. (از ماده 6 آییننامه اجرایی قانون فروش خانههای سازمانی مصوب 9/2/1366 هیأت وزیران)
خانههای سازمانی: خانههای سازمانی از لحاظ این آییننامه به كلیه ساختمانهایی اطلاق میشود كه جهت سكونت افسران و درجهداران و همردیفان و كارمندان غیرنظامی و كارمندان فنی ارتش ... از محل اعتبارات مصوب وزارت جنگ ساخته شده یا به نحوی از انحا از طریق وزارت جنگ تهیه یا در اختیار وزارت جنگ قرار گیرد خانههای مذكور و اماكن و تأسیسات وابسته آنها جزئی از ساختمانهای ارتش ... میباشند. (ماده 1 آییننامه استفاده از خانههای سازمانی ارتش مصوب 7/3/1356)
خبرنگار رسانه خارجی: خبرنگار رسانه خارجی به كلیه اشخاصی كه با تابعیت ایرانی یا خارجی برای یك رسانه گروهی خارجی كار میكنند اطلاق میگردد. (بند د ماده 1 آییننامه صدور اجازه تأسیس انحلال و نظارت بر فعالیت وسایل ارتباط جمعی خارجی و نمایندگان وابسته به آنها مصوب 14/5/1368 هیأت وزیران)
خبرنگار مقیم: خبرنگار مقیم به شخصی اطلاق میگردد كه حداقل سه ماه متوالی در ایران اقامت داشته باشد. (بند ب ماده 1 آییننامه صدور اجازه تأسیس، انحلال و نظارت بر فعالیت وسایل ارتباط جمعی خارجی و نمایندگان وابسته به آنها مصوب 14/5/1368 هیأت وزیران)
خبرنگار موقت: خبرنگار موقت یا گزارشگر به شخصی اطلاق میگردد كه برای مدت محدود (كمتر از سه ماه) در ایران توقف داشته باشد. (بند ج ماده 1 آییننامه صدور اجازه تأسیس، انحلال و نظارت بر فعالیت وسایل ارتباط جمعی خارجی و نمایندگان وابسته به آنها مصوب 14/5/1368 هیأت وزیران)
خدمات آماری: منظور انجام تمام یا قسمتی از خدماتی است كه در زمینه تهیه و اجرای طرحهای آماری و استخراج نتایج و چاپ و انتشار آنها به عمل میآید. (بند ز ماده 1 از قانون مركز آمار ایران مصوب 10/11/1353)
خدمات پژوهشی و مشاورهای هواشناسی: خدمات پژوهشی و تحقیقات هواشناسی مشتمل بر ارائه آن بخش از خدمات هواشناسی است كه با استفاده از دادهها و اطلاعات و فرایندهای هواشناسی در تلفیق با نظر كارشناسی در مقابل طرحهای تحقیقاتی مستقل یا مشترك با دانشگاهها یا نهادها یا سازمانهای تحقیقاتی دیگر یا در جلسات مشاورهای و غیره در اختیار كاربرها قرار میگیرد. (بند د ماده 1 آییننامه اجرایی ماده 21 قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین– بند د ماده 1 بند ز ماده 2 مصوب 3/4/1377 هیأت وزیران)
خدمات فنی هواشناسی: عبارتند از كلیه خدمات فنی شامل تأسیس، نصب، راهاندازی، استاندارد كردن، واگذاری و نگهداری ادوات و دستگاههای هواشناسی، ارائه نظرات كارشناسی و خدمات آموزشی. (بند ج ماده 1 آییننامه اجرایی ماده (21) قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین – بند د ماده 1 بند ز ماده 2 مصوب 3/4/1377 هیأت وزیران)
خدمات هواشناسی هوانوردی: كلیه خدمات و اطلاعاتی را شامل میشود كه برای تأمین سلامت پرواز در ناوبری هوایی ارائه میگردد، از قبیل دیدهبانیهای هواشناسی، گزارشها و توجیه خلبان (BREIFING)، در اختیار قراردادن اطلاعات هواشناسی برای هواپیمای در حال پرواز، اطلاعیهها، اخطاریههای خاص جوی و انواع پیشبینیها از جمله پیشبینی هوای یك فرودگاه (TAF) یا مسیر پرواز (ROFOR) یا یك منطقه معین مورد نیاز هواپیمایی (ARFOR). (بند هـ ماده 1 آییننامه اجرایی ماده (21) قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین- مصوب 3/4/1377 هیأت وزیران)
خدمت آزمایشی: وضع خدمتی كارمندانی كه برابر مقررات مربوط به خدمت پذیرفته شده و به منظور ارزیابی شایستگیهای لازم به مدت 6 ماه تا 2 سال مرحله آزمایشی را میگذرانند. (ماده 98 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370)
خدمت آموزشی: وضع خدمتی پرسنل كادر ثابت و بسیجی ویژهای است كه بدون داشتن شغل سازمانی در یكی از مؤسسات یا مراكز آموزشی به هزینه سپاه یا وزارت یا ستاد كل آموزش میبینند. (ماده 99 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370)
خدمت بلا انقطاع: منظور از خدمت بلاانقطاع مدتی است كه مستخدم بدون فاصله تا تاریخ تبدیل وضع استخدامی وی متوالیاً در وزارتخانهها یا مؤسسات دولتی خدمت كرده باشد. (تبصره 1 ماده 85 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
خدمت تمام وقت: منظور از خدمت تمام وقت انجام وظیفه برابر ساعات كار مقرر در مورد كاركنان نهاد ذیربط بوده و مشروط بر آن است كه حداقل از 40 ساعت كار در هفته كمتر نباشد. (تبصره 1 ماده 1 قانون احتساب سوابق خدمت مستخدمین وزارتخانهها و مؤسسات و شركتهای دولتی در نهادهای انقلاب اسلامی و مأموریت كاركنان نهادهای مزبور به وزارتخانهها و مؤسسات و شركتهای دولتی مصوب 6/11/1364)
خدمت تمام وقت: منظور از خدمت تمام وقت انجام وظیفه برابر ساعات كار مستخدمین رسمی در وزارتخانه یا سازمان مربوط است. (ماده 4 آییننامه اجرایی موضوع تبصره ماده 150 الحاقی به قانون استخدام كشوری موضوع تبدیل وضع كاركنان غیررسمی به رسمی مصوب 27/1/1358 هیأت وزیران)
خدمت دولت: خدمت دولت عبارت از اشتغال به كاری است كه مستخدم به موجب حكم رسمی مكلف به انجام آن میگردد. (بند ب ماده 1 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
خدمت دولتی: منظور از خدمت دولتی مذكور در این ماده خدمت تمام وقت در برابر دریافت حقوق یا دستمزد میباشد. (تبصره 1 ماده 34 لایحه اصلاح موادی از آییننامه استخدام كارمندان غیرنظامی ارتش مصوب 3/9/1358 شورای انقلاب)
خدمت نیمهوقت: خدمت نیمه وقت خدمتی است كه ساعات كار آن طبق مقررات این قانون نصف ساعات كار مقرر هفتگی وزارتخانه و مؤسسات مربوط باشد. نحوه و ترتیب انجام خدمت نیمه وقت براساس ساعات كار وزارتخانه و مؤسسه ذیربط و طبق نظر بالاترین مقام مسئول دستگاه تعیین خواهد گردید و در هیچ مورد كمتر از نصف ساعات كار مقرر هفتگی وزارتخانه و مؤسسه و شركت مربوط نخواهد بود. (ماده 2 قانون نحوه اجرای قانون مربوط به خدمت نیمهوقت بانوان مصوب دهم آذر ماه 1362 مصوب 18/1/1364)
خردهفروشی: عبارت از عرضه محصولات و تولیدات موضوع این آییننامه به صورت جزئی در اندازه و میزان قابل عرضه به مصرفكنندگان میباشد. (بند ح ماده 1 آییننامه اجرایی قانون اصلاح ماده واحده قانون نحوه واگذاری اماكن و میادین و غرفه توزیع میوه مصوب 5/10/1358 مصوب 1/11/1374 هیأت وزیران)
خزانهداری كل: خزانهداری كل مأمور دریافت و تمركز كلیه عایدات نقدی و جنسی دولت و جمعآوری عواید كلیه مأمورین صاحب جمع و كلیه وجوهی كه به موجب قراردادها و امتیازات باید به دولت برسد خواهد بود. (ماده 3 قانون تشكیل اداره خزانهداری كل مصوب 5/12/1301)
خسارات دادرسی: خسارات دادرسی عبارت است از هزینه دادرسی و حقالوكاله وكیل و هزینههای دیگری كه به طور مستقیم مربوط به دادرسی و برای اثبات دعوا یا دفاع لازم بوده است از قبیل حقالزحمه كارشناسی و هزینه تحقیقات محلی. (ماده 519 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 21/1/1379)
خسارات مالی: خسارت بدنی عبارت است از خسارت ناشی از تلفات جانی و صدمات بدنی وارده به اشخاص و خسارت مالی عبارت است از هر یك از خسارات دیگری كه در بند (1) این ماده ذكر شده است. (ردیف 2 بند ب ماده 75 قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
خسارات مشترك دریایی: خسارات مشترك دریایی عبارت است از مخارج فوقالعاده و خساراتی كه به طور ارادی برای حفظ و سلامت كشتی و مسافر و بار آن به وجود آمده است. (ماده 185 قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
خط القعر(خَطُ الْقَعْر): خطی است كه عمیقترین نقاط رودخانه، نهر یا مسیل را به یكدیگر وصل مینماید. (بند 15 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363)
خطوط راهآهن صنعتی و تجاری: منظور از خطوط صنعتی و تجاری خطوط و دوراهیها و ساختمانهای مربوط است كه بنا به تقاضای مؤسسات خصوصی و یا دولتی (كه در این آییننامه متقاضی نامیده میشود) ایجاد میگردد. (ماده 1 آییننامه مربوط به احداث خطوط راهآهن صنعتی و تجاری مصوب 4/9/1343)
خلاف: خلاف عبارت از جرمی است كه جزای آن تكدیری است چنانكه قانون مجازات معین میكند. (ماده 184 قوانین موقتی محاكمات جزایی (آیین دادرسی كیفری) مصوب 30/5/1291)
خود حفاظت: خود حفاظت و خودیاری جمعی عبارت است از مجموعه اقدامات دستجمعی كه خانوادهها و مؤسسات دولتی و بخش خصوصی برای مقابله با خطرات طبیعی و سوانح غیرمترقبه و حملات هوایی و استعمال هرگونه سلاح از طریق پیشبینی و اجرای آنچه در این باره آموزش دیدهاند قبل از رسیدن یكانهای كمكی با امكانات خود انجام میدهند. (بند ب ماده 3 از آییننامه اجرایی قانون اصلاح قانون سازمان دفاع غیرنظامی كشور مربوط به وظایف و تشكیلات مصوب 27/12/1351)
خودرو سواری: خودرویی است كه برای حمل انسان ساخته شده و ظرفیت آن با راننده حداكثر شش نفر است. ظرفیت خودروی سواری (استیشن) با راننده حداقل 7 و حداكثر 9 نفر است و مشمول ردیف 02/87 الف تعرفه گمركی میگردد. (بند 1 آ موضوع تبصره 12 از آییننامههای اجرایی قانون چگونگی محاسبه و وصول حقوق گمركی سود بازرگانی و مالیات.... مصوب سال 1371 مصوب 28/11/1371 هیأت وزیران)
خودروهای دولتی: وسایل نقلیهای هستند كه جزو اموال عمومی و اموال دولت بوده و برای انجام امور اداری خدماتی در اختیار دستگاه اجرایی میباشند و به ترتیب زیر طبقهبندی میشوند: الف) خودروهای خدمات عمومی كه با نصب نمره دولتی و نوشتن عبارت خودرو خدمت و نام دستگاه در اختیار دارنده در دو طرف آنها مشخص میشوند و عبارتند از: سواری، وانت، مینیبوس، اتوبوس، كامیون و كامیونت. نصب نمره دولتی و درج عبارت خودرو خدمت و نام دستگاه در اختیار دارنده برای خودروهای وزارت اطلاعات الزامی نیست. ب) خودروهای خدمات اختصاصی كه خودروهای سواری غیرتشریفاتی بوده و دارای نمره شخصی میباشند. (ماده 2 آییننامه اجرایی چگونگی استفاده از خودروهای دولتی و واگذاری آنها موضوع بندهای (الف، ج و ك) تبصره 13 قانون بودجه سال 1373 كل كشور مصوب 4/2/1373 هیأت وزیران)
خیار تأخیر ثمن(خیارِ تَأْخیرِثَمَن): هرگاه مبیع عین خارجی یا در حكم آن بوده و برای تأدیه ثمن یا تسلیم مبیع بین متبایعین اجلی معین نشده باشد اگر سه روز از تاریخ بیع بگذرد و در این مدت نه بایع مبیع را تسلیم مشتری نماید و نه مشتری تمام ثمن را به بایع بدهد بایع مختار در فسخ معامله میشود. (ماده 402 قانون مدنی)
خیار تبعض صفقه(خیارِتَبَعِّضِ ثَفْقِه): خیار تبعض صفقه وقتی حاصل میشود كه عقد بیع نسبت به بعض مبیع به جهتی از جهات باطل باشد. در این صورت مشتری حق خواهد داشت بیع را فسخ نماید یا به نسبت قسمتی كه بیع واقع شده است قبول كند و نسبت به قسمتی كه بیع باطل بوده است ثمن را استرداد كند. (ماده 441 قانون مدنی)
خیار تدلیس(خیارِتَدْلیْس): تدلیس عبارت است از عملیاتی كه موجب فریب طرف معامله شود. (ماده 438 قانون مدنی)
خیار حیوان(خیارِحِیْوان): اگر مبیع حیوان باشد مشتری تا سه روز از حین عقد اختیار فسخ معامله را دارد. (ماده 398 قانون مدنی)
خیار رویت: هرگاه كسی مالی را ندیده و آن را فقط به وصف بخرد بعد از دیدن اگر دارای اوصافیكه ذكر شده است نباشد مختار میشود كه بیع را فسخ كند یا به همان نحو كه هست قبول نماید. (ماده 410 قانون مدنی)
خیار شرط: در عقد بیع ممكن است شرط شود كه در مدت معین برای بایع یا مشتری یا هر دو یا شخص خارجی اختیار فسخ معامله باشد. (ماده 399 قانون مدنی)
خیار عیب: اگر بعد از معامله ظاهر شود كه مبیع معیوب بوده مشتری مختار است در قبول مبیع معیوب یا اخذ ارش یا فسخ معامله. (ماده 422 قانون مدنی)
خیار غبن(خیارِغَبْن): هر یك از متعاملین كه در معامله غبن فاحش داشته باشد بعد از علم به غبن میتواند معامله را فسخ كند. (ماده 416 قانون مدنی)
خیار فسخ (نكاح)(خیارِفَسْخ): خیار فسخ فوری است و اگر طرفی كه حق فسخ دارد بعد از اطلاع به علت فسخ نكاح را فسخ نكند خیار او ساقط میشود به شرط اینكه علم به حق فسخ و فوریت آن داشته باشد تشخیص مدتی كه برای امكان استفاده از خیار لازم بوده به نظر عرف و عادت است. (ماده 1131 قانون مدنی)
خیار مجلس(خیارِمَجْلِس): هر یك از متبایعین بعد از عقـد فیالمجلس و مادام كه متفـرق نشـدهاند اختیار فسخ معامله را دارند. (ماده 397 قانون مدنی)
د
دادگاههای عمومی: دادگاهی که علی الاصول صلاحیت رسیدگی به هرنوع دعوی را دارد و عدم صلاحیت آن در مورد یا موارد مخصوص محتاج به تصریح قانونی است ماننداغلب دادگاههای دادگستری، درمقابل دادگاه اختصاصی استعمال می شود. (جعفری لنگرودی،محمدجعفر،"ترمینولوژی حقوق"، تهران:1391،چاپ بیست وچهارم،ص277 و288)
دادنامه: به پاکنویس رای دادگاه(اعم از حکم یا قرار)گفته می شود(ماده297 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی وانقلاب در امور مدنی،مصوب21/01/1379)
دادههای الكترونیكی: عبارت است از متن یا پرونجای (فایل) اطلاعاتی كه از طریق شبكههای رایانهای یا دیسك نوری یا فلاپی دیسك به منظور تسریع در امور جاری عبور كالا تحت استاندارد و نمونه (فرمت) شناخته شده بینالمللی همراه با اعمال سیستم امنیتی بر روی اینگونه پرونجاها (فایلها) و امكان احراز هویت فرستنده و گیرنده تبادل میگردد. (بند ح ماده 1 آییننامه اجرایی قانون حمل و نقل و عبور كالاهای خارجی از قلمرو جمهوری اسلامی ایران مصوب 18/5/1377 هیأت وزیران)
داراییهای ارزی: داراییهای ارزی قابل قبول جزو پشتوانه منحصراً عبارتند از: الف) اسكناسهای خارجی مورد قبول بانك مركزی ایران. ب) مطالبات ارزی اعم از دیداری یا مدتدار كه مدت آن از شش ماه تجاوز نكند. ج) هرگونه پرداخت به صندوق بینالمللی پول یا بانك بینالمللی ترمیم و توسعه یا مؤسسات بینالمللی مشابه بابت سهمیه یا سرمایه طبق قوانین مصوب. د) اسنادی كه از طرف دولتهای بیگانه و صندوق بینالمللی پول و بانك بینالمللی ترمیم و توسعه و شركت مالی بینالمللی یا دستگاههای مشابه صادر یا تضمین شده.هـ) مطالبات ریالی یا ارزی از خارجه كه بر اثر اجرای قراردادهای بینالمللی پرداخت و مبادلات ارزی و پایاپای حاصل شده تا حدودی كه در قراردادهای مزبور پیشبینی شده است. و) اسناد بازرگانی قابل پرداخت به ارز صادره عهده خارجه كه دارای دو امضای معتبر باشد كه یكی از آن باید امضای بانك واگذارنده باشد و سررسید آنها از حدودی كه در ماده 27 پیشبینی شده بیشتر نباشد. ز) ارزهایی كه به عنوان پشتوانه قبول میشود باید قابل تبدیل به طلا باشد و شورای پول و اعتبار برحسب پیشنهاد هیأت عامل بانك مركزی ایران این نوع ارزها را تعیین مینماید و در صورت اقتضا حداكثر مبالغی را كه از هر كدام از ارزهای مزبور در پشتوانه میتوان قبول كرد معین خواهد نمود. (ماده 21 قانون بانكی و پولی كشور مصوب 7/3/1339)
داراییهایتولیدشده: منظور داراییهایی استكه در فرایند تولید حاصلگردیده است. دارایی تولیدشده به سهگروه عمده داراییهای ثابت، موجودی انبار و اقلام گرانبها تقسیم میشود. (ماده 77 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 27/11/1380)
داراییهای تولید نشده: منظور داراییهای مورد نیاز تولید است كه خودشان تولید نشدهاند (مانند زمین و ذخایر معدنی) (ماده 77 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 27/11/1380)
داراییهای ثابت: منظور داراییهای تولید شدهای است كه طی مدت بیش از یك سال به طور مكرر و مستمر در فرایند تولید به كار برده میشود. (ماده 77 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 27/11/1380)
داراییهای سرمایهای: منظور داراییهای تولید شده یا تولید نشدهای است كه طی مدت بیش از یك سال در فرایند تولید كالا و خدمات به كار میرود. (ماده 77 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 27/11/1380)
داربست: سازهای موقت است كه برای نگهداری قالببندی، سكوهای كار و تحمل بارهای حین اجرا برپا میشود مشتمل بر شمعبندی، پایههای قائم، صفحات افقی، بادبندها، زیرسریها و نظایر اینها. (بخش 9-1-11-1 تعاریف از مقررات ملی طرح و اجرای ساختمانهای بتنی مصوب 18/12/1370 هیأت وزیران)
دارنده چك: دارنده چك اعم است از كسی كه چك در وجه او صادر گردیده یا به نام او پشتنویسی شده یا حامل چك (در مورد چكهای در وجه حامل) یا قائممقام قانونی آنان. (ماده 1 قانون صدور چك مصوب 16/4/1355)
داروهای ژنریك(داروهای ژِنْریْک): عنوان داروهای ژنریك به داروهایی اطلاق میشودكه با نام شیمیایی یا عمومی (غیراختصاصی) كه توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی تأیید میگردد، نامیده میشود. (تبصره 2 ماده 6 از قانون اصلاح بعضی از مواد قانون مربوط به مقررات امور پزشكی و دارویی و مواد خوردنی وآشامیدنی مصوب1334مصوب23/1/1367)
داروهای گیاهی: داروهای گیاهی به فراوردههایی اطلاق میشود كه در تهیه و تركیب آنها كلاً یا اكثر آن، از اجزا یا عصارههای گیاهی استفاده شده باشد، تشخیص داروی گیاهی تأیید اثر درمانی و تعیین یا تأیید نام آن با وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی است. (تبصره 3 ماده 6 از قانون اصلاح بعضی از مواد قانون مربوط به مقررات امور پزشكی و دارویی و مواد خوردنی و آشامیدنی مصوب 1334 مصوب 23/1/1367)
داروی اختصاصی: عنوان داروی اختصاصی شامل داروهایی میشود كه بهطور ساده و یا از اختلاط یا تركیب چند دارو در نتیجه ابداع شخص یا شخصیت حقوقی معینی بهدستآمده یا فرمول و اسم ثابت و علامت صنعتی مخصوص مشخص به نام ابداعكننده در كشور ایران و یا كشورهای خارجی به ثبت رسیده باشد. (ماده 13 قانون مربوط به مقررات امور پزشكی و دارویی و مواد خوردنی و آشامیدنی مصوب 29/3/1334)
دام: در این قانون كلمه دام به حیوانات اهلی، طیور، ماهی، زنبور عسل، كرم ابریشم، حیوانات آزمایشگاهی و حیوانات باغوحش اطلاق میشود و مقصود از كنترل بهداشتی بازرسی و اقداماتی است كه از لحاظ پیشگیری و مبارزه با امراض دامی و بیماریهای مشترك بین انسان و دام لازم و ضروری میباشد. (ماده 2 قانون سازمان دامپزشكی كشور مصوب 24/3/1350)
دامپزشك: به فارغالتحصیلان رشتههای دامپزشكی داخل و خارج از كشور اطلاق میشودكه مدرك دكترای دامپزشكی آنها به تأیید مراجع ذیصلاح رسیده باشد. (ماده6 آییننامه اجرایی ماده 10 قانون سازمان دامپزشكی كشور برای صدور پروانههای بیماران درمانگاه، آزمایشگاه و اشتغال به امور درمانی دامپزشكی مصوب 4/10/1373 هیأت وزیران)
دامدار: كسیكه حرفه اصلی او تولید یا پرورش دام و یا طیور باشد. (بند7 ماده 1 قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350)
دام زنده: حیوانات اهلی، طیور، آبزیان، زنبور عسل، كرم ابریشم، حیوانات آزمایشگاهی و پوستی و حیوانات باغ وحش. (بند د ماده 2 آییننامه چگونگی كنترل بهداشتی تردد، نقل و انتقال، واردات و صادرات دام زنده و فراوردههای خام دامی موضوع بند د ماده (3) و بند ب ماده (5) قانون سازمان دامپزشكی كشور مصوب 25/8/1373 هیأت وزیران)
دامغه(دامِغِه): صدمه یا جراحتی که کیسه مغز را پاره کند، که علاوه بر دیه مأمومه، موجب ارش پاره شدن کیسه مغز نیز می باشد. (بندخ ماده709قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
دام كشتاری: هر نوع دام و طیور كه از نظر شرع مقدس اسلام قابلیت مصرف برای انسان داشته باشد. (بند د ماده 2 آییننامه چگونگی كنترل بهداشتی تردد، نقل و انتقال، واردات و صادرات دام زنده و فراوردههای خام دامی موضوع بند د ماده (3) و بند ب ماده (5) قانون سازمان دامپزشكی كشور مصوب 25/8/1373 هیأت وزیران)
دامیه(دامیِه): جراحتی که اندکی وارد گوشت شود و همراه با جریان کم یا زیاد خون باشد. (بندب ماده709قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
دانشجوی خارجی: به دانشجوی تبعه كشورهای خارجی گفته میشود كه در دانشگاه جمهوری اسلامی ایران تحصیل میكند. (بند د ماده 1 تكمیل آییننامه انضباطی دانشجویان جمهوری اسلامی ایران مصوب 14/6/1374 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
دانشجوی داخل: هر فردی است كه در یكی از دانشگاهها به صورت حضوری یا غیرحضوری به تحصیل اشتغال داشته باشد كه در این آییننامه به آن دانشجو اطلاق میشود. (بند ب ماده 1 تكمیل آییننامه انضباطی دانشجویان جمهوری اسلامی ایران مصوب 14/6/1374 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
دانشجوی وابسته: به فردیكه بهعنوان دانشجوی بورسیه یا ارزبگیر در یكی از دانشگاههای خارج از كشور تحصیل میكند، گفته میشود. (بند ج ماده1 تكمیلآییننامه انضباطی دانشجویان جمهوری اسلامی ایران مصوب 14/6/1374 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
دانشجوی وابسته: به فردیكه به عنوان دانشجوی بورسیه یا ارزبگیر در یكی از دانشگاههای خارج از كشور تحصیل میكند، گفته میشود. (بند ج ماده1آییننامه انضباطی دانشجویان جمهوری اسلامی مصوب 20/4/1374 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
از این به بعد مدرسه ابتدایی دبستان و معلم آن آموزگار، مدرسه متوسطه دبیرستان و معلم آن دبیر، مدرسه صنعتی هنرستان و معلم آن هنرآموز، هر شعبه از مدارس عالی (فاكولته) دانشكده و مجموع شعب عالیه (اونیورسیته) دانشگاه و معلم مدارس عالیه استاد نامیده خواهد شد. (تبصره ماده 1 قانون اجازه تأسیس دانشسراهای مقدماتی و عالی مصوب 19/12/1312)
دانشگاه: منظور از دانشگاه یا مؤسسه آموزش عالی، دانشگاهها و مؤسسات و مجتمعهای آموزش عالی و پژوهشی دولتی یا غیردولتی است كه طبق مقررات وزارتین فرهنگ و آموزش عالی و بهداشت درمان و آموزش پزشكی مدرك رسمی بالاتر از دیپلم (ولو به عنوان معادل) صادر میكنند كه در این آییننامه به آنها دانشگاه اطلاق میشود. (ماده 1 تكمیل آییننامه انضباطی دانشجویان جمهوری اسلامی ایران مصوب 14/6/1374 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
دانشگاه: دانشگاه در این آییننامه عبارت از كلیه مؤسسات آموزش عالی مستقلی است كه براساس قوانین یا مقررات وزارت فرهنگ و آموزش عالی تشكیل شده یا بشود. (ماده 1 آییننامه معاملات دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی مصوب 10/5/1363 هیأت وزیران)
دانشگاه: دانشگاه در این آییننامه عبارت از كلیه مؤسسات آموزش عالی مستقلی است كه براساس قوانین یا مقررات وزارت فرهنگ و آموزش عالی تشكیل شده یا بشود. (ماده 1 آییننامه مالی دانشگاهها مصوب 30/3/1363 هیأت وزیران)
دانشگاه آزاد اسلامی: دانشگاه مؤسسهای است غیرانتفاعی كه درآمدهای آن منحصراً صرف هزینهها و پیشرفت و توسعه فعالیتهای آن خواهد شد. (ماده 5 اساسنامه دانشگاه آزاد اسلامی مصوب 12/8/1366 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
دانشگاه شاهد: دانشگاه شاهد مؤسسهای است غیرانتفاعی و وابسته به بنیاد شهید انقلاب اسلامی با شخصیت حقوقی مستقل كه رئیس دانشگاه نماینده قانونی آن خواهد بود. (ماده 3 اساسنامه دانشگاه شاهد مصوب 29/8/1369 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
دانشگاه علوم اسلامی رضوی: دانشگاه مؤسسهای است غیردولتی و غیرانتفاعی و عامالمنفعه و بودجه آن از محل موقوفات مدرسه میرزا جعفر و خیرات خان، وجوهات شرعیه، درآمد خصوصی (غیردولتی) استان قدس رضوی و كمكهای مردمی تأمین میشود. (ماده 4 اساسنامه دانشگاه علوم اسلامی رضوی مصوب 5/10/1374 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
داوری: داوری عبارت است از رفع اختلاف بین متداعیین در خارج از دادگاه به وسیله شخص یا اشخاص حقیقی یا حقوقی مرضیالطرفین و یا انتصابی. (بند الف ماده 1 قانون داوری تجاری بینالمللی مصوب 26/6/1376)
داوری بینالمللی: داوری بینالمللی عبارت است از اینكه یكی از طرفین در زمان انعقاد موافقتنامه داوری به موجب قوانین ایران تبعه ایران نباشد. (بند ب ماده 1 قانون داوری تجاری بینالمللی مصوب 26/6/1376)
درآمد: منظور آن دسته از دادوستدهای بخش دولتی استكه ارزشخالص را افزایش میدهد. (ماده 77 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 27/11/1380)
درآمد اختصاصی: درآمد اختصاصی عبارت است از درآمدهایی كه به موجب قانون برای مصرف یا مصارف خاص در بودجه كل كشور تحت عنوان درآمد اختصاصی منظور میگردد و دولت موظف است حداكثر تا سه سال پس از تصویب این قانون، بودجه اختصاصی را حذف نماید. (ماده 14 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
درآمد اختصاصی دانشگاه: درآمد اختصاصی دانشگاه عبارت است از كلیه درآمدهای دانشگاه كه در یك سال مالی در اثر ارائه خدمات، تحقیقات و فروش محصولات حاصل میگردد. (ماده 5 آییننامه مالی دانشگاهها مصوب 30/3/1363 هیأت وزیران)
درآمد حقوق: درآمدی كه شخص حقیقی در خدمت شخص دیگر (اعم از حقیقی یا حقوقی) در قبال تسلیم نیروی كار خود بابت اشتغال در ایران برحسب مدت یا كار انجام یافته به طور نقد یا غیرنقد تحصیل میكند مشمول مالیات بر درآمد حقوق است. (ماده 82 قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 3/12/1366)
درآمد شركتهای دولتی: درآمد شركتهای دولتی عبارت است از درآمدهایی كه در قبال ارائه خدمت یا فروش كالا و سایر فعالیتهایی كه شركتهای مذكور به موجب قوانین و مقررات مجاز به انجام آنها هستند عاید آن شركتها میگردد. (ماده 15 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
درآمد صندوق بازنشستگی: درآمد صندوق بازنشستگی از وجوهی كه از حقوق و مزایای مستخدمین رسمی و آزمایشی كسر میشود منحصر است به وجوه مذكور در مواد 71 و 72 و تبصره 5 ماده 137 این قانون و تبصره 70 قانون بودجه سال 1342 كل كشور و مبلغ ماه اول هرگونه تفاوت حقوق مستخدم. در صورت عدم كفایت وجوه صندوق بازنشستگی دولت مكلف است كمبود آن را در بودجه كل كشور از محل درآمد عمومی تأمین و پرداخت كند. بند 16 (100 اصلاحی) لایحه قانونی اصلاح بعضی از مواد لایحه قانونی استخدام كشوری مصوب كمیسیون خاص مشترك مجلسین مصوب 12/8/1349)
درآمد عمومی: درآمد عمومی عبارت است از درآمدهای وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و مالیات و سود سهام شركتهای دولتی و درآمد حاصل از انحصارات و مالكیت و سایر درآمدهایی كه در قانون بودجه كل كشور تحت عنوان درآمد عمومی منظور میشود. (ماده 10 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
درآمد كافی: عبارت است از مقدار درآمدی كه عرفاً نیاز یك خانواده را تأمین كند به تشخیص هیأتهای واگذاری زمین. (بند 8 آییننامه اجرایی قانون واگذاری زمینهای دایر و بایر كه بعد از انقلاب به صورت كشت موقت در اختیار كشاورزان قرار گرفته است مصوب 8/8/1365 مصوب 29/11/1365 هیأت وزیران)
درآمد كل (شركت نفت): درآمد كل عبارت است از سود ویژه به اضافه بهره مالكانه (پرداخت مشخص) و وجوهی كه به عنوان پذیره و حقالارض و برگشت هزینه اكتشاف عاید شركت شود. همچنین وجوهی كه به عنوان سود خالص از شركتهای فرعی و وابسته پس از پرداخت مالیات بر درآمد آن شركتها عاید میگردد. (ماده 51 قانون اساسنامه شركت ملی نفت ایران مصوب 17/3/1356)
درآمد ویژه: مبلغی است كه از عملیات و معاملات یك شركت یا اتحادیه تعاونی در یك دوره مالی پس از وضع هزینهها و استهلاكات حاصل میشود. (بند 3 ماده 1 از قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350)
درجه شغلی: عبارت از تعیین ارشدیت نسبی مشاغل در مجموعه طبقات شغلی است. (بند ح ماده 1 از آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/1/1375 هیأت وزیران)
درختان جنگلی ایران: درختان جنگلی ایران از نظر اجرای این قانون به شرح زیر دستهبندی میگردد: دسته اول- زربین، ارس، شمشاد، سرخدار، گردو، آزاد. دسته دوم- راش، بلوط، زبان گنجشك، ملچ، افرا، شیردار، الوكك، توسكا، نمدار. دسته سوم- اوجا، سفیدپلت، كلهو، ممرز و سایر گونهها. (بند 17 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1365)
درخواست وجه: درخواست وجه سندی است كه مدیر امور مالی دیوان محاسبات برای دریافت وجه به منظور پرداخت حوالههای صادر شده موضوع ماده 2 این قانون و سایر پرداختهایی كه به موجب قانون از محل بودجه مورد عمل عهده خزانه در وجه حساب یا حسابهای بانكی دیوان محاسبات صادر میگردد، تنظیم مینماید. (ماده 3 آئیننامه مالی، محاسباتی و معاملاتی دیوان محاسبات مصوب 9/6/1372)
درخواست وجه: درخواست وجه سندی است كه ذیحساب برای دریافت وجه به منظور پرداخت حوالههای صادر شده موضوع ماده 21 این قانون و سایر پرداختهایی كه به موجب قانون از محل وجوه متمركز شده در خزانه مجاز است حسب مورد از محل اعتبارات و یا وجوه مربوط عهده خزانه در مركز و یا عهده نمایندگی خزانه در استان در وجه حساب بانكی پرداخت دستگاه اجرائی ذیربط صادر میكند. (ماده 22 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
درخواست وجه: درخواست وجه سندی است كه ذیحساب برای پرداخت حوالههای صادر شده از محل اعتبارات بودجه عمومی دولت به عهده خزانه در وجه حساب وزارتخانه یا مؤسسه مربوط صادر میكند. (ماده 17 قانون محاسبات عمومی مصوب 15/10/1349)
درصد جانبازی: عبارت است از میزان آسیبدیدگی جسمی و روانی كه توسط كمیسیون پزشكی تخصصی تعیین درصد بنیاد مشخص و حسب مورد تجدیدنظر خواهد شد. (بند ج ماده 2 از قانون تسهیلات استخدامی و اجتماعی جانبازان انقلاب اسلامی مصوب 31/3/1374)
درمانگاه: درمانگاه مؤسسهای است شبانهروزی كه بیماران سرپایی را میپذیرد و بایستی حداقل دارای سه پزشك عمومی یا متخصص باشد و استفاده از هر نام دیگر برای درمانگاه ممنوع است. (ماده 16 آییننامه اجرایی ماده 8 قانون تشكیل وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشكی مصوب 26/5/1365 هیأت وزیران)
درمانگاه دامپزشكی: مكانی با فضای مناسب، طبق نقشههای موجود در سازمان دامپزشكی كشور است كه دارای امكانات كافی برای پذیرش دام، معاینه، تشخیص، معالجه سرپایی دامها و در صورت لزوم اعزام اكیپهای سیار به مناطق تحت پوشش میباشد. (ماده 2 آییننامه اجرایی ماده 10 قانون سازمان دامپزشكی كشور برای صدور پروانههای بیماران درمانگاه آزمایشگاه و اشتغال به امور درمانی دامپزشكی مصوب 4/10/1373 هیأت وزیران)
دریافتهای دولت: دریافتهای دولت عبارت است از كلیه وجوهی كه تحت عنوان درآمد عمومی و درآمد اختصاصی و درآمد شركتهای دولتی و سایر منابع تأمین اعتبار و سپردهها و هدایا به استثنا هدایایی كه برای مصارف خاصی اهدا میگردد و مانند اینها و سایر وجوهی كه به موجب قانون باید در حسابهای خزانهداری كل متمركز شود. (ماده 11 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
دریای ساحلی: حق حاكمیت ایران در خارج قلمرو خشكی ایران و آبهای داخلی شامل منطقهای از دریاها متصل به سواحل ایران كه دریای ساحلی نامیده میشود است. (ماده 1 قانون اصلاح قانون تعیین حدود آبهای ساحلی و منطقه نظارت ایران مصوب تیرماه 1313 مصوب 22/1/1338)
دریای سرزمینی: حاكمیت جمهوری اسلامی ایران خارج از قلمرو خشكی و آبهای داخلی و جزایر خود در خلیجفارس، تنگه هرمز و دریای عمان بر منطقهای از آبهای متصل به خط مبدأ كه دریای سرزمینی نامیده میشود نیز حاكمیت دارد. این حاكمیت همچنین شامل فضای فوقانی، بستر و زیر بستردریای سرزمینی میباشد. (ماده 1 قانون مناطق دریائی جمهوری اسلامی ایران در خلیجفارس و دریای عمان مصوب 31/1/1372)
دریای سرزمینی: در اصطلاح این قانون: منظور از دریای زیرزمینی دریای ساحلی موضوع ماده 3 قانون اصلاح قانون تعیین حدود آبهای ساحلی و منطقه نظارت مصوب 22 فروردین 1338 میباشد. (ماده 1 قانون حفاظت دریا و رودخانههای مرزی از آلودگی با موادنفتی مصوب 14/11/1354)
دستگاه: منظور از دستگاهها در این قانون كلیه وزارتخانهها، سازمانها، مؤسسات، شركتهای دولتی و سایر واحدها كه به نحوی از انحا از بودجه كل كشور استفاده مینمایند و به طور كلی هر واحد اجرایی كه بر طبق اصول 44 و 45 قانون اساسی مالكیت عمومی بر آنها مترتب بشود میباشد. واحدهایی كه شمول مقررات عمومی در مورد آنها مستلزم ذكر نام است نیز مشمول این تعریف میباشند. (تبصره ماده 2 قانون دیوان محاسبات كشور مصوب 11/11/1361)
دستگاه: به كلیه واحدهای سازمانی تابع قوههای مقننه، مجریه و قضایی و نهادهای انقلاب اسلامی، شركتهای تابع دولت و كلیه مؤسسات كه به نحوی از بودجه عمومی استفاده میكنند اطلاق میشود. (بند ج ماده1 آییننامه اجرایی قانون ممنوعیت ادامه تحصیل كارگزاران كشور در ساعات اداری مصوب 12/4/1373 هیأت وزیران)
دستگاه اجرایی: منظور از دستگاه اجرایی در این آییننامه، كلیه وزارتخانهها، سازمانها و شركتهای دولتی، مؤسسات و شركتهایی هستند كه شمول قانون بر آنها مستلزم ذكر نام است. (ماده 1 آییننامه اجرایی چگونگی استفاده از خودروهای دولتی و واگذاری آنها موضوع بندهای (الف، ج و ك) تبصره 13 قانون بودجه سال 1373 كل كشور مصوب 4/2/1372 هیأت وزیران)
دستگاه دولتی: منظور از دستگاه دولتی در این قانون كلیه وزارتخانهها، مؤسسات، شركتهای دولتی، مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی، شهرداریها و هرگونه سازمان یا مؤسسهای است كه به نحوی از اعتبارات كل كشور یا اعتباراتی كه به موجب قانون یا تصویبنامه هیأت وزیران از محل درآمد عمومی تأمین میگردد بهرهمند میشوند. (تبصره 4 ماده 2 از قانون آییننامه استخدامی دیوان محاسبات كشور مصوب 7/7/1370)
دستگاه دولتی: وزارتخانه، مؤسسه یا شركتی است كه مطابق قوانین و مقررات، اعمال حاكمیت یا تصدی دولت جمهوری اسلامی ایران را در امری به عهده دارد. در مواردی كه موضوع در ارتباط با وظایف و مسئولیتهای چند دستگاه باشد، تعیین دستگاه مسئول برعهده هیأت وزیران میباشد. (ماده 1 آییننامه چگونگی تنظیم و انعقاد توافقهای بینالمللی مصوب 13/2/1371 هیأت وزیران)
دستگاه مسئول بهرهبرداری: منظور دستگاهی است كه پس از اجرا و تكمیل طرح عمرانی طبق قوانین و مقررات مربوط موظف به بهرهبرداری و نگهداری از آن میگردد. این دستگاه ممكن است همان دستگاه اجراكننده طرح و یا دستگاه دیگری باشد. (بند 12 ماده 1 قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 10/12/1351)
دستمزد: دستمزد عبارت از مبلغی است كه در مقابل ساعات كار و كارمزد عبارت از مبلغی است كه در مقابل هر واحد از محصول كار به كارگر به طور نقد یا جنس تأدیه میشود. (تبصره 1 ماده 3 از لایحه قانونی بیمههای اجتماعی كارگران مصوب 24/4/1334)
دستور اجرا: یعنی دستور به اجرای سند رسمی ( و یا در حکم سند رسمی مانند چک) که حسب مورد توسط مراجع صالح ثبت یا سردفتر تنظیمکننده سند صادر میشود.( بندچ ماده 1 آئین نامه اجرای مفاداسنادرسمی لازم الاجرا و طرز رسیدگی به شکایت ازعملیات اجرائی سازمان ثبت اسناد واملاک کشور مصوب11/6/1387)
دستور موقت: دستور موقت ممكن است دایر بر توقیف مال یا انجام عمل یا منع از امری باشد. (ماده 316 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/1/1379)
دعاوی خانوادگی: منظور از دعاوی خانوادگی دعاوی مدنی بین هر یك از زن و شوهر و فرزندان و جد پدری و وصی و قیم است كه از حقوق و تكالیف مقرر در كتاب هفتم در نكاح و طلاق (منجمله دعاوی مربوط به جهیزیه و مهر زن) و كتاب هشتم در اولاد و كتاب نهم در خانواده و كتاب دهم در حجر و قیمومت قانونی مدنی همچنین از مواد 1005، 1006، 1028، 1029 و 1030 قانون مذكور و مواد مربوط در قانون امور حسبی ناشی شده باشد. (ماده 2 قانون حمایت خانواده مصوب 15/11/1353)
دعوی تصرف عدوانی: دعوای تصرف عدوانی عبارت است از: ادعای متصرف سابق مبنی بر اینكه دیگری بدون رضایت او مال غیرمنقول را از تصرف وی خارج كرده و اعاده تصرف خود را نسبت به آن مال درخواست مینماید. (ماده 158 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/1/1379)
دعوی طاری(دعوی طارْی): هر دعوایی كه در اثنای رسیدگی به دعوای دیگر از طرف خواهان یا خوانده یا شخص ثالث یا از طرف متداعیین اصلی بر ثالث اقامه شود، دعوای طاری نامیده میشود. این دعوا اگر با دعوای اصلی مرتبط یا دارای یك منشأ باشد، در دادگاهی اقامه میشود كه دعوای اصلی در آنجا اقامه شده است. (ماده 17 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/1/1379)
دعوی متقابل: خوانده میتواند در مقابل ادعای خواهان، اقامه دعوا نماید. چنین دعوایی در صورتی كه با دعوای اصلی ناشی از یك منشأ بوده یا ارتباط كامل داشته باشد، دعوای متقابل نامیده شده و توأماً رسیدگی میشود و چنانچه دعوای متقابل نباشد، در دادگاه صالح به طور جداگانه رسیدگی خواهد شد. بین دو دعوا وقتی ارتباط كامل موجود است كه اتخاذ تصمیم در هر یك مؤثر در دیگری باشد. (ماده 141 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/1/1379)
دعوی مزاحمت: دعوای مزاحمت عبارت است از: دعوایی كه به موجب آن متصرف مال غیرمنقول درخواست جلوگیری از مزاحمت كسی را مینماید كه نسبت به متصرفات او مزاحم است بدون اینكه مال را از تصرف متصرف خارج كرده باشد. (ماده 160 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/1/1379)
دعوی ممانعت از حق: دعوای ممانعت از حق عبارت است از: تقاضای كسی كه رفع ممانعت از حق ارتفاق یا انتفاع خود را در ملك دیگری بخواهد. (ماده 159 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/1/1379)
دفاع غیرنظامی: دفاع غیرنظامی عبارت از مجموعه تدابیر و اقداماتی است كه برای آماده كردن مردم و مؤسسات و تأسیسات و منابع مختلف ثروتهای ملی در برابر آثار زیان بخش ناشی از حوادث طبیعی، سوانح غیرمترقبه، حملات هوایی، استعمال هرگونه سلاح و همچنین تقلیل تلفات و خسارات انجام میگیرد. (ماده 1 آییننامه اجرایی قانون اصلاح قانون سازمان دفاع غیرنظامی كشور مربوط به وظایف و تشكیلات مصوب 28/12/1351)
دفترخانه اسناد رسمی: دفترخانه اسناد رسمی واحد وابسته به وزارت دادگستری است و برای تنظیم و ثبت اسناد رسمی طبق قوانین و مقررات مربوط تشكیل میشود. سازمان و وظایف دفترخانه تابع قوانین و نظامات راجع به آن است. (ماده 1 قانون دفاتر اسناد رسمی و كانون سردفتران و دفتریاران مصوب 25/4/1354)
دفتر دارایی: دفتر دارایی دفتری است كه تاجر باید هر سال صورت جامعی از كلیه دارایی منقول و غیرمنقول و دیون و مطالبات سال گذشته خود را به ریز ترتیب داده در آن دفتر ثبت و امضا نماید و این كار باید تا پانزدهم فروردین سال بعد انجام پذیرد. (ماده 9 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
دفتر روزنامه: دفتر روزنامه دفتری است كه تاجر باید همه روزه مطالبات و دیون و دادوستد تجارتی و معاملات راجع به اوراق تجارتی (از قبیل خرید و فروش و ظهرنویسی) و به طور كلی جمیع واردات و صادرات تجارتی خود را به هر اسم و رسمی كه باشد و وجوهی را كه برای مخارج شخصی خود برداشت میكند در آن دفتر ثبت نماید. (ماده 7 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
دفتركپیه(دفترِکُپْیِه): دفتر كپیه دفتری است كه تاجر باید كلیه مراسلات و مخابرات و صورتحسابهای صادره خود را در آن به ترتیب تاریخ ثبت نماید. (ماده 10 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
دفتر كل: دفتر كل دفتری است كه تاجر باید كلیه معاملات را لااقل هفتهای یك مرتبه از دفتر روزنامه استخراج و انواع مختلفه آن را تشخیص و جدا كرده هر نوعی را در صفحه مخصوصی در آن دفتر به طور خلاصه ثبت كند. (ماده 8 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
دفترگواهی امضا: دفتر گواهی امضا دفتری است كه منحصراً مخصوص تصدیق امضا ذیل نوشتههای عادی است و نوشته تصدیق امضا شده با توجه به ماده 375 آیین دادرسی مدنی مسلمالصدور شناخته میشود. وزارت دادگستری آییننامه لازم را برای گواهی امضا تهیه و تصویب خواهد كرد. (ماده 20 قانون دفاتر اسناد رسمی و كانون سردفتران و دفتریاران مصوب 25/4/1354)
دفتریار اول: هر دفترخانه علاوه بر یك دفتریار كه سمت معاونت دفترخانه و نمایندگی سازمان ثبت را دارا است و دفتریار اول نامیده میشود میتواند یك دفتریار دوم نیز داشته باشد. دفتریار به پیشنهاد سردفتر و به موجب ابلاغ سازمان ثبت اسناد و املاك كشور برابر مقررات این قانون منصوب میشود. (ماده 3 قانون دفاتر اسناد رسمی و كانون سردفتران و دفتریاران مصوب 25/4/1354)
دفینه(دَفْیْنِه): دفینه مالی است كه در زمین یا بنایی دفن شده و برحسب اتفاق و تصادف پیدا میشود. (ماده 173 قانون مدنی)
دلال(دَلال): دلال كسی است كه در مقابل اجرت واسطه انجام معاملاتی شده یا برای كسی كه میخواهد معاملاتی نماید طرف معامله پیدا میكند. اصولاً قرارداد دلالی تابع مقررات راجع به وكالت است. (ماده 335 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
دلیل: دلیل عبارت از امری است كه اصحاب دعوا برای اثبات یا دفاع از دعوا به آن استناد مینمایند. (ماده 194 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی، مصوب 21/1/1379)
دوایر محلیه(دَوایِرِمَحَلّیِه): در ایالات و ولایات و بلوكات برای ترتیب و تنظیم كلیه امور علاوه بر انجمن ایالتی و ولایتی و بلدی كه مطابق نظامنامه انجمنهای مذكوره تكالیفشان معین است دوایری تشكیل میشود كه به دوایر محلیه موسوم خواهد بود (در مقابل دوایر مركزیه كه عبارت از وزارتخانهها است) این دوایر از حیث وظایف و وسعت قلمرو و حدود اختیارات از یكدیگر متمایزند چنانكه از حیث وظایف كلیه منقسم میشوند به دوایر اداریه و عدلیه و از حیث قلمرو به دوایر ایالتی و ولایتی و بلوكی و از حیث اختیارات به دوایر تابعه و متبوعه چنانكه بلوك در اختیارات تابع اداره ولایات است و قریه تابع اداره بلوك. (ماده 4 قانون تشكیل ایالات و ولایات و دستورالعمل حكام مصوب 27/9/1286)
دولت: منظور از دولت و مؤسسات وابسته به دولت عبارت است از كلیه وزارتخانهها و مؤسسات وابسته به دولت و همچنین مؤسسات بازرگانی و انتفاعی به شرح فهرست ضمیمه كه در این آییننامه به نام سازمانهای دولتی خوانده میشود. (ماده 1 آییننامه اجرایی قسمت اول تبصره 29 بودجه سال 1344 كل كشور مصوب 18/11/1344)
دهات خرده مالك: دهات خرده مالك عبارت از دهاتی هستند كه مشمول پرداخت مالیات مزروعی نمیباشند. (تبصره2 ماده 8 از قانون بنگاه عمرانیكشور مصوب11/5/1334)
ده پهلوی(دَه پَهلَوی): مسكوك طلای ده پهلوی دارای 223820/73 گرم طلای خالص و قطر آن 50 میلیمتر حد ترخص وزن دو در هزار. (بند ز قانون اصلاح قانون ضرب مسكوك طلا مصوب 22/2/1355)
دهستان: دهستان كوچكترین واحد تقسیمات كشوری است كه دارای محدوده جغرافیایی معین بوده و از به هم پیوستن چند روستا، مكان، مزرعه همجوار تشكیل میشود كه از لحاظ محیط طبیعی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی همگن بوده و امكان خدماترسانی و برنامهریزی در سیستم و شبكه واحدی را فراهم مینماید. (ماده 3 قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 15/4/1362)
دهكده مجاور جنگل: دهكده مجاور جنگل دهكدهای است كه اراضی آن لااقل از یك طرف به جنگل متصل باشد. (بند 14 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1346)
دیات: (جمع دیه) دیه اعم از مقدر و غیرمقدر، مالی است که در شرع مقدس برای ایراد جنایت غیرعمدی بر نفس، اعضاء و منافع و یا جنایت عمدی در مواردی که به هر جهتی قصاص ندارد به موجب قانون مقرر می شود. (ماده17قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1399)
دیافراگم(دیافْراگْم): سیستمی افقی یا تقریباً افقی است كه نیروهای جانبی را به اجزای مقاوم قائم منتقل مینماید. این سیستم میتواند مهاربندیهای افقی را نیز شامل گردد. (بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
دین رسمی ایران: دین رسمی ایران، اسلام و مذهب جعفری اثنی عشری است...... (اصل دوازدهم قانون اساسی)
دیوار برشی(دیوارِبُرِشْی): دیواری است كه برای مقاومت در برابر نیروهای جانبی كه در صفحه دیوار عمل میكنند، طراحی شده است و به آن دیافراگم قائم نیز گفته میگردد. (بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
دیواره ساحلی: سازه یا بنایی است كه در امتداد تقریبی دیواره طبیعی یا سواحل و برای تثبیت و حفاظت سواحل و زمینهای جانبی در برابر سیل و فرسایش احداث میشود. (آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
دیوانعالی كشور: دیوانعالی كشور به منظور نظارت بر اجرای صحیح قوانین در محاكم و ایجاد وحدت رویه قضایی و انجام مسئولیتهایی كه طبق قانون به آن محول میشود براساس ضوابطی كه رئیس قوه قضاییه تعیین میكند، تشكیل میگردد. (اصل 161 قانون اساسی)
دیوان عدالت اداری: به منظور رسیدگی به شكایات، تظلمات و اعتراضات مردم نسبت به مأمورین یا واحدها یا آییننامههای دولتی و احقاق حقوق آنها، دیوانی به نام دیوان عدالت اداری زیر نظر رئیس قوه قضاییه تأسیس میگردد. حدود اختیارات و نحوه عمل این دیوان را قانون تعیین میكند. (صل 173 قانون اساسی)
دیون بلامحل: دیون بلامحل عبارت است از بدهیهای قابل پرداخت سنوات گذشته كه در بودجه مربوط اعتباری برای آنها منظور نشده یا زاید بر اعتبار مصوب و در هر دو صورت به یكی از طرق زیر بدون اختیار دستگاه ایجاد شده باشد: الف) احكام قطعی صادره از طرف مراجع صالحه. ب) انواع بدهی به وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و شركتهای دولتی ناشی از خدمات انجام شده مانند حق اشتراك برق آب، هزینههای مخابراتی، پست و هزینههای مشابه كه خارج از اختیار دستگاه اجرایی ایجاد شده باشد. ج) سایر بدهیهایی كه خارج از اختیار دستگاه ایجاد شده باشد. انواع دیون بلامحل موضوع این بند از طرف وزارت امور اقتصادی و دارایی تعیین و اعلام خواهد شد. (ماده 8 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
دیه: دیه اعم از مقدر و غیرمقدر، مالی است که در شرع مقدس برای ایراد جنایت غیرعمدی بر نفس، اعضاء و منافع و یا جنایت عمدی در مواردی که به هر جهتی قصاص ندارد به موجب قانون مقرر می شود.(ماده17قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
ذ ذخیره قطعی: آن مقدار از كانسار كه ابعاد و عیار و سایر مشخصات آن با عملیات اكتشافی در سه بعد به فواصل تعیین شده توسط وزارت معادن و فلزات به كمك حفاری و نمونهگیری و آزمایشهای لازم مشخص گردد. (بند ش ماده 1 قانون معادن مصوب 1/3/1362)
ذخیره معدنی: (كانسار) – تمركز یا انباشت طبیعی یك یا چند ماده معدنی در زیر یا روی زمین یا محلول در آب میباشد. (ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
ذیحساب: ذیحساب مأموری است كه به موجب حكم وزارت امور اقتصادی و دارایی از بین مستخدمان رسمی واجد صلاحیت به منظور اعمال نظارت و تأمین هماهنگی لازم در اجـرای مقـررات مالـی و محـاسـباتـی در وزارتخانهها و مؤسسات و شركتهای دولتی و دستگاههای اجرایی محلی و مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی به این سمت منصوب میشود و انجام سایر وظایف مشروحه زیر را به عهده خواهد داشت. (ماده 31 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
ذینفع (در چك): ذینفع در مورد این ماده كسی است كه چك به نام او صادر یا ظهرنویسی شده یا چك به او واگذار گردیده باشد (یا چك در وجه حامل به او واگذار گردیده). در موردی كه ذینفع دستور عدم پرداخت میدهد بانك مكلف است وجه چك را تا تعیین تكلیف آن در مرجع رسیدگی یا انصراف دستوردهنده در حساب مسدودی نگهداری نماید. (تبصره 1 ماده 14 از قانون اصلاح موادی از قانون صدور چك مصوب تیرماه 1355 مصوب 11/8/1372)
ر
رادیو اپراتور: رادیو اپراتور كسی است كه با دریافت پروانه رادیو اپراتوری از وزارت پست و تلگراف و تلفن عملیات رادیو اپراتوری را به منظور ایجاد ارتباط بین ایستگاههای رادیویی مجاز انجام میدهد. (ماده 2 آییننامه اجرایی صدور گواهینامه افسری مخابرات كشتی (رادیولوژی) مصوب 31/6/1364)
رادیو اپراتوری: رادیو اپراتوری عبارت است از كلیه عملیاتی كه به منظور برقراری ارتباط با ایستگاههای رادیویی مجاز بین رادیو اپراتورهای مجاز انجام میگیرد. (ماده1 آییننامه اجرایی صدور گواهینامه افسری مخابرات كشتی (رادیولوژی) مصوب 31/6/1364)
راندمان آبیاری در محل مصرف: عبارت است از خالص آب مورد نیاز در محل مصرف، تقسیم بر حجم ماهانه آب تحویلی به محل مصرف به ازای هر واحد سطـح، كه مقـدار عــددی آن قابـل محاسبـه
میباشد. (ضمیمه 1 آییننامه اجرایی بهینهسازی مصرف آب كشاورزی مصوب 11/6/1375 هیأت وزیران)
راندمان انتقال و توزیع آب: عبارت است از حجم ماهانه آب تحویلی به محل مصرف، تقسیم برحجم ماهانه آبیكه از نقطه تأمینآب برداشت میشود. (ضمیمه1آییننامه اجرایی بهینهسازی مصرف آب كشاورزی مصوب 11/6/1375 هیأت وزیران)
راننده: راننده به كسانی اطلاق میگردد كه علاوه بر داشتن گواهینامه درجه یك و یا عمومی دارای سابقه عمل كافی بوده و از عهده انجام كار آزمایشهای لازم و همچنین وظایفی كه در فصل نهم این آییننامه مقرر شده است برآید. (تبصره 4 ماده 1 از آییننامه استخدامی كارمندان فنی اداره كل راه مصوب 10/10/1337)
راهن(راهِنْ): رهن عقدی است كه به موجب آن مدیون مالی را برای وثیقه به داین میدهد. رهندهنده را راهن و طرف دیگر را مرتهن میگویند. (ماده 771 قانون مدنی)
رأی دادگاه: رأی دادگاه پس از انشاء لفظی باید نوشته شده و به امضای دادرس یا دادرسان برسد و نكات زیر در آن رعایت گردد: 1- تاریخ صدور رأی. 2- مشخصات اصحاب دعوا یا وكیل یا نمایندگان قانونی آنان با قید اقامتگاه. 3- موضوع دعوا و درخواست طرفین. 4- جهات، دلایل، مستندات، اصول و موادقانونی كه رأی براساس آنها صادر شده است. 5- مشخصات و سمت دادرس یا دادرسان دادگاه. (ماده 296 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 21/1/1379)
رأی قطعی: آرای دادگاهها قطعی است مگر در موارد مقرر در باب چهارم این قانون یا در مواردی كه به موجب سایر قوانین قابل نقض یا تجدیدنظر باشند. (ماده 5 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 21/1/1379)
ربا(رِبا): هر نوع توافق بین دو یا چند نفر تحت هر قراردادی از قبیل بیع، قرض، صلح و امثال آن جنسی را با شرط اضافه با همان جنس مكیل و موزون معامله نماید و یا زاید بر مبلغ پرداختی، دریافت نماید، ربا محسوب و جرم شناخته میشود. (از ماده 595 كتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازاتهای بازدارنده) مصوب 2/3/1375)
ربا: ربا بر دو نوع است: الف) ربای قرضی و آن بهرهای است كه طبق شرط یا بنا و روال مقرض از مقترض دریافت نماید. ب) ربای معاملی و آن زیادهای است كه یكی از طرفین معامله زاید بر عوض یا معوض از طرف دیگر دریافت كند به شرطی كه عوضین مكیل یا موزون و عرفاً یا شرعاً از جنس واحد باشد. (از ماده 1 قانون نحوه اجرای اصل 49 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب 17/5/1363)
ربای قرضی(رِبایِ قَرضی): ربای قرضی و آن بهرهای است كه طبق شرط یا بنا و روال مقرض از مقترض دریافت نماید. (از ماده 1 قانون نحوه اجرای اصل 49 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب 17/5/1363)
ربای معاملی(ربای مُعامِلی): ربای معاملی و آن زیادهای است كه یكی از طرفین معامله زاید بر عوض یا معوض از طرف دیگر دریافت كند به شرطی كه عوضین مكیل یا موزون و عرفاً یا شرعاً از جنس واحد باشد. (از ماده 1 قانون نحوه اجرای اصل 49 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب 17/5/1363)
رتبه: منظور از رتبه عددی است كه توان فنی و اجرایی و مدیریت پیمانكار را نشان میدهد. عدد رتبه كه برحسب ازدیاد قدرت اجرایی افزایش مییابد طبق جداول پیوست این آئیننامه تعیین میگردد. (ماده 3 آئیننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1367 هیأت وزیران)
رزمندگان: كسانی هستند كه حداقل یك سال در طول دفاع مقدس و بعد از آن، در میادین نبرد حق علیه باطل و مناطق عملیات شركت نمودهاند. اعم از پرسنل نیروهای مسلح یا سایر ادارات و ارگانها و نهادهایی كه حضور آنها در راستای انجام وظایف سازمانی آنها بوده باشد. (تبصره 2 ماده 1 قانون نحوه واگذاری سهام دولتی و متعلق به دولت به ایثارگران و كارگران مصوب 12/5/1373)
رزمندگان داوطلب: كسانی هستند كه براساس گواهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یا جهادسازندگی حداقل مدت شش ماه به صورت داوطلب در جبهههای نبرد حق علیه باطل حضور داشتهاند. (بند الف تبصره 1 ماده 1 از قانون نحوه واگذاری سهام دولتی و متعلق به دولت به ایثارگران و كارگران مصوب 12/5/1373)
رسالت مطبوعات: رسالتی كه مطبوعات در نظام جمهوری اسلامی بر عهده دارد عبارت است از: الف) روشن ساختن افكار عمومی و بالا بردن سطح معلومات و دانش مردم در یك یا چند زمینه مورد اشاره در ماده 1. ب) پیشبرد اهدافی كه در قانون اساسی جمهوری اسلامی بیان شده است. ج) تلاش برای نفی مرزبندیهای كاذب و تفرقهانگیز و قرار ندادن اقشار مختلف جامعه در مقابل یكدیگر، مانند دستهبندی مردم براساس نژاد، زبان، رسوم، سنن محلی و ... د) مبارزه با مظاهر فرهنگ استعماری (اسراف، تبذیر، لغو، تجملپرستی، اشاعه فحشا و ...) و ترویج و تبلیغ فرهنگ اصیل اسلامی و گسترش فضایل اخلاقی. هـ) حفظ و تحكیم سیاست نه شرقی و نه غربی. (ماده 2 قانون مطبوعات مصوب 22/12/1364)
رسته (در سپاه پاسداران)(رَسْتِه) : رسته عبارت است از مجموعه رشتههای شغلی كه از نظر تخصص یا نوع آموزش وابستگی و ارتباط نزدیك داشته باشند. (ماده 28 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370)
رسته: رسته عبارت از مجموع رشتههای شغلی است كه از نظر تخصص یا نوع كار یا نوع آموزش وابستگی و ارتباط نزدیك داشته باشند. (ماده 20 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
رسته: رسته عبارت از مجموع رشتههای مشاغلی است كه از لحاظ نوع كار و حرفه و رشته تحصیلی و تجربی وابستگی نزدیك داشته باشد. (از ماده 7 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
رسیدگی فرجامی: رسیدگی فرجامی عبارت است از تشخیص انطباق یا عدم انطباق رأی مورد درخواست فرجامی با موازین شرعی و مقررات قانونی. (ماده 366 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 21/1/1379)
رشته: مجموعه برنامه های آموزشی مربوط به فراگیری چند حرفه هم خانواده می باشد.(بندذماده 1آئین نامه نحوه تشکیل واداره آموزشگاههای فنی وحرفه ای آزادمصوب8/5/1385)
رشته شغلی: عبارت از یك یا چند طبقه شغلی است كه از لحاظ نوع كار و میزان دانش و مهارت علمی یكسان و مشابه است، اما از نظر ارزش و اهمیت و سختی انجام كار دارای سطوح و مراتب ارزشی متفاوت است. (بند ذ ماده 1 از آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/1/1375 هیأت وزیران)
رشته كارهای اختصاصی: رشته كارهای اختصاصی عبارت است از كارهایی كه جزو رشتههای عمومی ذكر نشده است و یا آنكه با وجود ذكر آن در رشتههای عمومی به لحاظ وضعیت خاص كار (با تشخیص وزارت برنامه و دستگاه اجرایی مربوط) باید به طور جداگانه واگذار شود كه در این حالت خاص و به طور موردی به عنوان یك رشته اختصاصی تلقی میشوند. این رشتهها عبارتند از:... (ردیف ب بند 6 ماده 2 از آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1367)
رشتههای مرتبط با ساختمان: رشتههای مرتبط با مهندسی ساختمان به كلیه رشتههایی اطلاق میشود كه عنوان آنها با رشتههای اصلی یاد شده در ماده (6) متفاوت بوده ولی متحوای علمی و آموزشی آنها با رشتههای اصلی بیش از 70درصد در ارتباط باشد و فارغالتحصیلان اینگونه رشتهها خدمات فنی معینی را در زمینههای طراحی، محاسبه، اجرا، نگهداری، كنترل، آموزش، تحقیق و نظایر آن به بخشهای ساختمان و شهرسازی عرضه میكنند اما این خدمات از حیث حجم، اهمیت و میزان تأثیر عرفاً همطراز خدمات رشتههای اصلی مهندسی ساختمان نباشد. (تبصره 1 ماده 7 قانون نظام مهندسی و كنترل ساختمان مصوب 22/12/1374)
رقبی(رُقْبا): رقبی حق انتفاعی است كه از طرف مالك برای مدت معینی برقرار میگردد. (ماده 42 قانون مدنی)
رقیق كردن: عبارت است از كاهش غلظت مواد آلودهكننده در فاضلاب از طریق اختلاط با آب یا آب پذیرنده. (بند 9 ماده 1 آییننامه جلوگیری از آلودگی آب مصوب 24/9/1363 هیأت وزیران)
روانگرایی: حالتی از دگرگونی و تغییر مكان همراه با كاهش شدید مقاومت در زمینهای تشكیل شده از خاكهای ماسهای نامتراكم اشباع است كه بر اثر وقوع زلزله رخ میدهد. (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
رودخانه: مجرایی است طبیعی كه آب به طور دائم یا فصلی در آن جریان داشته باشد. (بند الف ماده 1 از آییننامه مربوط به بستر و حریم رودخانهها، النهار، مسیلها، مردابها، بركههای طبیعی و شبكههای آبرسانی، آبیاری و زهكشی مصوب 11/7/1379)
رودخانه مرزی: رودخانه مرزی به رودخانهای اطلاق میشود كه تمام، قسمت یا قسمتهایی از آن مرز مشترك دو كشور را تشكیل دهد. (بند 17 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
روز (شبانهروز): از نظر احتساب موارد قانونی، سال دوازده ماه، ماه سی روز، هفته هفت روز و شبانهروز بیست و چهار ساعت است. (ماده 443 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/1/1379)
روز تعطیل هفتگی: روز جمعه، روز تعطیل هفتگی كارگران با استفاده از مزد میباشد. (ماده 62 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت)
روزنامه: روزنامه یا مجله نشریهای است كه برای روشن ساختن افكار مردم در زمینههای مختلف اجتماعی و سیاسی یا علمی و فنی یا ادبی و ترقی دادن سطح معلومات عامه و نشر اخبار و اطلاعات و مطالب عامالمنفعه و انتقاد و صلاحاندیشی در امور عمومی به طور منظم و در مواقع معین طبع و نشر گردد. (ماده 1 قانون مطبوعات مصوب 10/5/1334)
روزنامه و سایر مطبوعات: نشریههای نوشتاری یا به صورتهای دیگر كه به طور مستقیم با نام ثابت و تاریخ و شماره ردیف در زمینههای گوناگون براساس قانون مطبوعات مصوب 22/12/1364 مجاز به انتشار میباشند. (بند د ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون ممنوعیت به كارگیری اسامی، عناوین و اصطلاحات بیگانه مصوب 19/2/1378 هیأت وزیران)
روزنامه یا مجله: روزنامه یا مجله نشریهای است كه برای روشن ساختن افكار مردم در زمینههای مختلف اجتماعی و سیاسی یا علمی و فنی یا ادبی و ترقی دادن سطح معلومات عامه و نشر اخبار و اطلاعات و مطالب عامالمنفعه و انتقاد و صلاحاندیشی در امور عمومی به طور منظم و در مواقع معین طبع و نشر گردد. (ماده 1 لایحه قانونی مطبوعات مصوب 10/5/1334)
روستا: روستا واحد مبدأ تقسیمات كشوری است كه از لحاظ محیط زیستی (وضع طبیعی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی) همگن بوده كه با حوزه و قلمرو معین ثبتی یا عرفی مستقل كه حداقل تعداد 20 خانوار یا صدنفر اعم از متمركز یا پراكنده در آنجا سكونت داشته باشند و اكثریت ساكنان دائمی آن به طور مستقیم یا غیرمستقیم به یكی از فعالیتهای كشاورزی، دامداری، باغداری به طور اعم و صنایع روستایی و صید یا تركیبی از این فعالیتها اشتغال داشته باشند و در عرف به عنوان ده، آبادی، دهكده یا قریه نامیده میشده است. (ماده 2 قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 15/4/1362)
روستایی: شخصی است كه در روستا سكونت داشته باشد. عشایر كوچرو در این قانون از مزایای روستاییان برخوردارند. (بند3 ماده 1 از قانون بیمه همگانی خدمات درمانی كشور مصوب 3/8/1373)
رهن(رَهْن): رهن عقدی است كه به موجب آن مدیون مالی را برای وثیقه به داین میدهد. رهن دهنده را راهن و طرف دیگر را مرتهن میگویند. (ماده 771 قانون مدنی)
ریال: واحد پول ایران ریال است. ریال برابر صد دینار است. (بند الف ماده 1 قانون پولی و بانكی كشور مصوب 18/4/1351)
رئیسجمهور: پس از مقام رهبری رئیسجمهور عالیترین مقام رسمی كشور است و مسئولیت اجرای قانون اساسی و ریاست قوه مجریه را جز در اموری كه مستقیماً به رهبری مربوط میشود به عهده دارد. (اصل 113 قانون اساسی)
رئیسخانوار: رئیس خانوار، كسی است كه متكفل معاش خانوار است. (بند 5 ماده 1 قانون مربوط به اصلاحات اراضی مصوب 26/2/1339)
رئیس قوه قضاییه: بهمنظور انجام مسئولیتهای قوه قضاییه دركلیه امور قضایی و اداری و اجرایی، مقام رهبری یك نفر مجتهد عادل و آگاه به امور قضایی و مدیر و مدبر را برای مدت پنج سال به عنوان رئیس قوه قضاییه تعیین مینماید كه عالیترین مقام قوه قضاییه است. (اصل 157 قانون اساسی)
ز
زارع: زارع كسی است كه مالك زمین نیست و در زمین متعلق به دیگری كشاورزی میكند و مقداری از محصول را به صورت نقدی یا جنسی به مالك میدهد. (بند 4 ماده 1 قانون مربوط به اصلاحات اراضی مصوب 26/2/1339)
زارع صاحب نسق(زارعِ صاحِب نَسَق): زارع صاحب نسق كسی است كه مالك زمین نبوده و با دارا بودن یك یا چند عامل زراعتی شخصاً و یا با كمك خانوار خود در اراضی معینی از موقوفه زراعت مینماید و مقداری از محصول را به صورت نقدی یا جنسی به موقوفه میدهد. (بند 5 ماده 1 آییننامه قانون ابطال اسناد فروش رقبات، آب و اراضی موقوفه مصوب 7/9/1363 هیأت وزیران)
زبان و خط رسمی (ایران): زبان و خط رسمی و مشترك مردم ایران فارسی است. اسناد و مكاتبات و متون رسمی و كتب درسـی بایـد به ایـن زبـان و خط بـاشـد ولـی استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانههای گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس، در كنار زبان فارسی آزاد است. (اصل 15 قانون اساسی)
زراعت: عبارت است از تولید محصول به وسیله عملیات زراعتی یا باغداری. (بند 5 ماده 1 آییننامه قانون ابطال اسناد فروش رقبات، آب و اراضی موقوفه مصوب 7/9/1363 هیأت وزیران)
زراعت آبی: زراعتی است كه با استفاده از آب دائمی رود، استخر، قنات، چشمه، چاه یا امثال آن به عمل آید. (بند و ماده 1 آییننامه اجرایی قانون اصلاح ماده (34) قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 14/3/1354 و الحاق چند تبصره به آن مصوب2/7/1374هیأت وزیران)
زراعت مكانیزه: زراعتی كه در آن قسمت اعظم عملیات زراعتی وسیله ماشینآلات كشاورزی و به كمك كارگر كشاورزی انجام شود زراعت مكانیزه نامیده میشود. (ماده12آییننامه اجرایی مواد الحاقی به قانون اصلاحات ارضی (كه رد آن به تصویب مجلسین رسیده است) مصوب 29/10/1343)
زمان اضطرار: زمان اضطرار از لحاظ این قانون و مقررات سازمان دفاع غیرنظامی عبارت از وضعی است كه تمامیت ارضی كشور، امنیت ملی یا زندگی عادی مردم در اثر اقدامات عناصر ضدملی داخلی یا دشمنان خارجی یا حوادث و سوانح غیرمترقبه طبیعی و بروز آفات به مخاطره افتد كه در این حالت بنا بر ضرورت در یك یا چند منطقه یا سراسر كشور با تصویب هیأت وزیران و صدور فرمان همایونی زمان اضطرار اعلام میگردد. (ماده 3 قانون آمادگی ملی و بسیج غیرنظامی مصوب 23/2/1354)
زمان اضطرار: زمان اضطرار از نظر دفاع غیرنظامی عبارت از زمانی است كه بر اثر وقوع هر نوع حملات هوایی یا زمینی یا دریایی و آثار ناشی از آنها یا حوادث طبیعی و سوانح غیرمترقبه حیات و منافع اجتماعی و ملی به مخاطره افتد و توده مردم و ثروتهای ملی مورد تهدید قرار گیرد.(ماده 5 آییننامه اجرایی قانون اصلاح قانون سازمان دفاع غیرنظامی كشور مربوط به وظایف و تشكیلات مصوب 27/12/1351)
زمان تحصیل: با زمان ثبتنام اولیه در دانشگاه آغاز و با اخذ مدرك یا گواهی موقت یا انصراف یا اخراج خاتمه یافته تلقی میشود. (بند هـ ماده 1 تكمیل آییننامه انضباطی دانشجویان جمهوری اسلامی ایران مصوب 14/6/1374 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
زمین: منظور از زمین (ارض) در این قانون زمینی است كه بتوان آن را برای یك یا چند نوع از امور كشاورزی مورد استفاده قرار داد.(بند 9 ماده 1 از قانون مربوط به اصلاحات ارضی مصوب 26/02/1339)
زمین آبی: زمینی است كه زراعت آن از آب دائمی رود یا استخر یا قنات یا چشمه یا چاه و امثال آن آبیاری میشود. (ردیف ت بند 9 ماده 1 از قانون مربوط به اصلاحات ارضی مصوب 26/2/1339)
زمین بایر: زمینی است كه در آن عملیات زراعی انجام نگرفته باشد. (ردیف الف بند 9 ماده 1 قانون مربوط به اصلاحات اراضی 26/2/1339)
زمین خالصه(زمینِ خالِصِه): مقصود از آب و زمین خالصه كه در مورد فوق ذكر شده است آب و زمینی است كه در تصرف دولت باشد و خالصجات انتقالی را كه در حكم املاك اربابی است و همچنین طاحونههایی را كه با آب نهرهای اربابی منشقه از رودخانهها كار میكند شامل نمیشود. (ماده 6 قانون حقالارض و حق الماء طواحین اربابی واقعه در اراضی خالصه دولتی مصوب 30/3/1301)
زمین دیم(زمینِ دِیم): زمینی است كه زراعت آن از آب باران یا سیلاب مشروب میشود. (ردیف ث بند 9 ماده 1 قانون مربوط به اصلاحات ارضی مصوب 26/2/1339)
زمین رها شده: زمین رها شده زمین مسبوق به احیایی است كه مالك از آن اعراض كند. (بند 2 ماده 1 از قانون نحوه اجرای اصل 49 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب 17/5/1363)
زمین موات: زمین موات از نظر این قانون زمینی است كه تعطیل مانده و عمران و آبادی در آن به عمل نیامده باشد. عمران و آبادی قابل قبول به شرح زیر است. (ماده 2 آییننامه قانون لغو مالكیت اراضی موات شهری و كیفیت عمران آن مصوب 22/5/1358 هیأت وزیران)
زمینهای متعلق به دولت: منظور از زمینهای متعلق به دولت، یاد شده در ماده (13) قانون، كلیه زمینهایی است كه به نام دولت دارای سند بوده یا در جریان ثبت به نام دولت است. همچنین كلیه زمینهای ملی شده و مواتی كه طبق قوانین مصوب و آرای كمیسیونهای مربوط، متعلق به وزارت مسكن و شهرسازی است، اعم از اینكه به نام دولت ثبت شده یا نشده باشد، نمایندگی دولت در مورد زمینهای مزبور با سازمان زمین شهری یا دستگاهی است كه وزارت مسكن و شهرسازی به آن تفویض اختیار میكند. (ماده 33 آییننامه اجرایی قانون زمین شهری مصوب 24/3/1371 هیأت وزیران)
زنا: زنا عبارت است از جماع مرد و زنی كه علقه زوجیت بین آنها نبوده واز موارد وطی به شبهه نیز نباشد. (ماده 221 قانون مجازات اسلامی مصوب01/02/1392)
ژ
ژاندارم: ترتیب درجات در ژاندارمری مانند درجات نیروی زمینی خواهد بود به استثناء سـرباز و سرباز یكم كه در ژاندارمری ژاندارم و ژاندارم یكم نامیده میشوند. (تبصره 2 ماده 21 قانون استخدام نیروهای مسلح مصوب 30/4/1336)
س
ساختمانهای دولتی: ساختمانهای دولتی كه اعتبار آن از بودجه كل كشور تأمین میگردد از نظر اجرای این قانون عبارت است از: الف) ساختمانهای اداری وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و ساختمانهای انتظامی و ندامتگاه. ب) ساختمانهای بهداشتی از قبیل بیمارستانها، درمانگاهها، آسایشگاهها، شیرخوارگاهها و سایر مراكز بهداشتی درمانی و تنظیم خانواده و مراكز رفاه و نظایر آن. ج) ساختمانهای آموزشی از قبیل دانشگاهها، انستیتوها، كتابخانهها، مدارس عالی، آموزشگاهها، هنرستانها، مراكز آموزش و حرفهای و روستایی، دبیرستانها و سایر مراكز تعلیم و تربیت. د) ساختمانهای ورزشی، ورزشگاهها، استادیومها و سایر تأسیسات ورزشی. هـ) مراكز ارتباطی از قبیل دفاتر پست، مراكز تلفن و تلگراف و نظایر آن. و) ساختمانهای متفرقه از قبیل كاخهای جوانان، اردوگاهها و هتلها و مهمانسراها و ساختمانهای مربوط به سازمانهای خیریه و نظایــر آن. (بنــد 5 ماده 1 قانــون تغییـر نام وزارت آبادانی و مسكن به وزارت مسكن و شهرسازی و تعیین وظایف آن مصوب 16/4/1353)
ساختمانهای عمومی و دولتی مهم: ساختمانهای عمومی و دولتی عبارت از بناها و مستحدثاتی هستند كه با استفاده از بودجه كل كشور ساخته یا خریداری شدهاند و جزو اموال عمومی به حساب میآیند. ساختمانهای مهم به آن دسته از بناها اطلاق میشوند كه پایداری و عملكرد درست آنها هنگام وقوع بلایای طبیعی نظیر زلزله، سیل، طوفان و آتشفشان برای مقابله با بحران ضروری بوده و فقدان آنها فاجعههای بزرگتری را در پی داشته باشد. ساختمانهای اصلی نهاد رهبری، مجلس شورای اسلامی و نهاد ریاست جمهوری، ساختمانهای مركزی وزارتخانهها، استانداریها و فرمانداریها، دانشگاهها و مدارس، بیمارستانها، ایستگاههای آتشنشانی، ساختمانهای نظامی و انتظامی، ساختمانهای فرهنگی تجمعی، مراكز مخابراتی، ایستگاهها و مراكز صدا و سیما، فرودگاهها، ایستگاههای قطار، پایانههای مسافری از جمله مهمترین ساختمانهای عمومی مهم به شمار میآیند. (بند ب ماده 1 آییننامه اجرایی بند م تبصره 13 قانون بودجه سال 1379 كل كشور مصوب 26/4/1379 هیأت وزیران)
سازمان اسناد ملی: به منظور جمعآوری و حفظ اسناد ملی ایران در سازمان واحد و فراهم آوردن شرایط و امكانات مناسب برای دسترسی عموم به این اسناد و همچنین صرفهجویی در هزینههای اداری و استخدامی از طریق تمركز پروندههای راكد وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و وابسته به دولت و امحا اوراق زاید سازمانی به نام سازمان اسناد وابسته به سازمان امور اداری و استخدامی كشور تأسیس میگردد. (ماده 1 قانون تأسیس سازمان اسناد ملی ایران مصوب 17/2/1349)
سازمان اطلاعات و امنیت كشور: برای حفظ امنیت كشور و جلوگیری از هر گونه توطئه كه مضر به مصالح عمومی است سازمانی به نام اطلاعات و امنیت كشور وابسته به نخستوزیری تشكیل میشود. (ماده 1 قانون مربوط به تشكیل سازمان اطلاعات و امنیت كشور مصوب 23/12/1335
سازمان امور اداری و استخدامی كشور: به موجب این قانون به جای شورایعالی اداری كشور سازمان امور اداری و استخدامی كشور وابسته به نخستوزیری تأسیس میشود كلیه اوراق و اسناد و دارایی همچنین مستخدمین شورای عالی اداری كشور به سازمان امور اداری و استخدامی كشور منتقل میشوند. آییننامههای فعلی شورایعالی اداری كشور تا تصویب آییننامههای مذكور در این قانون مورد عمل سازمان امور اداری و استخدامی كشور خواهد بود. (ماده 103 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
سازمان امور اراضی: سازمان امور اراضی كه در این اساسنامه سازمان نامیده میشود، مؤسسه دولتی وابسته به وزارت كشاورزی است كه به منظور انتظام بخشیدن به اجرای قوانین و مقررات مربوط به امور زمین در محدوده وظایف و اختیارات وزارت كشاورزی، ستاد مركزی واگذاری زمین و هیأتهای هفت نفره واگذاری زمین از ادغام تشكیلات اجرایی سازمان اصلاحات ارضی، ستاد مركزی واگذاری زمین و هیأتهای هفتنفره واگذاری زمین تشكیل میشود. (ماده 1 اساسنامه سازمان امور اراضی مصوب 7/11/1375 هیأت وزیران)
سازمان بازرسیكلكشور: براساس نظارت قوه قضاییه نسبت به حسن جریان امور اجرای صحیح قوانینی در دستگاههای اداری سازمانی به نام «سازمان بازرسی كل كشور» زیر نظر رئیس قوه قضاییه تشكیل میگردد. حدود اختیارات و وظایف این سازمان را قانون تعیین میكند. (اصل 174 قانون اساسی)
سازمان بازرسیكلكشور: به منظور نظارت بر حسن جریان امور و اجرای تصحیح قوانین در دستگاههای اداری و در اجرای اصل 174 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران سازمانی به نام «سازمان بازرسی كل كشور»كه در این قانون «سازمان» نامیده میشود. زیر نظر شورای عالی قضایی و با اختیارات و وظایف مندرج در این قانون تشكیل میشود. (ماده 1 از قانون تشكیل سازمان بازرسی كل كشور مصوب 19/7/1360)
سازمان برنامه و بودجه: سازمان برنامه و بودجه مؤسسه دولتی است كه زیر نظر نخست وزیر اداره میشود و رئیس آن سمت وزیر مشاور را دارا خواهد بود. (ماده 4 قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 10/12/1351)
سازمان بنادر و كشتیرانی: از تاریخ تصویب این قانون سازمانی به نام سازمان بنادر و كشتیرانی در وزارت گمركات و انحصارات تشكیل میشود مادام كه برای اداره امور آن سازمان دیگری به موجب قانون ایجاد نشده است وظایف آن به شرح زیر تحت نظر وزارت گمركات و انحصارات انجام خواهد شد: اداره كردن امور بندری بنادر كشور- تكمیل و توسعه ساختمان و نگاهداری و تعمیر تأسیسات بندری و تأمین وسایل مخابراتی و امور انتظامی و همچنین تنظیم و اجرای مقررات بندری و كشتیرانی ساحلی و مراقبت در توسعه كشتیرانی بازرگانی و ثبت شناورهای تابع كشور و تعیین شرایط تابعیت ایرانی برای كشتیها و سلب آن و وصول حقوق و عوارض بندری مطابق فهرست ضمیمه این قانون.(ماده واحده قانون راجع به اجازه تأسیس سازمان بنادر و كشتیرانی مصوب 22/2/1339)
سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی: سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران به تشكیلاتی گفته میشود كه از افراد مخترع و مبتكر و محقق حمایت كرده و زمینه رشد و هماهنگی آنها را در مسایل علمی و صنعتی فراهم میكند. (ماده 1 لایحه قانون اساسنامه سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران مصوب 21/4/1359 شورای انقلاب)
سازمان تأمین اجتماعی: سازمان تأمین اجتماعی كه در این اساسنامه اختصاراً سازمان نامیده میشود و براساس قانون تشكیل سازمان تأمین اجتماعی مصوب 1354 تشكیل شده است، دارای شخصیت حقوقی و استقلال مالی و اداری است و امور آن منحصراً طبق مقررات این اساسنامه اداره خواهد شد. (ماده 1 اساسنامه سازمان تأمین اجتماعی مصوب 10/6/1358)
سازمان جغرافیاییكشور: به منظور تهیه نقشه عمومی كشور و برای تطبیق هر گونه عملیات نقشهبرداری كه در كشور ... ایران صورت میگیرد (نقشهبرداری زمینی- عكسبرداری هوایی و نقشهبرداری از كف دریا) سازمانی به نام سازمان جغرافیایی كشور تحت نظر وزارت جنگ تأسیس میگردد. (ماده 1 قانون مربوط به نقشهبرداری مصوب 8/3/1339)
سازمان جنگلها و مراتع: به منظور انجام وظایف و مقررات مربوط به حفظ و حمایت و احیا و توسعه و بهرهبرداری جنگلها و مراتع و اراضی جنگلی و بیشههای طبیعی و اراضی مستحدثه ساحلی و حفاظت آبخیزها سازمانی به نام سازمان جنگلها و مراتع كشور تشكیل میشود. (ماده 2 قانون تجدید تشكیلات و تعیین وظایف سازمانهای وزارت كشاورزی و منابع طبیعی و انحلال وزارت منابع طبیعی مصوب 12/11/1350)
سازمان جهاد استان: سازمان جهاد استان كه در این اساسنامه به اختصار سازمان نامیده میشود، سازمانی است دولتی كه تابع قانون مقررات مالی، اداری، استخدامی و تشكیلات جهاد سازندگی و آییننامههای اجرایی و سایر مقررات مربوط به آن بوده و در چارچوب مفاد این اساسنامه و تشكیلات مصوب عهدهدار انجام امور وظایف محول شده در محدوده استان ذیربط است. (از ماده 1 اساسنامه سازمان جهاد استان مصوب 27/7/1373 هیأت وزیران)
سازمان حفاظت اطلاعات ارتش: سازمان حفاظت اطلاعات ارتش جمهوری اسلامی ایران سازمانی است با سلسه مراتب مستقل و متمركز كه با هماهنگی وزارت اطلاعات مأموریت و وظایف زیر را انجام میدهد... (از ماده 16 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
سازمان دامپزشكی: به منظور تأمین بهداشت دام كشور و فرآوردههای مربوط به آن و پیشگیری و مبارزه با بیماریهای دامی به موجب این قانون سازمان دامپزشكی كشور وابسته به وزارت كشاورزی تأسیس و جایگزین اداره كل دامپزشكی میگردد. سازمان دامپزشكی كشور كه در این قانون سازمان نامیده میشود دارای شخصیت حقوقی است و وسیله یك نفر رئیس از بین دامپزشكانی كه دارای درجه دكتری باشند به انتخاب وزیر كشاورزی اداره خواهد شد. (ماده 1 قانون سازمان دامپزشكی كشور مصوب 24/3/1350)
سازمان دفاع غیرنظامی: سازمان دفاع غیرنظامی كشور به منظور حفاظت جان و مال مردم و مؤسسات و تأسیسات و منابع مختلف ثروتهای ملی در برابر حوادث طبیعی و سوانح غیرمترقب و حملات هوایی و استعمال هرگونه سلاح و آثار ناشی از آن در زمان صلح و جنگ و همچنین تقویت و حفاظت روحی افراد و تحكیم علاقه به همكاری متقابل بین آنها طبق مقررات این قانون عمل خواهد كرد. (ماده 1 قانون اصلاح قانون سازمان دفاع غیرنظامی كشور مصوب 26/2/1351)
سازمان دولتی: وزارتخانه، مؤسسه یا شركتی است كه مطابق قوانین و مقررات، اعمال حاكمیت یا تصدی دولت جمهوری اسلامی ایران را در امری به عهده دارد. در مواردی كه موضوع در ارتباط با وظایف و مسئولیتهای چند دستگاه باشد، تعیین دستگاه مسئول بر عهده هیأت وزیران است. (ماده 1 آییننامه چگونگی تنظیم و انعقاد توافقهای بینالمللی مصوب 13/2/1371 هیأت وزیران)
سازمان ذوب آهن: به دولت اجازه داده میشود برای بهرهبرداری از معادن مربوط به صنعت ذوب آهن و تأمین مواد اولیه مورد لزوم آن و ایجاد كارخانههای مربوط به ذوب آهن و تهیه فولاد و توزیع و فروش محصولات به دست آمده سازمانی مستقل وابسته به وزارت صنایع و معادن به نام (سازمان ذوب آهن ایران) تشكیل داده و طبق اصول بازرگانی اداره نماید. (ماده واحده قانون مربوط به تشكیل سازمان ذوب آهن ایران مصوب 11/10/1338)
سازمان رادیو تلویزیونی ملی: به منظور تمركز امور مربوط به تأسیس و اداره و بهرهبرداری از مراكز رادیو تلویزیونی و همچنین تهیه و پخش برنامههای رادیویی و تلویزیونی سازمانی به نام سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران كه در این قانون اختصاراً سازمان نامیده میشود تشكیل میگردد. (ماده 1 قانون تشكیل سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران مصوب 29/3/1350)
سازمان زمین شهری: سازمان زمین شهری كه در این اساسنامه سازمان نامیده میشود شركتی است سهامی با مدت نامحدود و وابسته به وزارت مسكن و شهرسازی كه دارای شخصیت حقوقی و استقلال مالی بوده و طبق قانون تجارت و این اساسنامه و رعایت مقررات مربوط به شركتهای دولتی اداره میشود. (ماده 1 اساسنامه جدید سازمان زمین شهری مصوب 15/4/1367 هیأت وزیران)
سازمان صدا و سیما: در اجرای اصل یكصد و هفتاد و پنجم قانون اساسی، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران سازمانی است مستقل و مستقیماً زیر نظر قوای سهگانه: قضاییه، مقننه و مجریه و بدین منظور هر یك از قوا یك نماینده تعیین و به صورت شورای سرپرستی سازمان را اداره خواهند نمود. (ماده 1 قانون اداره صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران مصوب 8/10/1359)
سازمان صنایع دستی: سازمان صنایع دستی ایران و شركت سهامی فروشگاه مركز صنایع دستی در یكدیگر ادغام و سازمان حاصل كه سازمان صنایع دستی ایران است به صورت شركت سهامی تشكیل میشود. شركت مزبور بر طبق مقررات مربوط به شركتهای دولتی اداره شده و وابسته به وزرات صنایع خواهد بود. ماده 2- سازمان صنایع دستی ایران كه در این اساسنامه اختصاراً سازمان نامیده میشود شركتی است دولتی كه مدت آن نامحدود و دارای شخصیت حقوقی و استقلال مالی بوده و برطبق مقررات شركتهای دولتی و مقررات این اساسنامه اداره میشود. (مواد 1 و 2 اساسنامه سازمان، سازمان صنایع دستی ایران مصوب 11/11/1360 هیأت وزیران)
سازمان عقیدتی سیاسی ارتش: سازمان عقیدتی سیاسی، سازمانی است با سلسله مراتب مستقل و متمركز كه مأموریت و وظایف زیر را برعهده دارد: 1- مأموریت. رشد و گسترش فرهنگ و ارزشهای اسلامی در ارتش و وزارت دفاع و سازمانهای وابسته به آنها براساس معیارها و ضوابط اسلامی و تدابیر و رهنمودها و دستورالعملهای مقام رهبری. 2- وظایف. الف) آموزش عقیدتی و سیاسی پرسنل جهت رشد مذهبی و سیاسی آن. ب) انجام فعالیتهای تبلیغی برای پرسنل از قبیل انتشار جزوات و نشریات، تشكیل كتابخانهها و نمایشگاهها و تولید برنامههای رادیو تلویزیونی ارتش و اداره مساجد و سایر اماكن مذهبی مربوط. ج) ارایه خطمشیهای مكتبی به مبادی ذیربط در جهت انطباق سازماندهیها، مقررات، آییننامهها و دستورالعملها با ضوابط و معیارهای اسلامی. د) نظارت بر حفظ و عمل به موازین اسلامی در تمامی زمینهها و اعلام موارد خلاف به مسئولین جهت رفع آنها و گزارش به فرماندهی كل در صورت لزوم. هـ- بررسی و ارزیابی پرسنل از لحاظ شایستگی مكتبی جهت انتصابات، ترفیعات و مأموریتهای خارج از كشور. و- انجام كلیه وظایف روابط عمومی ارتش و وزارت دفاع و سازمانهای وابسته به آنها. (ماده 14 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
سازمان كشاورزی استان: سازمان كشاورزی استان كه در این اساسنامه به اختصار سازمان نامیده میشود سازمانی است دولتی كه تابع مقررات مالی، اداری، استخدامی و تشكیلاتی وزارت كشاورزی و آییننامه های اجرایی و سایر مقررات مربوط به آن بوده و در چارچوب مفاد این اساسنامه و تشكیلات مصوب عهدهدار انجام امور و وظایف محول شده در محدوده استان ذیربط است. (ماده 1 اساسنامه سازمان كشاورزی استان مصوب 27/7/1373 هیأت وزیران)
سازمان مسكن: سازمان مسكن كه در این اساسنامه سازمان نامیده میشود. شركتی است سهامی با مدت نامحدود وابسته به وزارت مسكن و شهرسازی كه طبق اصول بازرگانی اداره میشود. (ماده 1 اساسنامه سازمان مسكن مصوب 3/2/1358 هیأت وزیران)
سازمان ملی استاندارد ایران: فعالیتهای سازمان درچهارمحورزیرانجام می شود: 1 – استانداردسازی 2 – اندازه شناسی 3 – تاییدصلاحیت 4 – ارزیابی انطباق.( ماده 6قانون تقویت و توسعه نظام استانداردمصوب 11/7/1396) سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان: سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان كه در این اساسنامه سازمان نامیده میشود، سازمانی است وابسته به وزرات آموزش و پرورش و برای اجرای اهداف و مقاصد مندرج در این اساسنامه فعالیت خواهد داشت. (ماده 1 اساسنامه سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان مصوب 22/3/1367 هیأت وزیران)
سازمان نظام پزشكی: سازمان نظام پزشكی جمهوری اسلامی ایران كه در این قانون سازمان نامیده میشود سازمانی است مستقل دارای شخصیت حقوقی كه به منظور تحقق بخشیدن به اهداف و انجام وظایف مقرر در این قانون تشكیل میگردد. (ماده 1 قانون تشكیل سازمان نظام پزشكی جمهوری اسلامی ایران مصوب 20/10/1374)
سازمان نظام مهندسیكشاورزی و منابع طبیعی: سازمان نظام مهندسی كشاورزی و منابع طبیعی جمهوری اسلامی ایران كه در این قانون به اختصار سازمان نامیده میشود سازمانی است غیر دولتی با استقلال مالی و شخصیت حقوقی مستقل كه به منظور رسیدن به اهداف و انجام وظایف مقرر در این قانون تشكیل میشود. (ماده 2 قانون تأسیس سازمان نظام مهندسی كشاورزی و منابع طبیعی جمهوری اسلامی ایران مصوب 3/4/1380)
سازمانهای غیردولتی حامی محیطزیست و منابع طبیعی: تشكیلات و مؤسسات مردمی هستند كه براساس بند (الف) مصوبه شماره 455/14 مورخ 17/12/1378 شورایعالی اداری، تشكیل و ثبت شوند و صرفاً در زمینه حفاظت محیط زیست و منابع طبیعی فعالیت كنند و در این آییننامه سازمانها نامیده میشوند. (بند الف ماده1 از آییننامه اجرایی بند ب ماده 104 قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 5/11/1379 هیأت وزیران).
ساعاتكار: ساعات كار كارگران در كارگاهها جز در موارد مذكور در این قانون نباید از هشت ساعت در شبانهروز و چهلوهشت ساعت در هفته تجاوز نماید. مقصود از ساعات كار در مدتی است كه كارگر به منظور انجام كار در اختیار كارفرما میباشد و اوقات استراحت و صرف غذا جزو ساعات كار محسوب نمیشود. (ماده 11 قانون كار مصوب 26/12/1337)
ساعتكار: ساعت كار در این قانون مدت زمانی است كه كارگر نیرو یا وقت خود را به منظور انجام كار در اختیار كارفرما قرار میدهد. به غیر از مواردی كه در این قانون مستثنی شده است ساعات كار كارگران در شبانهروز نباید از 8 ساعت تجاوز نماید. (ماده 51 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
ساعاتكار هفتگی: از اول شهریور ماه سال 1359 ساعات كار كلیه كارمندان و كارگران مشمول قانون استخدام كشوری و سایر قوانین خاص استخدامی و كارگران مشمول قانون كار یكسان و 44 ساعت در هفته تعیین میگردد. (ماده 1 لایحه قانونی یكسان شدن ساعت كار كارمندان و كارگران در سراسر كشور و میزان آن مصوب 23/4/1359 شورای انقلاب)
سال: از نظر احتساب موارد قانونی، سال دوازده ماه، ماه سیروز، هفته هفت روز و شبانهروز بیستوچهار ساعت است. (ماده 443 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/1/1379)
سال مالی: سال مالی یك سال هجری شمسی است كه از اول فروردین ماه آغاز و به پایان اسفند ماه ختم میشود. (ماده 6 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
سال مالیاتی: سال مالیاتی عبارت است از یك سال شمسی كه از اول فروردین ماه هر سال شروع و به آخر اسفند ماه همان سال ختم میشود لكن در مورد اشخاص حقوقی مشمول مالیات كه سال مالی آنها به موجب اساسنامه با سال مالیاتی تطبیق نمیكند درآمد سال مالی آنها به جای سال مالیاتی مبنای تشخیص مالیات قرار میگیرد و موعد تسلیم اظهارنامه و ترازنامه و حساب سود و زیان و سررسید پرداخت مالیات آنها چهار ماه شمسی پس از سال مالی میباشد. (ماده 155 قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 3/12/1366)
سانحه: از نظر دفاع غیرنظامی، حادثه ناگوار رویدادی است اعم از طبیعی و غیرطبیعی كه ممكن است موجب بروز خسارات مالی و جانی شود و سانحه رویدادیست اعم از طبیعی و غیرطبیعیكه منجر به خسارات مزبور میگردد. (ماده 2 آییننامه اجرایی قانون اصلاح قانون سازمان دفاع غیرنظامی كشور مربوط به وظایف و تشكیلات مصوب 27/12/1351)
سایر منابع تأمین اعتبار: سایر منابع تأمین اعتبار عبارتند از منابعی كه تحت عنوان وام، انتشار اوراق قرضه، برگشتی از پرداختهای سالهای قبل و عناوین مشابه در قانون بودجه كل كشور پیشبینی میشود و ماهیت درآمد ندارند. (ماده 12 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
سایر منابع تأمین اعتبار شركتهای دولتی: سایر منابع تأمین اعتبار شركتهای دولتی عبارت است از منابعی كه شركتهای مزبور تحت عنوان كمك دولت، وام استفاده از ذخایر، كاهشسرمایه در گردش یا عناوین مشابه به موجب قانون مجاز به منظوركردن آن در بودجههای مربوط هستند. (ماده 16 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
سایر منابع درآمد شركتهای دولتی: سایر منابع تأمین اعتبار شركتهای دولتی عبارت است از منابعی كه شركتهای مزبور تحت عنوان كمك دولت، وام استفاده از ذخایر، كاهش سرمایه در گردش یا عناوین مشابه به موجب قانون مجاز به منظور كردن آن در بودجههای مربوط هستند. (ماده 16 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
سپاه پاسداران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نهادی است تحت فرماندهی عالی مقام رهبری كه هدف آن نگهبانی از انقلاب اسلامی ایران و دستاوردهای آن و كوشش مستمر در راه تحقق آرمانهای الهی و گسترش حاكمیت قانون خدا طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران و تقویت كامل بنیه دفاعی جمهوری اسلامی از طریق همكاری با سایر نیروهای مسلح و آموزش نظامی و سازماندهی نیروهای مردمی میباشد. (ماده 1 اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 15/6/1361)
سپرده: سپرده از نظر این قانون عبارت است از: الف) وجوهی كه طبق قوانین و مقررات به منظور تأمین یا جلوگیری از تضییع حقوق دولت دریافت میگردد و استرداد یا ضبط آن تابع شرایط مقرر در قانون و مقررات و قراردادهای مربوط است. ب) وجوهی كه به موجب قرارها و یا احكام صادره از طرف مراجع قضایی از اشخاص حقیقی و یا حقوقی دریافت میگردد و به موجب قرارها یا احكام صادره از طرف مراجع مذكور كالا یا بعضاً قابل استرداد میباشد. (ماده 30 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
ستاد مشترك ارتش جمهوری اسلامی ایران: ستاد مشترك ارتش جمهوری اسلامی ایران ستاد فرماندهی كل در ارتش بوده و فرماندهی كل را در اداره امور ارتش یاری مینماید. و وظایف آن به شرح زیر میباشد: .... (ماده 9 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
سجلاحوال(سِجِلِّ اَحوال): سجلاحوال هر كس به موجب دفاتری كه برای این امر مقرر است معین میشود. (ماده 992 قانون مدنی)
سردفتر: اداره امور دفترخانه اسناد رسمی به عهده شخصی است كه با رعایت مقررات این قانون بنا به پیشنهاد سازمان ثبت اسناد و املاك كشور با جلب نظر مشورتی كانون سردفتران و به موجب ابلاغ وزیر دادگستری منصوب و سردفتر نامیده میشود. (ماده 2 قانون دفاتر اسناد رسمی و كانون سردفتران و دفتر یاران مصوب 25/4/1354)
سرشماری: منظور آمارگیریهایی است كه كلیه افراد واحدهای جامعه مورد مطالعه را در برگیرد و در مواعد مشخص به منظور جمعآوری اطلاعات در زمینه فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی مانند نفوس، مسكن، كشاورزی، صنعت، ساختمان، بازرگانی، فرهنگی و سایر فعالیتها صورت میگیرد. در صورتی كه سرشماری در سراسر كشور به عمل آید سرشماری عمومی نامیده میشود. (بند الف ماده 1 قانون مركز آمار ایران مصوب 10/11/1353)
سرشماری عمومی: منظور آمارگیریهایی است كه كلیه افراد واحدهای جامعه مورد مطالعه را دربرگیرد و در مواعد مشخص به منظور جمعآوری اطلاعات در زمینه فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی مانند نفوس، مسكن كشاورزی صنعت، ساختمان، بازرگانی، فرهنگی و سایر فعالیتها صورت میگیرد. در صورتی كه سرشماری در سراسر كشور به عمل آید سرشماری عمومی نامیده میشود. (بند الف ماده 1 قانون مركز آمار ایران مصوب 10/11/1353)
سرقت: سرقت عبارت از ربودن مال متعلق به غیر است (ماده267مجازات اسلامی مصوب 01/02/1392)
سرقت ادبی: سرقت ادبی عبارت است از نسبت دادن عمدی تمام یا بخش قابل توجهی از آثار و نوشتههای دیگران به خود یا غیر ولو به صورت ترجمه. (تبصره ماده 6 قانون مطبوعات مصوب 22/12/1364)
سرمایه خارجی: انواع سرمایه اعم از نقدی یا غیرنقدی كه توسط سرمایهگذار خارجی به كشور وارد میشود و شامل موارد زیر میگردد: الف) وجوه نقدی كه به صورت ارز قابل تبدیل، از طریق نظام بانكی یا دیگر طرق انتقال وجوه كه مورد تأیید بانك مركزی جمهوری اسلامی ایران باشد، به كشور وارد شود. ب) ماشینآلات و تجهیزات، ج) ابزار و قطعات یدكی، قطعات منفصله و مواد اولیه، افزودنی و كمكی، د) حق اختراع، دانش فنی، اسامی و علایم تجاری و خدمات تخصصی، هـ) سود سهام قابل انتقال سرمایهگذار خارجی، و) سایر موارد مجاز با تصویب هیأت دولت. (ماده 1 قانون تشویق و حمایت سرمایهگذاری خارجی مصوب 19/12/1380)
سرمایهگذار خارجی: اشخاص حقیقی یا حقوقی غیرایرانی یا ایرانی با استفاده از سرمایه با منشاً خارجی كه مجوز سرمایهگذاری موضوع ماده (6) را اخذ نموده باشند. (ماده 1 قانون تشویق و حمایت سرمایهگذاری خارجی مصوب 19/12/1380)
سرمایهگذاری: منظور از سرمایهگذاری در این قانون تخصیص اعتبار و مصرف آن برای یكی از امور تولیدی و عمرانی است كه ضمن صورت فصول و بندهای برنامه تعیین میشود. (تبصره ماده 2 قانون برنامه عمرانی سوم كشور مصوب 21/3/1346)
سرمایهگذاری خارجی: بكارگیری سرمایه خارجی در یك بنگاه اقتصادی جدید یا موجود پس از اخذ مجوز سرمایهگذاری. (ماده1 قانون تشویق و حمایت سرمایهگذاری خارجی مصوب (19/12/1380)
سرمایهگذاری مستقیم: سرمایهگذاری مستقیم عبارت است از تأمین سرمایه لازم جهت اجرای طرحهای تولیدی و طرحهای عمرانی انتفاعی توسط بانكها. (ماده 28 آییننامه تسهیلاتی اعطایی بانكی مصوب 14/10/1362 هیأت وزیران)
سرویس هوایی: سرویس هوایی عبارت است از هر سرویس منظم هوایی كه به وسیله هواپیما برای حمل و نقل عمومی- مسافر- پست و بار تخصیص داده میشود. (بند الف ماده 96 قانون اجازه الحاق دولت ایران به مقررات هواپیمایی كشوری بینالمللی مصوب 30/4/1328)
سرویس هوایی بینالمللی: سرویس هوایی بینالمللی عبارت است از هر سرویس هوایی كه از فضای فوق قلمرو بیش از یك كشور عبور نماید. (بند ب ماده 96 قانون اجازه الحاق دولت ایران به مقررات هواپیمایی كشوری بینالمللی مصوب 30/4/1328)
سكنی(سُکْنا): اگر حق انتفاع عبارت از سكونت در مسكنی باشد سكنی یا حق سكنی نامیده میشود و این حق ممكن است به طریق عمری یا به طریق رقبی برقرار شود. (ماده 43 قانون مدنی)
سمحاق(سِمْحاق): جراحتی که به پوست نازک روی استخوان برسد. (بندت ماده 709قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
سند: سند عبارت است از هر نوشته كه در مقام دعوی یا دفاع قابل استناد باشد. (ماده 1284 قانون مدنی)
سند اجاره كشتی: قرارداد اجاره كشتی سندی است كتبی كه بین مالك كشتی (یا نماینده مجاز او) و مستاجر منعقد میگردد و شرایط اجاره كشتی را برای مدت معین و یا برای یك یا چند سفر بین بنادر مشخص تعیین میكند. (ماده 135 قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
سند ثبت كشتی: سند ثبت كشتی گواهینامهایست كه از طرف سازمان بنادر و كشتیرانی برطبق نمونه مخصوص در دو نسخه به نام كشتی تنظیم و صادر میشود. در سند ثبت كشتی نكات زیر قید میگردد. نام بندر ثبت كشتی، محل و تاریخ ساخت كشتی، طبقهبندی، تعداد پلها و دكلها طول و عرض وآبخور كشتی- ظرفیت و نوع كشتی- مشخصات قوه محركه و سایر مشخصات كشتی- نام مالك و شماره كشتی. (ماده 11 قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
سند رسمی: سندی كه مطابق قوانین به ثبت رسیده رسمی است و تمام محتویات و امضاهای مندرجه در آن معتبر خواهد بود مگر آن كه مجعولیت آن ثابت شود. انكار مندرجات اسناد رسمی راجع به اخذ تمام یا قسمتی از وجه یا مال و یا تعهد به تأدیه وجه یا تسلیم مال مسموع نیست. (ماده 70 قانون اصلاح مواد 13، 41، 43، 70، 111و 117 قانون ثبت اسناد و املاك مصوب 7/5/1312)
سند رسمی: اسنادی كه در اداره ثبت اسناد و املاك یا دفاتر اسناد رسمی یا در نزد سایر مأمورین رسمی در حدود صلاحیت آنها و بر طبق مقررات قانونی تنظیم شده باشند رسمی است. (ماده 1287 قانون مدنی)
سند رسمی: سندی كه مطابق قوانین ثبت شده رسمی است و تمام محتویات و امضاهای مندرجه در آن معتبر خواهد بود مگر این كه مجعولیت آن سند ثابت شود. (ماده 70 قانون ثبت اسناد و املاك مصوب 26/12/1310)
سند عادی: غیر از اسناد مذكوره در ماده 1287 سایر اسناد عادی است. (ماده 1289 قانون مدنی)
سند مسافرت: سند مسافرت سندی است كه از طرف مقامات صلاحیتدار دولت جمهوری اسلامی ایران برای مسافرت پناهندگان سیاسی به خارج از ایران صادر میشود. (ماده 1 آییننامه اجرایی صدور سند مسافرت پناهندگان سیاسی مصوب 10/4/1366 هیأت وزیران)
سندیكا: سندیكا سازمانی است كه به منظور حفظ منافع حرفهای و بهبود وضع اقتصادی و اجتماعی به وسیله كارگران یك حرفه یا یك كارگاه - كارفرمایان یك حرفه و یا یك صنعت و همچنین صاحبان مشاغل آزاد تشكیل میشود. ائتلاف چند سندیكا تشكیل یك اتحادیه و ائتلاف چند اتحادیه تشكیل یك كنفدراسیون را میدهد. (بند 3 قانون اصلاح و الحاق مواد و دو تبصره به قانون كار مصوب 20/11/1343)
سنگ تزئینی: سنگهای متبلور و غیرمتبلور رسوبی، آذرین و دگرگونی كه حاوی كانه قابل تفكیك در شرایط كنونی نبوده و عملآوری آنها نظیر برش و صیقل رایج و مقرون به صرفه باشد از قبیل مرمر، شبه مرمر (مرمریت) تراورتن، گرانیت و امثالهم. (بند ع ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
سنگ لاشه و ساختمانی: سنگهای مختلف موجود در طبیعت كه حاوی كانه قابل تفكیك در شرایط كنونی نبوده و عمل آوری آن رایج و معمول و یا مقرون به صرفه نباشد و بنا به تشخیص وزارت معادن و فلزات سنگ تزئینی نیست و عموماً در پی یا دیوار چینی ساختمانها، راهسازی و دیوارهسازی و امور نظیر آن به كار میرود. (بند ظ ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
سنوات خدمت: منظور از سنوات خدمت، سنواتی است كه مستخدم كسور بازنشستگی آن را پرداخت نموده باشد. (تبصره 1 ماده 88 قانون استخدامی وزارت اطلاعات مصوب 25/4/1374)
سواد مصدق(سَوادِمُصَدَّق): مدعی باید سواد اسنادی را كه به آنها استناد كرده مصدق نموده ضمیمه عرضحال كند مقصود از سواد مصدق سوادی است كه دفتر محكمهای كه عرضحال به آنجا داده میشود یا دفتری كه از محاكم دیگر یا یكی از ادارات ثبت اسناد یا دفتر اسناد رسمی و در جایی كه هیچ یك از آنها نباشد حاكم محل یا یكی از ادارات دولتی مطابقت آن را با اصل تصدیق كرده باشد. در صورتی كه سواد سند در خارجه تهیه شده باشد باید در دفتر یكی از سفارت خانهها یا قنسولگریهای ایران مصدق شود. هرگاه اسناد مفصل باشد مثل دفتر تجارتی یا اساسنامه شركت و امثال آن قسمتهایی كه مدرك ادعا است خارج نویس شده ضمیمه عرضحال میگردد. (ماده 71 قانون اصول محاكمات حقوقی و تجاری مصوب 28/10/1314)
سئوال: هر یك از نمایندگان میتوانند راجع به مسائل داخلی و خارجی كشور از وزیر مسئول درباره وظایف او سؤال نمایند. سؤال باید كتبی، صریح و مختصر بوده و به رئیس مجلس داده شود. رئیس مجلس، موضوع را در اسرع وقت به كمیسیون تخصصی ارجاع مینماید. كمیسیون موظف است حداكثر ظرف یك هفته جلسهای با حضور وزیر و سؤال كننده تشكیل دهد. چنانچه وزیر در كمیسیون حاضر نشود و یا در صورت حضور سؤال كننده قانع نگردد، كمیسیون به هیأت رئیسه اطلاع میدهد تا در اولین جلسه علنی سؤال نماینده قرائت و فوراً برای وزیر مربوطه ارسال گردد و ظرف چهلوهشت ساعت تكثیر و در اختیار نمایندگان قرار گیرد. در صورتی كه سؤال به امضا چند نفر باشد نماینده منتخب سؤال كنندگان صحبت خواهد كرد. (ماده 193 قانون آییننامه داخلی مجلس شورای اسلامی مصوب 20/1/1379)
سود خالص: سود خالص شركت در هر سال مالی عبارت است از درآمد حاصل در همان سال مالی منهای كلیه هزینهها و استهلاكات و ذخیرهها. (ماده 237 لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت مصوب 24/12/1347)
سود سهم: مبلغی از درآمد ویژه سالانه شركت یا اتحادیه تعاونی است كه در هر سال به هر سهم اختصاص داده میشود. (بند 4 ماده 1 از قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350)
سود ویژه بانك: سود ویژه بانك عبارت است از درآمد بانك پس از وضع هزینه و استهلاكها. (از ماده 53 قانون بانكی و پولی كشور مصوب 7/3/1339)
سوء استفاده از مقاطعهكاریها: سوء استفاده از مقاطعهكاریها و معاملات دولتی عدم رعایت قوانین و مقررات و شرایط در قراردادهایی است كه بین دولت و اشخاص حقیقی و حقوقی منعقد شده و موجب درآمد نامشروع شده باشد یا این كه در اثر اعمال نفوذ و روابط معامله یا قراردادی برخلاف شرع و مصالح مسلم امت اسلامی انعقاد یافته باشد. (بند 5 ماده 1 از قانون نحوه اجرای اصل 49 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب 17/5/1363)
سوء استفاده از موقوفات: سوء استفاده از موقوفات عبارت است از تحصیل ثروت ناشی از دخالت در وقف برخلاف ترتیبی كه شرع معین نموده باشد. (بند 4 ماده 1 از قانون نحوه اجرای اصل 49 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب 17/5/1363)
سهام غیرنقدی: سهام ممكن است نقدی باشد یا غیر نقدی – سهام غیرنقدی سهامی است كه در ازا آن به جای وجه نقد چیز دیگری از قبیل كارخانه و امتیازنامه و غیره داده شود. (ماده 26 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
سهام ممتاز: در صورتی كه برای بعضی از سهام شركت با رعایت مقررات این قانون مزایایی قایل شوند این گونه سهام ممتاز نامیده میشود. (تبصره 2 ماده 24 لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت مصوب 24/12/1347)
سهم: سهم قسمتی است از سرمایه شركت سهامی كه مشخص میزان مشاركت و تعهدات و منافع صاحب آن در شركت سهامی میباشد ورقه سهم سند قابل معاملهای است كه نماینده تعداد سهامی است كه صاحب آن در شركت سهامی دارد. (ماده 24 لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت مصوب 24/12/1347)
سیستم باربرجانبی: قسمتی از كل سازه است كه به منظور تحمل بارهای جانبی تعبیه شده است (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
سیستم دوگانه یا تركیبی: سیستمی است متشكل از قابهای خمشی ویژه یا متوسط همراه با دیوارهای برشی یا مهاربندیها برای مقاومت در برابر نیروهای جانبی. در این سیستم بخش عمده بارهای قائم به وسیله قابها تحمل شده و بارهای جانبی با مجموعه دیوارهای برشی و مهاربندها و قابها به نسبت سختی جانبی هر یك تحمل میشوند. (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
سیستم دیوارهای باربر: سیستم سازهای است كه فاقد یك قاب فضایی كامل برای بردن بارهای قائم میباشد دیوارهای باربر یا سیستمهای مهاربندی عمده بارهای قائم را تحمل میكنند. مقاومت در برابر نیروهای جانبی با دیوارهای برشی یا قابهای مهاربندی شده تأمین میگردد. (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
سیستم قاب ساختمانی ساده: سیستمی است كه در آن بارهای قائم به طور عمده توسط قابهای فضایی ساده تحمل میشود و مقاومت در برابر نیروهای جانبی یا دیوارهای برشی یا قابهای مهاربندی شده تأمین میشود. (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
سیستم مهاربندی افقی: سیستم خرپائی افقیكه عملكردی همانند دیافراگم دارد (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
سیل: جریان یا بالا آمدن نسبتاً زیاد آب در یك رودخانه به میزانی كه از مواقع معمولی به طور وضوح بیشتر باشد سیل نامیده میشود. همچنین استغراق زمینهای پست در اثر بالا آمدن سطح آب رودخانه را سیل یا طغیان آب میگویند (بند 18 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
سیل شكن: بازوهای خاكی یا سیلشكن- خاكریز یا مانعی است كه به موازات تقریبی محور رودخانه و نهر یا مسیل به خصوص در كنار آنها به منظور جلوگیری از پخش آب در اراضی اطراف و ممانعت از عمل تخریبی سیلابها احداث میگردد. (بند 6 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
ش
شاخص قیمت: منظور كمیتی است كه تغییرات متوسط قیمت كالاها و خدمات را نسبت به یك زمان معین نشان دهد. (بند هـ ماده 1 قانون مركز آمار ایران مصوب 10/11/1353)
شاخه قطور: شاخهای است كه قطر آن در محل انشعاب بیش از پنج سانتیمتر باشد. (بند 19 ماده 1 قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1346)
شاغلان پزشكی وحرفههای وابسته: شاغلان پزشكی و حرفههای وابسته موضوع این ماده افرادی هستند كه در یكی از مراكز تحقیقات درمانی، آموزشی و بهداشتی اعم از خصوصی، دولتی و تعاونی پزشكی، وابسته به دولت یا خیریه یا حسب مورد مطب یا دفتر كار اشتغال دارند و از این پس به اختصار شاغلان حرفههای پزشكی و وابسته نامیده میشوند. (تبصره ماده 1 آییننامه انتظامی رسیــدگی بـه تخـلفـات صنـفـی و حــرفهای شاغلان حرفههای پزشكی وابسته مصوب 30/4/1378 هیأت وزیران)
شاكی خصوصی: بزهدیده شخصی است که از وقوع جرم متحمل ضرر و زیان میگردد و چنانچه تعقیب مرتکب را درخواست کند، «شاکی» و هرگاه جبران ضرر و زیان وارده را مطالبه کند، «مدعی خصوصی» نامیده میشود.(ماده 10قانون آئین دادرسی کیفری مصوب4/12/1392)
شبكه رادیویی: شبكه رادیویی عبارت است از مجموعه یك یا چند ایستگاه ثابت یا متحرك یا هر دو كه میتواند در عین حال با هم ارتباط داشته باشند. (ماده 1 آییننامه اجرایی قانون استفاده از بیسیمهای اختصاصی و غیرحرفهای (آماتوری) مصوب 13/11/1361 هیأت وزیران)
شبكههای آبیاری و زهكشی كانالها: مجاری مستحدثهای هستند كه به منظور آبرسانی، سالم سازی اراضی یا انتقال آب ایجاد شده یا میشود. (ماده 1 آییننامه مربوط به بستر و حریم رودخانهها، انبار، مسبلها، مردابها، بركههای طبیعی و شبكههای آبرسانی، آبیاری و زهكشی مصوب 11/8/1379 هیأت وزیران)
شبكههای اختصاصی مخابرات: شبكههای اختصاصی مخابرات عبارتند از مجموعه وسایل مخابراتی كه برای استفاده گروهها یا موارد خاصی دایر بوده یا بعداً دایر گردد. (تبصره 3 ماده 1 قانون تأسیس شركت مخابرات ایران مصوب 29/3/1350)
شبكههای مخابرات عمومی: شبكههای مخابرات عمومی مذكور در این قانون عبارتند از مجموعه وسایل مخابراتی كه برای استفاده عموم دایر بوده یا بعداً دایر خواهد شد. (تبصره 2 ماده 1 از قانون تأسیس شركت مخابرات ایران مصوب 29/3/1350)
شرایط احراز شغل: عبارت از مجموعه تواناییها، قابلیتها، اطلاعات و مهارتهایی است كه داشتن آنها برای انجام وظایف و قبول مسئولیتهای شغلی ضروری است. (بند خ ماده 1 آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/1/1375 هیأت وزیران)
شرایط و صفات رهبر: 1- صلاحیت علمی لازم برای افتاء در ابواب مختلف فقه. 2- عدالت و تقوای لازم برای رهبری امت اسلام 3- بینش صحیح سیاسی و اجتماعی، تدبیر، شجاعت، مدیریت و قدرت كافی برای رهبری. (از اصل یكصد و نهم قانون اساسی)
شرح وظایف: عبارت از شرح منظم و مدونی است كه وظایف، مسئولیتها و اختیارات مشاغل سازمان را مشخص میسازد. (بند ز ماده 1 آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/1/1375 هیأت وزیران).
شرط صفت(شَرطِ صِفَت): شرط صفت عبارت است از شرط راجعه به كیفیت یا كمیت مورد معامله (از ماده 234 قانون مدنی)
شرط فعل(شَرطِ فِعْل): شرط فعل آن است كه اقدام یا عدم اقدام به فعلی بر یكی از متعاملین یا بر شخص خارجی شرط شود. (از ماده 234 قانون مدنی)
شرط نتیجه: شرط نتیجه آن است كه تحقق امری در خارج شرط شود. (از ماده 234 قانون مدنی)
شركت: شركت عبارت است از اجتماع حقوق مالكان متعدد در شی واحد به نحو اشاعه (ماده 571 قانون مدنی)
شركت اختیاری: شركت اختیاری یا در نتیجه عقدی از عقود حاصل میشود یا در نتیجه عمل شركا از قبیل مزج اختیاری یا قبول مالی مشاعاء در ازاء عمل چند نفر و نحو اینها (ماده 573 قانون مدنی)
شركت ایرانی: هر شركتی كه در ایران تشكیل و مركز اصلی آن در ایران باشد شركت ایرانی محسوب است. (ماده 1 قانون راجع به ثبت شركتها مصوب 11/3/1310)
شركت ایرانی خدمات مشاوره: شركتی است كه طبق قانون تجارت به منظور انجام خدمات مشاورهای درامور تخصصی تأسیس شده و دارای كارشناسان تمام وقت متخصص در رشتههای مربوط بوده و دارای تشكیلات منظم اداری و تجهیزات كافی و اعتبارات مالی لازم بوده و صلاحیت شركت مزبور در حد متعارف مورد رسیدگی و قبول سازمان قرار گرفته باشد. (بند ب ماده 1 آییننامه تشخیص صلاحیت و طبقهبندی مهندسان مشاور و كارشناسان مصوب 1/3/1359 شورای انقلاب)
شركت با مسئولیت محدود: شركت با مسئولیت محدود وقتی تشكیل میشود كه تمام سرمایه نقدی تأدیه و سهمالشركه غیرنقدی نیز تقویم و تسلیم شده باشد. (ماده 96 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
شركت پیمانكاری: ساختمانی یا تأسیساتی یا تجهیزاتی شخصی است حقوقی كه برای انجام عملیات ساختمانی یا تأسیساتی یا تجهیزاتی طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران به صورت شركت سهامی خاص در ایران تأسیس شده و به ثبت رسیده و كلیه سهام آن متعلق به اشخاص حقیقی ایرانی در بخش خصوصی باشد. (بند الف ماده 2 از آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به شركتهای پیمانكاری ساختمانی تأسیساتی و تجهیزاتی وابسته به بخش خصوصی مصوب 30/2/1360 هیأت وزیران)
شركت تضامنی(شرکتِ تَضامُنی): شركت تضامنی شركتی است كه در تحت اسم مخصوصی برای امور تجارتی بین دو یا چند نفر با مسئولیت تضامنی تشكیل میشود: اگر دارایی شركت برای تأدیه تمام قروض كافی نباشد هر یك از شركا مسئول پرداخت تمام قروض شركت است. هر قراری كه بین شركا برخلاف این ترتیب داده شده باشد در مقابل اشخاص ثالث كانلم یكن خواهد بود. (ماده 116 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
شركت تعاونی: شركت تعاونی شركتی است از اشخاص حقیقی یا حقوقی كه به منظور رفع نیازمندیهای مشترك و بهبود وضع اقتصادی و اجتماعی اعضا از طریق خودیاری و كمك متقابل و همكاری آن موافق اصولی كه در این قانون مصرح است تشكیل میشود. (بند 2 اصلاح بعضی از مواد و الحاق سه تبصره به قانون شركتهای تعاونی مصوب 9/4/1352)
شركت تعاونی تولید: شركتی است كه بین عده از ارباب حرف تشكیل میشود و شركا مشاغل خود را برای تولید و فروش اشیا یا اجناس به كار میبرند. (ماده 190 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
شركت تعاونی صنایع كوچك: شركت تعاونی صنایع كوچك با عضویت صاحبان صنایع یك گروه از صنعت برای تمام یا قسمتی از مقاصد زیر تشكیل میشود: 1- تهیه مواد اولیه مورد نیاز. 2- ایجاد آزمایشگاه مواد اولیه یا محصولات ساخته شده. 3- تولید وسایل و ابزار مورد احتیاج مشترك اعضا. 4- ایجاد گروههای تعمیراتی و نگاهداری. 5- تحقیق و برنامهریزیهای مشترك. 6- تهیه وسایل توزیع و انجام خدمات بازاریابی. (ماده 93 قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350)
شركت تعاونی صیادان: شركت تعاونی صیادان شركتی است كه با عضویت صیادان ماهی و سایر آبزیان برای تمام یا قسمتی از مقاصد زیر تشكیل میشود: 1- تدارك خدمات جمعی برای اعضای شركت از قبیلساخت وتعمیرقایقهاوتهیهوسایلو ادوات صید. 2- صیدماهی و سایر آبزیان پس از كسب پروانه صید. 3- تأسیس فروشگاه. 4- پرداخت مساعده به صیادان. 5- تهیه وسایل و تأمین نیازمندیهای حرفهای و خانوادگی صیادان. (ماده 78 قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350)
شركت تعاونی كار: شركت تعاونی كار شركتی است كه به منظور تولید كالا یا انجام خدمات با عضویت افرادی كه نیروی كار خود را در اختیار شركت میگذارند تشكیل میشود. (ماده 90 قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350)
شركت تعاونیكارگری: هر یك از شركتهای تعاونی در رشتههای مصرف یا كار و پیشه كه با عضویت كارگران و سایر كاركنان صنایع و خدمات و حرف تشكیل شود و حداقل سه چهارم اعضای شركت نزد سازمان بیمههای اجتماعی بیمه باشند شركت تعاونی كارگری خوانده میشود. (بند 1 اصلاح بعضی از مواد و تبصرههای قانون شركتهای تعاونی مصوب خرداد 1350 و الحاق چند تبصره به قانون مذكور مصوب 4/3/1354)
شركت تعاونی مصرف: شركت تعاونی مصرفكنندگان برای تهیه انواع كالاهای مصرفی به منظور تأمین نیازمندیهای اعضا و خانوادههای آنان همچنین برای انجام تمام یا قسمتی از خدمات زیر و امثال آن تشكیل میشود: 1- تهیه آب مشروب. 2- تأمین وسایل توزیع گاز 3- تأمین وسایل توزیع برق 4- خدمات بهداشتی و درمانی. 5- تدارك وسایل حمل و نقل 6- ایجاد باشگاهها و رستورانها. 7- تأسیس انواع آموزشگاهها (ماده 79 قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350)
شركت تعاونی مصرف: شركت تعاونی مصرف شركتی است كه برای مقاصد ذیل تشكیل میشود: 1- فروش اجناس لازمه برای مصارف زندگی اعم از این كه اجناس مزبوره را شركا ایجاد كرده یا خریده باشند. 2- تقسیم نفع و ضرر بین شركا به نسبت خرید هر یك از آنها (ماده 192 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
شركت در جرم: هر کس با شخص یا اشخاص دیگر در عملیات اجرائی جرمی مشارکت کند و جرم، مستند به رفتار همه آنها باشد خواه رفتار هر یک به تنهایی برای وقوع جرم کافی باشد خواه نباشد و خواه اثر کار آنان مساوی باشد خواه متفاوت، شریک در جرم محسوب و مجازات او مجازات فاعل مستقل آن جرم است. در مورد جرائم غیرعمدی نیز چنانچه جرم، مستند به تقصیر دو یا چند نفر باشد مقصران، شریک در جرم محسوب می شوند و مجازات هر یک از آنان، مجازات فاعل مستقل آن جرم است.تبصره- اعمال مجازات حدود، قصاص و دیات در مورد شرکت در جنایت با رعایت مواد کتابهای دوم، سوم و چهارم این قانون انجام میگیرد.(ماده125قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
شركت دولتی: شركت دولتی واحد سازمانی مشخصی است كه با اجازه قانون به صورت شركت ایجاد شود و یا به حكم قانون یا دادگاه صالح ملی شده یا مصادره شده و به عنوان شركت دولتی شناخته شده باشد و بیش از 50 درصد سرمایه آن متعلق به دولت باشد. هر شركت تجاری كه از طریق سرمایهگذاری شركتهای دولتی ایجاد شود، مادام كه بیش از پنجاه درصد سهام آن متعلق به شركتهای دولتی است، شركت دولتی تلقی میشود. (ماده 4 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
شركت دولتی: شركت دولتی واحد سازمانی مشخصی است كه با اجازه قانون به صورت شركت ایجاد شود و بیش از پنجاه درصد سرمایه آن متعلق به دولت باشد. هر شركت تجارتی كه از طریق سرمایهگذاری شركتهای دولتی ایجاد شود تا زمانی كه بیش از پنجاه درصد سهام آن متعلق به شركتهای دولتی است شركت دولتی تلقی میشود. (بند 2 اصلاح پارهای از مواد قانون استخدام كشوری مصوب 28/12/1352)
شركت سهامی: شركت سهامی شركتی است كه سرمایه آن به سهام تقسیم شده و مسئولیت صاحبان سهام محدود به مبلغ اسمی سهام آنها است. (ماده 1 لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت مصوب 24/12/1347)
شركت سهامی خاص: شركت سهامی به دو نوع تقسیم میشود: نوع اول- شركتهایی كه موسسین آنها قسمتی از سرمایه شركت را از طریق فروش سهام به مردم تأمین میكنند. این گونه شركتها شركت سهامی عام نامیده میشوند. نوع دوم- شركتهایی كه تمام سرمایه آنها در موقع تأسیس منحصراً توسط مؤسسین تأمین گردیده است. این گونه شركتها شركت سهامی خاص نامیده میشوند. (ماده 4 لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت مصوب 24/12/1347)
شركت عمران شهرهای جدید: شركت سهامی عمران شهرهای جدیدی كه در این اساسنامه اختصاراً شركت نامیده میشود شركتی است دولتی وابسته به وزرات مسكن و شهرسازی و مركز آن در تهران است و میتواند در صورت لزوم و حسب مورد با تصویب مجمع عمومی در استانهای كشور یا شركتهایی وابسته و تابعه برای اجرای عملیات خود تأسیس نماید. (ماده 1 اساسنامه شركت عمران شهرهای جدید مصوب 14/10/1367 هیأت وزیران)
شركت عمران و بهسازی شهری: شركت عمران و بهسازی شهری- كه در این اساسنامه به اختصار شركت نامیده میشود- شركتی است دولتی و وابسته به وزارت مسكن و شهرسازی و میتواند با تصویب مجمع عمومی و رعایت قوانین و مقررات مربوط و سیاستهای شهرسازی كشور، در استانهای مختلف شركتهای وابسته و تابعه برای اجرای عملیات خود تأسیس كند. (ماده 1 اساسنامه شركت عمران و بهسازی شهری مصوب 22/12/1375 هیأت وزیران)
شركت قهری: شركت قهری اجتماع حقوق مالكین است كه در نتیجه امتزاج یا ارث حاصل میشود. (ماده 574 قانون مدنی)
شركت مختلط سهامی: شركت مختلط سهامی شركتی است كه در تحت اسم مخصوص بین یك عده شركا سهامی و یك یا چند نفر شریك ضامن تشكیل میشود. شركا سهامی كسانی هستند كه سرمایه آنها به صورت سهام یا قطعات سهام متساویالقیمه درآمده و مسئولیت آنها تا میزان همان سرمایهای است كه در شركت دارند. شریك ضامن كسی است كه سرمایه او به صورت سهام در نیامده و مسئول كلیه قروضی است كه ممكن است علاوه بر دارایی شركت پیدا شود در صورت تعدد شریك ضامن مسئولیت آنها در مقابل طلبكاران و روابط آنها با یكدیگر تابع مقررات شركت تضامنی خواهد بود. (ماده 162 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
شركت مختلط غیرسهامی: شركت مختلط غیر سهامی شركتی است كه برای امور تجارتی در تحت اسم مخصوصی بین یك یا چند نفر شریك ضامن و یك یا چند نفر شریك با مسئولیت محدود بدون انتشار سهام تشكیل میشود. شریك ضامن مسئول كلیه قروضی است كه ممكن است علاوه بردارایی شركت پیدا شود – شریك با مسئولیت محدود كسی است كه مسئولیت او فقط تا میزان سرمایه است كه در شركت گذارده و یا باید بگذارد. در اسم شركت باید عبارت (شركت مختلط) و لااقل اسم یكی از شركا ضامن قید شود. (ماده 141 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
شركت مشاور دولتی: شركتی است دولتیكه بهصورت یك واحد مستقل به منظور انجام مطالعات و بررسیها و خدمات تخصصی به موجب قانون تأسیس شده و تمام سهام آن متعلق به دولت باشد و با استفاده از كارشناسان و كادر فنی و اداری و تجهیزاتی كه در اختیار دارد در رشته یا رشتههای خاص تخصص و تجربه داشته باشد. (بند ج ماده 1 آییننامه تشخیص صلاحیت و طبقهبندی مهندسان مشاور و كارشناسان مصوب 1/3/1359 شورای انقلاب)
شركت نسبی(شرکتِ نِسْبی): شركت نسبی شركتی است كه برای امور تجارتی در تحت اسم مخصوصی بین دو یا چند نفر تشكیل و مسئولیت هر یك از شركا به نسبت سرمایهای است كه در شركت گذاشته. (ماده 183 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
شركت وابسته: منظور از شركت تابعه و وابسته شركتی است كه بیش از پنجاه درصد (50%) سهام یا سرمایه آن متعلق به شركت دولتی مربوط باشد. (بند 2 تصویبنامه راجع به واریز یك درصد (1%) سود ناخالص شركتهای دولتی به حساب خزانه مصوب 10/5/1380 هیأت وزیران)
شركت هواپیمایی: شركت هواپیمایی عبارت است از هر بنگاه حمل و نقل هوایی كه یك سرویس هوایی بینالمللی را فراهم كرده یا عمل نماید. (بند ج ماده 96 قانون اجازه الحاق دولت ایران به مقررات هواپیمایی كشوری بینالمللی مصوب 30/4/1328)
شركت هواپیمایی ملی ایران: به منظور حمل و نقل مسافر و بار و محمولات پستی در داخل و خارج كشور و انجام امور مربوط به هواپیمایی بازرگانی شركتی سهامی به نام (شركت هواپیمایی ملی ایران) تشكیل میگردد. (ماده 1 قانون تأسیس شركت هواپیمایی ملی ایران و مقررات بهرهبرداری هوایی كشوری مصوب 14/4/1345)
شروع به جرم: هر کس قصد ارتکاب جرمی کرده و شروع به اجرای آن نماید، لکن به واسطه عامل خارج از اراده او قصدش معلق بماند، به شرح زیر مجازات می شود: الف- در جرائمی که مجازات قانونی آنها سلب حیات، حبس دائم یا حبس تعزیری درجه یک تا سه است به حبس تعزیری درجه چهار ب – در جرائمی که مجازات قانونی آنها قطع عضو یا حبس تعزیری درجه چهار است به حبس تعزیری درجه پنج پ – در جرائمی که مجازات قانونی آنها شلاق حدی یا حبس تعزیری درجه پنج است به حبس تعزیری یا شلاق یا جزای نقدی درجه شش تبصره- هرگاه رفتار ارتکابی، ارتباط مستقیم با ارتکاب جرم داشته، لکن به جهات مادی که مرتکب از آنها بی اطلاع بوده وقوع جرم غیرممکن باشد، اقدام انجام شده در حکم شروع به جرم است. (ماده122قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
شروع مدت حبس: مدت حبس از روزی آغاز می شود که محکوم، به موجب حکم قطعی لازم الاجراء حبس می گردد. در صورتی که فرد، پیش از صدور حکم به علت اتهام یا اتهاماتی که در پرونده مطرح بوده بازداشت شده باشد، مدت بازداشت قبلی در حکم محاسبه می شود. در صورتی که مجازات مورد حکم، شلاق تعزیری یا جزای نقدی باشد، هر روز بازداشت، معادل سه ضربه شلاق یا سیصد هزار(۳۰۰.۰۰۰) ریال است. چنانچه مجازات متعدد باشد به ترتیب نسبت به حبس، شلاق و جزای نقدی محاسبه می گردد.(ماده27قانون مجازات اسلامی اصلاحی 16/8/1395هیات وزیران)
شریك جرم: هر کس با شخص یا اشخاص دیگر در عملیات اجرائی جرمی مشارکت کند و جرم، مستند به رفتار همه آنها باشد خواه رفتار هر یک به تنهایی برای وقوع جرم کافی باشد خواه نباشد و خواه اثر کار آنان مساوی باشد خواه متفاوت، شریک در جرم محسوب و مجازات او مجازات فاعل مستقل آن جرم است. در مورد جرائم غیرعمدی نیز چنانچه جرم، مستند به تقصیر دو یا چند نفر باشد مقصران، شریک در جرم محسوب می شوند و مجازات هر یک از آنان، مجازات فاعل مستقل آن جرم است .(ماده125قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
شریك ضامن: شركت مختلط سهامی شركتی است كه در تحت اسم مخصوص بین عده شركا سهامی و یك یا چند نفر شریك ضامن تشكیل میشود. شركا سهامی كسانی هستند كه سرمایه آنها به صورت سهام یا قطعات سهام متساویالقیمه درآمده و مسئولیت آنها تا میزان همان سرمایه است كه در شركت دارند. شریك ضامن كسی است كه سرمایه او به صورت سهام در نیامده و مسئول كلیه قروضی است كه ممكن است علاوه بر دارایی شركت پیدا شود در صورت تعدد شریك ضامن مسئولیت آنها در مقابل طلبكاران و روابط آنها با یكدیگر تابع مقررات شركت تضامنی خواهد بود. (ماده 162 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
شغل: منظور از شغل عبارت است از وظایف مستمر مربوط به پست ثابت سازمانی، یا شغل یا پستی كه به طور تمام وقت انجام میشود. (تبصره 2 قانون ممنوعیت تصدی بیش از یك شغل مصوب 11/10/1373)
شغل: شغل عبارت است از مجموع وظایف و مسئولیتهای مرتبط و مستمر و مشخصی است كه از طرف سازمان امور اداری و استخدامی كشور به عنوان كار واحد شناخته شده باشد. (از ماده 7 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
شغل: عبارت است از مجموعه وظایف مرتبط و مشخصیكه از سوی بانك بهعنوان كار واحد شناخته شده و برای پست سازمانی در نظر گرفته شده باشد. (بند ب ماده 1 آییننامه استخدامی نظام بانكی جمهوری اسلامی ایران مصوب 26/11/1379 هیأت وزیران)
شغل: عبارت از مجموعه وظایف و مسئولیتهای مرتبط و مستمر و مشخصی است كه از طرف سازمان به عنوان كار واحد شناخته شده است. (بند ت ماده 1 آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/1/1375 هیأت وزیران)
شغل كارمندی: شغل كارمندی كه عبارت است ازمجموعه وظایف و اختیارات مشخصی كه در جداول سازمانی برای كارمندان پیشبینی میشود. (بند 2 ماده 19 از قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
شغل مشترك: شغل مشترك كه عبارت است از مجموعه وظایف و اختیارات مشخصی كه در جداول سازمان با این عنوان تعیین شده و منحصر به نظامیان یا كارمندان نبوده و قابل تخصیص به هر دو میباشد. (بند 3 ماده 19 از قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
شغل نظامی: شغل نظامی كه عبارت است از مجموعه وظایف و اختیارات مشخصی كه در جداول سازمان برای نظامیان پیشبینی میشود. (بند 1 ماده 19 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
شفیع(شَفیْع): هرگاه مال غیرمنقول قابل تقسیمی بین دو نفرمشترك باشد و یكی از دو شریك حصه خود را به قصد بیع به شخص ثالثی منتقل كند شریك دیگر حق دارد قیمتی را كه مشتری داده به او بدهد و حصه مبیعه را تملك كند. این حق را حق شفعه و صاحب آن را شفیع میگویند. (ماده 808 قانون مدنی)
شكلپذیری: قابلیت جذب و اتلاف انرژی و حفظ تاب باربری یك سازه هنگامی كه تحت تأثیر تغییر مكانهای غیرحظی چرخهای ناشی از زلزله قرار میگیرد. (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
شماره ملی: عددی است ده رقمی و منحصر به فرد كه توسط سازمان برای هر فرد ایرانی تعیین و به وی اختصاص داده میشود. (بند ت ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون الزام اختصاصشماره ملی وكد پستی برای كلیه اتباع ایرانی مصوب 1/12/1378 هیأت وزیران)
شناورها و آلات و ادوات غیرمجاز: كلیه شناورها و آلات و ادوات صیادی كه استفاده از آنها برابر مقررات مجاز اعلام نشده است. (بند 12 ماده 1 از آییننامه اجرایی حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوب 5/2/1378 هیأت وزیران)
شن و ماسه معمولی: شن و ماسهای است كه حاوی كانیهای با ارزش نبوده یا تفكیك آنها مقرون به صرفه نباشد و عمدتاً در كارهای ساختمانی، راهسازی، بتنریزی و نظایر آن استفاده میگردد. (بند ص ماده 1 از قانون معادن مصوب 23/3/1377)
شوت: سازه یا بنایی است كه در مقطع عرضی رودخانه به صورت آبشارهای مصنوعی به منظور كاهش شیب طولی آن و كاهش سرعت آب احداث میشود. (بند 19 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
شوراها: طبق دستور قرآن كریم «و امرهم شوری بینهم» و «مشاورهم فیالامر» شوراها: مجلس شورای اسلامی، شورای استان، شهرستان، شهر، محل، بخش، روستا و نظایر اینها از اركان تصمیمگیری و اداره امور كشورند ... (از اصل هفتم قانون اساسی)
شورای پول و اعتبار: شورای پول و اعتبار به منظور مطالعه و اتخاذ تصمیم درباره سیاستكلی بانك مركزی ایران و نظارت بر امور پولی و بانكیكشور عهدهدار وظایف زیر است: 1- رسیدگی و تصویب سازمان و بودجه و مقررات استخدامی و آییننامههای داخلی بانك مركزی ایران. 2- رسیدگی و اظهار نظر نسبت به ترازنامه بانك مركزی ایران برای طرح در مجمع عمومی. 3- رسیدگی و تصویب آییننامههای مذكور در این قانون 4- اظهارنظر در مسائل بانكی و پولی و اعتباری كشور و همچنین اظهارنظر نسبت به لوایح مربوط به وام یا تضمین اعتبار و هر موضوع دیگری كه از طرف دولت به شورا ارجاع میشود. 5- دادن نظر مشورتی و توصیه به دولت در مسائل بانكی و پولی و اعتباریكشوركه به نظر شورا در وضع اقتصادی و به خصوص در سیاست اعتباری كشور مؤثر خواهد بود. 6- اظهار نظر درباره هر موضوعی كه از طرف رئیس كل بانك مركزی ایران در حدود این قانون به شورا عرضه میگردد. (ماده 18 قانون پولی و بانكی كشور مصوب 18/4/1351)
شورایعالی امنیت ملی: به منظور تأمین منافع ملی و پاسداری از انقلاب اسلامی و تمامیت ارضی و حاكمیت ملی، شورایعالی امنیت ملی به ریاست رئیس جمهور با وظایف زیر تشكیل میگردد .... (از اصل 175 قانون اساسی)
شورایعالی شهرسازی و معماری ایران: برای هماهنگكردن برنامههای شهرسازی به منظور ایجاد محیط زیست بهتر برای مردم همچنین به منظور اعتلای هنر معماری ایران و رعایت سبكهای مختلف معماری سنتی و ملی و ارائه ضوابط و جنبههای اصیل آن با در نظر گرفتن روشهای نوین علمی و فنی و در نتیجه یافتن شیوههای اصولی و مناسب ساختمانی در مناطق مختلفكشور با توجه به شرایط اقلیمی و طرز زندگی و مقتضیات محلی، شورایعالی شهرسازی و معماری ایران تأسیس میشود. (ماده 1 قانون تأسیس شورایعالی شهرسازی و معماری ایران مصوب 22/12/1351)
شورای مركزی اصناف: شورایی است كه مجمع امور صنفی هر شهر تعدادی را به موجب مقررات این قانون از بین اعضای خود برای عضویت در شورای مذكور انتخاب مینماید. (ماده 11 لایحه قانونی راجع به اجازه اجرای اصلاحاتی كه توسط هیأت عالی نظارت در قانون نظام صنفی و اصلاحیههای آن به عمل آمده است مصوب 13/4/1359 شورای انقلاب)
شورشكننده: نظامیان زیر که تعداد آنان حداقل سه نفر باشد شورش کننده محسوب وبه ترتیب ذیل محکوم میشوند: الف - نظامیان مسلحی که با تبانی یا به صورت دسته جمعی از اطاعت فرماندهانیا رؤسای خود سرپیچی کنند چنانچه مصداق محارب نباشند هر یک به حبس از سه تاپانزده سال. ب - نظامیانی که در ارتباط با خدمت به صورت دسته جمعی و با سلاح گرم یا سردبه جان یا مال یا ناموس مردم یا اموال عمومی تعدی یا تجاوز نمایند چنانچه محاربمحسوب نشوند به حبس از سه تا پانزده سال. ج - نظامیان مسلحی که به منظور دستیابی به اهداف شخصی، صنفی و گروهی و یابهمنظور بهرهمندی از مزایا و امتیازات یا علیه تصمیمات قانونی مسؤولان و نظائر آن دریگانهای نظامی یا در هر محل دیگر اجتماع، تحصن یا اعتصاب نموده و یا به هر نحویموجب اخلال در نظم شوند به حبس از سه تا پانزده سال. د - چنانچه مرتکبان جرائم فوق غیر مسلح باشند به حبس از شش ماه تا سه سال. تبصره - هرگاه یک نفر از مرتکبان جرائم فوق در یک اقدام گروهی مسلح باشد کلیهافراد حسب مورد به مجازات بندهای (الف)، (ب) و (ج) این ماده محکوم خواهند شد.(ماده33قانون مجازات نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
شهر: شهر، محلی است با حدود قانونی كه در محدودة جغرافیایی بخش واقع شده و از نظر بافت ساختمانی، اشتغال و سایر عوامل، دارای سیمایی با ویژگیهای خاص خود بوده به طوری كه اكثریت ساكنان دائمی آن در مشاغل كسب، تجارت، صنعت، كشاورزی، خدمات و فعالیتهای اداری اشتغال داشته و در زمینه خدمات شهری از خودكفایی نسبی برخوردار و كانون مبادلات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی حوزه جذب و نفوذ پیرامون خود بوده و حداقل دارای ده هزار نفر جمعیت باشد. (ماده 4 قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 15/4/1362)
شهر جدید: شهر جدید به نقاط جمعیتی اطلاق میگردد كه در چارچوب طرح مصوب شورایعالی شهرسازی و معماری ایران كه از این پس به اختصار شورایعالی نامیده میشود در خارج از محدوده قانونی و حریم استحفاظی شهرها (هر كدام كه بزرگتر باشد) برای اسكان حداقل سیهزار نفر به اضافه ساختمانها و تأسیسات مورد نیاز عمومی، خدماتی، اجتماعی و اقتصادی ساكنان آن پیشبینی میشود. (ماده 1 قانون ایجاد شهرهای جدید مصوب 16/10/1380)
شهرداری: شهرداری بنگاهی است ملی و دارای شخصیت حقوقی. (ماده 3 قانون تشكیل شهرداریها و انجمن شهرها و قصبات مصوب 4/5/1328)
شهرمحلطبابت: شهرمحل طبابت عبارت از محدودهای استكه براساس تقسیماتكشوری بدین عنوان شناخته شده و یا میشود. (ماده 3 از آییننامه اجرایی قانون اجازه تأسیس مطب مصوب 17/11/1363 هیأت وزیران)
شهید: منظور از شهید در این قانون، كسی استكه جان خود را در راه انقلاب اسلامی و حفظ دستاوردهایآن یا دفاع از كیان جمهوری اسلامی ایران در مقابل تهدیدات و تجاوزات دشمن و عوامل ضدانقلاب و اشرار نثار نموده یا مینماید. (ماده 4 قانون اساسنامه بنیاد شهید انقلاب اسلامی مصوب 27/2/1377)
شهید: پرسنل در موارد زیر شهید یا در حكم شهید محسوب میشوند: الف) كشته شدن یا فوت در میدان نبرد به سبب مأموریت. ب) كشته شدن یا فوت در هر گونه مأموریت رزمی یا جنگی و در طول رفت و برگشت به سبب مأموریت. ج) كشته شدن یا فوت در اسارت دشمن یا ضد انقلاب یا اشرار یا سارقان مسلح و یا قاچاقچیان. د) كشته شدن در هرگونه حملات زمینی، هوایی و دریایی دشمن. هـ) كشته شدن یا فوت در رفت و برگشت از منطقه عملیات تا محل مرخصی. و) كشته شدن توسط اشرار، سارقان مسلح و قاچاقچیان به سبب مأموریت. ز) كشته شدن توسط ضد انقلاب و یا به سبب عملیات خرابكاری عوامل دشمن. ح) كشته شدن در هرگونه آموزشهای رزمی و عملیات مانوری. ط) كشته شدن حین آزمایش و تحقیقات در زمینه اسلحه و مهمات و وسایل جنگی و خنثیسازی مواد منفجره و محترقه به سبب مأموریت. ی) كشته شدن به سبب خدمت از طریق سو قصد اعم از این كه در ایام خدمت یا غیر خدمت باشد. ك) فوت در اثر جراحات، صدمات و بیماریهای حاصله از موارد مندرج در بندهای بالا، مشروط بر این كه جراحات یا صدمات مذكور علت فوت باشد. (ماده 107 قانون ارتش جمهوری اسلامی مصوب 7/7/1366)
ص
صاحبان حرف و مشاغل آزاد: به كلیه اشخاصی اطلاق میشود كه از نظر مقررات و قوانین خویشفرما باشند. (بند 5 ماده 1 از قانون بیمه همگانی خدمات درمانی كشور مصوب 3/8/1373)
صاحبان حرف و مشاغل آزاد: صاحبان حرف و مشاغل آزاد در این آییننامه به افرادی اطلاق میشود كه برای انجام حرفه و شغل مورد نظر با داشتن كارگر (كارفرما) یا خود به تنهایی (خویشفرما) به استناد مجوز اشتغال صادره از سوی مراجع ذیصلاح یا به تشخیص هیأت مدیره سازمان تأمین اجتماعی (كه منبعد سازمان تأمین اجتماعی در این آییننامه سازمان نامیده میشود) به كار اشتغال داشته و مشمول مقررات حمایتی خاص (مشابه موارد موضوع این آییننامه) نباشند. (ماده 1 آییننامه اجرایی قانون اصلاحی بند ب و تبصره 3 ماده 4 قانون تأمین اجتماعی مصوب 30/6/1365 مجلس شورای اسلامی مصوب 29/7/1366 هیأت وزیران)
صاحبان فرض(صاحبانِ فَرْض): صاحبان فرض اشخاصی هستند كه سهم آنان از تركه معین است و صاحبان قرابت كسانی هستند كه سهم آنها معین نیست. (ماده 894 قانون مدنی)
صاحبان قرابت(صاحبانِ قِرابَت): صاحبان فرض اشخاصی هستند كه سهم آنان از تركه معین است و صاحبان قرابت كسانی هستند كه سهم آنها معین نیست. (ماده 894 قانون مدنی)
صاحبان حرفه: كسی كه با كمك نیروی كار شخصی و سرمایه و وسایل خود اقدام به تولید كالا به منظور فروش یا عرضه خدمت معین برای كسب درآمد میكند. (بند 8 ماده 1 قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350).
صاحب شغل آزاد: كسی كه بدون وسایل و یا با وسایل لازم، خدمت یا خدماتی را عرضه و بدین وسیله كسب درآمد میكند. (بند 10 ماده 1 قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350)
صاحب کالای تجاری: شخصی است که نسخ اصلی اسناد خرید و حمل به نام او صادر شده (و در مورد کالای خریداری شده با تعهد سامانه بانکی، آن اسناد از طرف بانک مهر شده) و ترخیصیه نیز به نام او باشد یا اسناد مزبور به نام وی ظهرنویسی و صحت امضاء واگذارنده از طرف مقام صلاحیتدار گواهی شده باشد.(بند ش ماده1 قانون امورگمرکی مصوب 22/8/1390)
صاحب نسق(صاحبْ نَسَق): افرادی كه بر اثر اجرای قوانین ارضی مربوط به قبل از انقلاب، زمین به آنها واگذار شده است. (بند 12 آییننامه اجرایی قانون واگذاری زمینهای دایر و بایر كه بعد از انقلاب به صورت كشت موقت در اختیار كشاورزان قرار گرفته است مصوب 8/8/1365 مصوب 29/11/1365 هیأت وزیران)
صادر كننده نمونه: صادر كننده نمونه شخصیت حقیقی یا حقوقی است كه دارای شرایط زیر باشد: الف) ارزش صادرات كالاهای او در یك دوره مالی (از آغاز فروردین ماه تا اسفند ماه سال قبل از انتخاب) در مقایسه با سایر اشخاص یا شركتهایی كه كالاهای مشابه را صادر میكنند در بالاترین سطح باشد. ب) صادر كننده از حسن شهرت برخوردار بوده و گزارشی مبنی بر خلف وعده یا عدم ایفای تعهد از جانب وی از خریداران، طرفهای تجاری، گمرك جمهوری اسلامی ایران، شبكه بانكی، نمایندگان جمهوری اسلامی ایران در خارج از كشور یا سایر منابع موثق دریافت نشده باشد.) كالاهای صادراتی شخص حقیقی یا حقوقی كه به عنوان صادر كننده نمونه انتخاب میشود (با در نظر گرفتن بستهبندی این كالاها) در مقایسه با رقبا از كیفیت بالاتری برخوردار باشد. (ماده 2 آییننامه تشویق صادر كنندگان نمونه مصوب 8/7/1377 هیأت وزیران)
صلاحیت ذاتی: رسیدگی نخستین به دعاوی، حسب مورد در صلاحیت دادگاههای عمومی و انقلاب است مگر در مواردی كه قانون مرجع دیگری را تعیین كرده باشد. (ماده 10 قانون آییندادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 21/1/1379)
صنایع اپتیك(صنایعِ اُپْتِک): به كلیه فعالیتهای تولیدی و خدمات مهندسی مربوط به قطعات وسایل و تجهیزاتی كه تكنولوژی نور توأم با الكترونیك در آنها به كار گرفته شده است اطلاق میشود. (ماده 1 آییننامه اجرایی تبصره 96 قانون برنامه پنج ساله دوم توسعه اقتصادی اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 28/2/1376 هیأت وزیران)
صنایع اتوماسیون: صنایعی است كه ابزار و تجهیزات خود كنترلی یا اتوماسیون یا قطعات مربوط به آنها را تولید میكنند و نمونه بارز آن كامپیوتر و لوازم مربوط است. (ماده 1 آییننامه اجرایی تبصره 96 قانون برنامه پنج ساله دوم توسعه اقتصادی اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 28/2/1376 هیأت وزیران)
صنایع الكترونیك: به صنایع الكترونیكی، مخابرات، اتوماسیون و اپتیك اطلاق میشود. (ماده 1 آییننامه اجرایی تبصره 96 قانون برنامه پنج ساله دوم توسعه اقتصادی اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 28/2/1376 هیأت وزیران)
صنایع الكترونیك: به كلیه فعالیتهای تولیدی و خدماتی مهندسی مربوط به قطعات، وسایل و تجهیزاتی كه تكنولوژی الكترونیك در آنها به كار گرفته شده است اطلاق میشود. (ماده 1 آییننامه اجرایی تبصره 96 قانون پنج ساله دوم توسعه اقتصادی اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 28/2/1376 هیأت وزیران)
صنایع پاییندستی: صنایع پاییندستی، عبارت است از صنایعیكه درآن فراوردههای نهایی پتروشیمی (طبق مفاد ماده یك) طی یك یا چند مرحله به محصولات مصرفی تبدیل میشود. (ماده 2 آییننامه نحوه هماهنگی و تفكیك وظایف وزارت صنایع و وزارت نفت در ارتباط با پتروشیمی مصوب 24/1/1367 هیأت وزیران)
صنایع پتروشیمی: صنایع پتروشیمی عبارت است از صنایع تولیدكننده كلیه فراوردههای شیمیایی تا مرحله پایین دستی كه از نفت (طبق تعریف قانون نفت) به عنوان خوراك استفاده مینمایند. فراوردههایی از قبیل - پلیمرهای مصنوعی مانند پلاستیكها و لاستیكهای مصنوعی - كودهای شیمیایی و سموم دفع آفات - مواد اولیه اصلی پودرهای شوینده و مواد اولیه اصلی الیاف مصنوعی - سایر مواد شیمیایی و حلالهای منطبق با تعریف فوق فراوردههای پتروشیمی محسوب میشوند. (ماده 1 آییننامه نحوه هماهنگی و تفكیك وظایف وزارت صنایع و وزارت نفت در ارتباط با پتروشیمی مصوب 24/1/1367 هیأتی وزیران)
صنایع روستایی: منظور از صنایع روستایی در این آییننامه، صنایع تبدیلی اولیه كشاورزی و صنایع كوچك است كه در روستاها ایجاد میگردد. (ماده 1 آییننامه هماهنگی و تفكیك وظایف وزارتخانههای صنایع و جهاد سازندگی مصوب 27/6/1364 هیأت وزیران)
صنایع كوچك: صنایع كوچك صنایعی است كه به وسیله وزارت اقتصاد مشخص و اعلام میشود. (از بند 1 ماده واحده اصلاح بعضی از مواد و الحاق تبصرههای جدید به قانون شركتهای تعاونی مصوب 5/12/1350)
صنایع مخابراتی: صنایعی است كه با استفاده از دستگاهها، آلمانها و قطعات الكترونیكی لوازم و تجهیزات مورد استفاده در مخابرات را تولید و عرضه مینماید. (ماده 1 آییننامه اجرایی تبصره 96 قانون برنامه پنج ساله دوم توسعه اقتصادی اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 28/2/1376 هیأت وزیران)
صندوق اداره تصفیه: اداره تصفیه دارای دو صندوق است- صندوق (الف) و صندوق (ب) (ماده 51 قانون اداره تصفیه امور ورشكستگی مصوب 24/4/1318)
صندوق توسعه كشاورزی ایران: صندوق توسعه كشاورزی ایران كه در این اساسنامه صندوق نامیده میشود طبق قانون شركت سهامی است و به موجب قوانین مربوط به تأسیس صندوق توسعه كشاورزی ایران مصوب سالهای 1345 و 1347 و این اساسنامه به صورت بازرگانی اداره میشود و در مواردی كه در قوانین مذكور و این اساسنامه پیشبینی لازم نشده باشد تابع قانون بانكی و پولی كشور و قانون تجارت خواهد بود. (ماده 1 اساسنامه صندوق توسعه كشاورزی ایران مصوب 14/8/1351)
صندوق غیردولتی توسعه صادرات: صندوق غیردولتی توسعه صادرات كه از این پس صندوق نامیده خواهد شد به مؤسسهای اطلاق میشود كه توسط تشكلهای صادراتی وابسته به اتاق بازرگانی یا اتاق تعاون یا مجامع امور صنفی (اتحادیهها، انجمنها، سندیكاهای صادراتی) و نظایر آنها به یكی از اشكال مذكور در قانون تجارت یا قانون تعاون (حسب مورد) با سرمایهگذاری بخش خصوصی یا تعاونی منحصراً برای كمك به توسعه صادرات كالاها یا خدمات اعضای تشكلهای صادراتی ذیربط طبق اساسنامهای كه به تصویب مجمع عمومی صندوق میرسد تأسیس شود. (ماده 2 آییننامه تأسیس صندوقهای غیردولتی توسعه صادرات و نحوه حمایت از آنها مصوب 2/2/1380 هیأت وزیران)
صنف(صِنْف): عبارت است از گروهی از افراد که طبیعت فعالیت آنان از یک نوع باشد. صنوف مشمول این قانون، با توجه به نوع فعالیت آنها به دو گروه تولیدی ـ خدمات فنی و توزیعی ـ خدماتی تقسیم می شوند.( ماده4قانون اصلاح قانون نظام صنفی کشورمصوب30/06/1392)
صنوف توزیعی: آن دسته از صنوفی كه صرفاً نسبت به عرضه كالا از محل واردات یا تولیدات داخلی اقدام مینمایند بدون آن كه در تولید كالا یا تغییر دادن كیفیت آن نقش داشته باشند صنف توزیع نامیده میشود. (ماده 8 قانون ایجاد تسهیلات لازم جهت صدور پروانه كسب برای جانبازان، اسرای آزاد شده و خانواده محترم شهدا و مفقودین و اصلاح موادی از قانون نظام صنفی مصوب 13/12/1368)
صنوفتولیدی: آن دسته از صنوفیكه فعالیت و خلاقیتهای آنها منجر به تغییر فیزیكی یا شیمیایی مواد گشته و منحصراً تولیدات خود را مستقیم یا غیرمستقیم در اختیار مصرفكننده قرار میدهند صنف تولیدی نامیده میشود. (ماده 8 قانون ایجاد تسهیلات لازم جهت صدور پروانه كسب برای جانبازان اسرای آزاد شده و خانواده محترم شهدا و مفقودین و اصلاح موادی از قانون نظام صنفی مصوب 13/12/1368)
صنوف خدمات فنی: آن دسته از صنوفی كه فعالیت آن منجر به رفع عیب و نقص یا مرمت و نگهداری كالا میگردد یا اشتغال به آن مستلزم داشتن صلاحیت فنی لازم است، صنف خدمات فنی نامیده میشود. (ماده 8 قانون ایجاد تسهیلات لازم جهت صدور پروانه كسب برای جانبازان، اسرای آزاد شده و خانواده محترم شهدا و مفقودین و اصلاح موادی از قانون نظام صنفی مصوب 13/12/1368)
صنوف خدماتی: آن دسته از صنوفی كه با فعالیتهای خود قسمتی از نیازهای جامعه را تأمین نموده و این فعالیت در زمینه تبدیل مواد به فراورده یا خدمات فنی نباشد، صنف خدماتی نامیده میشود. (ماده 8 قانون ایجاد تسهیلات لازم جهت صدور پروانه كسب برای جانبازان، اسرای آزاد شده و خانواده محترم شهدا و مفقودین و اصلاح موادی از قانون نظام صنفی مصوب 13/12/1368)
صید: عملیاتی است كه به منظور خارج كردن آبزیان از محیط زیست طبیعی آنها صورت میگیرد. (بند 8 ماده 1 از آییننامه اجرایی حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوب (5/2/1378)
ض
ضابطین دادگستری: ضابطان دادگستری مأمورانی هستند که تحت نظارت و تعلیمات دادستان در کشف جرم، حفظ آثار و علائم و جمعآوری ادله وقوع جرم، شناسایی، یافتن و جلوگیری از فرار و مخفی شدن متهم، تحقیقات مقدماتی، ابلاغ اوراق و اجرای تصمیمات قضائی، به موجب قانون اقدام میکنند.(ماده28قانون آئین دادرسی کیفری مصوب4/12/1392)
ضابطان دادگستری مأمورانی هستند که تحت نظارت و تعلیمات دادستان در کشف جرم، حفظ آثار و علائم و جمعآوری ادله وقوع جرم، شناسایی، یافتن و جلوگیری از فرار و مخفی شدن متهم، تحقیقات مقدماتی، ابلاغ اوراق و اجرای تصمیمات قضائی، به موجب قانون اقدام میکنند.(ماده29 قانون آئین دادرسی کیفری مصوب4/12/1392)
ضرایب مالیاتی: ضرایب مالیاتی عبارت است از: ارقام مشخصهای كه حاصل ضرب آنها در قرینه مالیاتی در موارد تشخیص علیالرأس، درآمد مشمول مالیات تلقی میگردد. (ماده 153 قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 3/12/1366) ضرر: منظور از ضرر در این ماده اعم است از ورود خسارت یا تفویت منفعت. (از ماده 133 لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت مصوب 24/12/1347)
ضرر مانع از تقسیم: ضرری كه مانع از تقسیم میشود عبارت است از: نقصان فاحش قیمت به مقداری كه عادتاً قابل مسامحه نباشد. (ماده 593 قانون مدنی)
ضرر و زیان قابل مطالبه: شاکی میتواند جبران تمام ضرر و زیانهای مادی و معنوی و منافع ممکنالحصول ناشی از جرم را مطالبه کند.(ماده14قانون آئین دادرسی کیفری مصوب4/12/1392)
ضریب بهره مالكانه: میزان درصدی از بهای متوسط عمده فروشی سالانه یك متر مكعب چوب الواری به ابعاد مختلف در بازار تهران ضریب بهره مالكانه یك متر مكعب درخت از همان جنس است. (بند 20 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1346)
ضمان(ضَمْان): عقد ضمان عبارت است از این كه شخصی مالی را كه بر ذمه دیگری است به عهده بگیرد. متعهد را ضامن طرف دیگر را مضمون له و شخص ثالث را مضمونعنه یا مدیون اصلی میگویند. (ماده 684 قانون مدنی)
ضمان درك(ضَمانِ دَرَک): اگر بعد از قبض ثمن مبیع كلاً یا جزئا مستحقللغیر درآید بایع ضامن است اگرچه تصریح به ضمان نشده باشد. (ماده 390 قانون مدنی)
ضمان قهری(ضَمانِ قَهری): امور ذیل موجب ضمان قهری است: 1. غصب و آنچه كه در حكم غصب است. 2. اتلاف. 3. تسبیب. 4. استیفا. (ماده 307 قانون مدنی)
ط
طبقه شغلی: عبارت از یك یا چند شغل سازمانی است كه از نظر مسئولیت و دشواری كار با یكدیگر مشابه باشند و در نظام ارزشگذاری در یك طبقه قرار بگیرد. (بند چ ماده 1 از آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/1/1375 هیأت وزیران)
طبقه ضعیف: طبقهای است كه مقاومت جانبی آن نسبت به طبقه بالای آن كمتر از 80 درصد باشد (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
طبقه نرم: طبقهای است كه سختی جانبی آن كمتر از 70 درصد سختی جانبی طبقه روی خود یا كمتر از 80 درصد متوسط سختیهای سه طبقه روی خود اوست. (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
طرح بهرهبرداری: طرحی است كه در آن جزئیات برنامههای اجرایی برای بهرهبرداری از معدن و زمانبندی اجرای عملیات و سایر اطلاعات براساس شناسنامه معدن در نمونه فرمهای ویژه وزارت معادن و فلزات، توسط عاملین بهرهبرداری درج میگردد. (بند ف ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
طرح تفصیلی: طرح تفصیلی عبارت از طرحی است براساس معیارها و ضوابط كلی طرح جامع شهر نحوه استفاده از زمینهای شهری در سطح محلات مختلف شهر و موقعیت و مساحت دقیق زمین برای هر یك از آنها و وضع دقیق و تفصیلی شبكه عبور و مرور و میزان و تراكم جمعیت و تراكم ساختمانی در واحدهای شهری و اولویتهای مربوط به مناطق بهسازی و نوسازی و توسعه و حل مشكلات شهری و موقعیت كلیه عوامل مختلف شهری در آن تعیین میشود و نقشهها و مشخصات مربوط به مالكیت براساس مدارك ثبتی تهیه و تنظیم میگردد. (بند 3 ماده 1 از قانون تغییر نام وزارت آبادانی و مسكن به وزارت مسكن و شهرسازی و تعیین وظایف آن مصوب 16/4/1353)
طرح جامع سرزمینی: طرح جامع سرزمین، طرحی است كه شامل استفاده از سرزمین در قالب هدفها و خطمشیهای ملی و اقتصادی از طریق بررسی امكانات و منابع مراكز جمعیت شهری و روستایی كشور و حدود توسعه و گسترش شهرها و شهركهای فعلی و آینده و قطبهای صنعتی و كشاورزی و مراكز جهانگردی و خدماتی بوده و در اجرای برنامههای عمرانی بخشهای عمومی و خصوصی ایجاد نظم و هماهنگی نماید. (بند 1 ماده 1 از قانون تغییر نام وزارت آبادانی و مسكن به وزارت مسكن و شهرسازی و تعیین وظایف آن مصوب 16/4/1353)
طرح جامع شهر: طرح جامع شهر عبارت از: طرح بلند مدتی است كه در آن نحوه استفاده از اراضی و منطقهبندی مربوط به حوزههای مسكونی، صنعتی و بازرگانی، اداری و كشاورزی و تأسیسات و تجهیزات و تسهیلات شهری و نیازمندیهای عمومی شهری، خطوط كلی ارتباطی و محل مراكز انتهای خط (ترمینال) و فرودگاهها و بنادر و سطح لازم برای ایجاد تأسیسات و تجهیزات و تسهیلات عمومی، مناطق نوسازی، بهسازی و اولویتهای مربوط به آنها تعیین میشود و ضوابط و مقررات مربوط به كلیه موارد فوق و همچنین ضوابط مربوط به حفظ بنا و نماهای تاریخی و مناظر طبیعی، تهیه و تنظیم میگردد. طرح جامع شهر برحسب ضرورت قابل تجدید نظر خواهد بود. (بند 2 ماده 1 از قانون تغییر نام وزارت آبادانی و مسكن به وزارت مسكن و شهرسازی و تعیین وظایف آن مصوب 16/4/1353)
طرح جنگلداری: طرح جنگلداری طرحی است كه در آن مقدار و محل و موقع برداشت و مدت اجرا و نحوه بهرهبرداری و عملیات احیایی و عمرانی كه در داخل جنگل یا جنگلهای مربوط باید به عمل آید درج شده و به تصویب سازمان جنگلبانی ایران رسیده باشد. (بند 12 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1346)
طرح عمرانی: منظور مجموعه عملیات و خدمات مشخصی است كه براساس مطالعات توجیهی فنی و اقتصادی یا اجتماعی كه توسط دستگاه اجرایی انجام میشود طی مدت معین و با اعتبار معین برای تحقق بخشیدن به هدفهای برنامه عمرانی پنجساله به صورت سرمایهگذاری ثابت شامل هزینههای غیرثابت وابسته در دوره مطالعه و اجرا یا مطالعات اجرا میگردد و تمام یا قسمتی از هزینههای اجرای آن از محل اعتبارات عمرانی تأمین میگردد و به سه نوع انتفاعی و غیرانتفاعی و مطالعاتی تقسیم میشود: (بند 10 ماده 1 قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 10/12/1351)
طرح عمرانی انتفاعی: طرح عمرانی انتفاعی- منظور طرحی است كه در مدت معقولی پس از شروع به بهرهبرداری علاوه بر تأمین هزینههای جاری و استهلاك سرمایه سود متناسبی به تبعیت از سیاست دولت را نیز عاید نماید. (ردیف ب بند 10 ماده 1 از قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 10/12/1351)
طرح عمرانی غیرانتفاعی: منظور طرحی است كه برای انجام برنامههای رفاه اجتماعی و عملیات زیربنایی و یا احداث ساختمان و تأسیسات جهت تسهیل كلیه وظایف دولت اجرا میشود و هدف اصلی آن حصول درآمد نمیباشد. (ردیف ب بند 10 ماده 1 قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 10/12/1351)
طرح قانونی: طرحهای قانونی با امضا و ذكر نام حداقل پانزده نفر از نمایندگان در مجلس به رئیس تسلیم میشود و پس از اعلام وصول و قرائت عنوان آن توسط رئیس مجلس یا یكی از منشیان، در همان جلسه به كمیسیونهای مربوط ارجاع میشود. این طرحها پس از ارجاع به كمیسیونهای ذیربط چاپ و توزیع و نسخهای از آن توسط رئیس برای وزیر یا وزیران مربوط ارسال میگردد طرحها نیز همانند لوایح، باید دارای موضوع و عنوان مشخص باشند و دلایل لزوم تهیه و پیشنهاد آن در مقدمه به وضوح درج شود و همچنین دارای موادی متناسب با اصل موضوع و عنوان طرح نیز باشد. (ماده 130 قانون آییننامه داخلی مجلس شورای اسلامی مصوب 20/1/1379)
طرح مرتعداری: عبارت از طرحی است كه به منظور بهرهبرداری از مرتع مورد تصویب وزارت منابع طبیعی واقع شود. (ردیف 21 بند 1 از قانون اصلاح قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 20/1/1348)
طرح مستقل پژوهشی: منظور از طرح مستقل پژوهشی طرحی است كه به تصویب شورای پژوهشی دانشگاه یا مؤسسه آموزشی و پژوهشی رسیده باشد و مجری طرح یا مجریان آن جدا از وظایف آموزشی جهت اجرای آن بین 5 الی 15 ساعت به تناسب كیفیت پروژه وقت صرف نموده و بابت انجام آن هیچگونه وجهی دریافت ننموده و نتیجه آن به صورت سمینار و مقاله جهت تدریس و آموزش دانشجویان و سایر اعضای هیأت علمی ارائه گردد. (تبصره ماده 2 آییننامه اجرایی قانون استفاده از خدمت خارج از وقت اداری اعضای هیأت علمی و اعضای غیر هیأت علمی دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی و تحقیقاتی مصوب 14/8/1365 هیأت وزیران)
طرح مطالعاتی: منظور طرحی است كه براساس قرارداد بین سازمان و یا سایر دستگاههای اجرایی با مؤسسات علمی و یا مطالعاتی متخصص برای بررسی خاصی اجرا میگردد. (ردیف پ بند 10 ماده 1 قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 10/12/1351)
طرح هادی: طرح هادی عبارت از طرحی است كه در آن جهت گسترش آتی شهر و نحوه استفاده از زمینهای شهری برای عملكردهای مختلف به منظور حل مشكلات حاد و فوری شهر و ارائه راهحلهای كوتاه مدت و مناسب برای شهرهایی كه دارای طرح جامع نمیباشند تهیه میشود. (بند 4 ماده 1 قانون تغییر نام وزارت آبادانی و مسكن به وزارت مسكن و شهرسازی و تعیین وظایف آن مصوب 16/4/1353)
طرحها و لوایح فوری: طرحها و لوایح فوری عبارتند از یك فوریتی، دو فوریتی و سه فوریتی (ماده 158 قانون آییننامه داخلی مجلس شورای اسلامی مصوب 20/1/1379)
طرح دو فوریتی: در مورد طرحها و لوایح دوفوریتی، پس ازتصویب فوریت: 1-حداکثر ظرف مدت شش ساعت چاپ و توزیع میشوند.
2-حداکثر چهل و هشت ساعت پس از چاپ و توزیع در دستور کار جلسه مجلس قرار میگیرند.
3-پیشنهادهای نمایندگان حداکثر بیست و چهار ساعت پس از چاپ و توزیع به هیأت رئیسه تسلیم میشود.
4- پیشنهادهای نمایندگان چاپ و حداقل دو ساعت قبل از شروع مذاکرات دراختیار نمایندگان قرار میگیرد.(ماده 165قانون آئین نامه داخلی مجلس شورای اسلامی مصوب20/1/1379)
طرحهای سه فوریتی: در طرحها و لوایح سه فوریتی، پس از تصویب کلیات، در همان جلسه نسبت به ماده واحده یا هر یک از مواد مذاکره و رأیگیریمیشود.پیشنهاد نمایندگان قبل از ورود به ماده واحده یا هریک از مواد پذیرفته میشود ونسبت به آنها پس از اظهارات یک مخالف و یک موافق و نماینده دولتاخذ رأی به عمل میآید.(ماده166 قانون آئین نامه داخلی مجلس شورای اسلامی مصوب20/1/1379)
طرحهای عمرانی انتفاعی دولت: منظور طرحی است كه در مدت معقولی پس از شروع بهرهبرداری علاوه بر تأمین هزینههای جاری و استهلاك سرمایه سود متناسبی به تبعیت از سیاست دولت را نیز عاید نماید. منظور از انتفاع، انتفاع مالی است به نحوی كه فایدههای ناشی از بهرهبرداری طرح قابل فروش و قابل تقویم به پول باشد. (ماده 1 آییننامه اجرایی قانون نحوه انتشار اوراق مشاركت مصوب 18/5/1377 هیأت وزیران)
طرف دعوی (در عین): در دعاوی راجع به عین طرف دعوی كسی است كه عین در دست او است خواه وارث باشد یا غیر وارث مگر این كه آن كس مقر باشد كه عین جزو تركه است كه در این صورت مدعی باید برای اثبات ادعای خود بر تمام ورثه اقامه دعوی نماید. (ماده 239 قانون امور حسبی مصوب 2/4/1319)
طفل: هرفردکه به سن بلوغ شرعی نرسیده است(بندالف ماده1قانون حمایت ازکودکان ونوجوانان مصوب23/2/1399)
طلاق باین: در طلاق باین برای شوهر حق رجوع نیست. (ماده 1144 قانون مدنی)
طلاق خلع(طلاقِ خُلْع): طلاق خلع آن است كه زن به واسطه كراهتـی كه از شوهر خود دارد در مقابل مالی كه به شوهر میدهد طلاق بگیرد اعم از این كه مال مزبور عین مهر یا معادل آن یا بیشتر یا كمتراز مهر باشد. (ماده 1146 قانون مدنی)
طلاق رجعی(طلاق ِرِجْعی): در طلاق رجعی برای شوهر در مدت عده حق رجوع است. (ماده 1148 قانون مدنی)
طلاق مبارات(طلاقِ مُبارات): طلاق مبارات آن است كه كراهت از طرفین باشد ولی در این صورت عوض باید زاید بر میزان مهر نباشد. (ماده 1147 قانون مدنی)
طلاقنامه رسمی: قباله ازدواج و طلاقنامه در صورتی كه مطابق نظامنامههای وزارت عدلیه به ثبت رسیده باشد سند رسمی و الا سند عادی محسوب خواهد شد. (از ماده 2 قانون راجع به ازدواج مصوب 23/5/1310)
ظ
ظرفیت آماده كار: ظرفیت آماده كار یك پیمانكار برای یك رشته معین كار عبارت است از حداكثر كار مناسب با ظرفیت كل او در آن رشته منهای مبالغ باقیمانده كارهای در دست اجرا (ماده 9 آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1367 هیأت وزیران)
ظرفیت چرا: عبارتاز تعداد واحد دامی است كه طبق برآورد وزارت منابع طبیعی در یك فصل چرا در یك هكتار مرتع موضوع پروانه چرا یا طرح مرتعداری میتواند چرا نماید. (ردیف 23 بند 1 قانون اصلاح قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 20/1/1348)
ع
عاریه: عاریه عقدی است كه به موجب آن احد طرفین به طرف دیگر اجازه میدهد كه از عین مال او مجانا منتفع شود. عاریه دهنده را معیر و عاریه گیرنده را مستعیر گویند. (ماده 635 قانون مدنی)
عاقله(عاقِلِه): عاقله عبارت از پدر، پسر و بستگان ذکور نسبی پدری و مادری یا پدری به ترتیب طبقات ارث است. همه کسانی که در زمان فوت میتوانند ارث ببرند به صورت مساوی مکلف به پرداخت دیه میباشند.(ماده468قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
عامل(عامِل): در جعاله ملتزم را جاعل و طرف را عامل و اجرت را جعل میگویند. (ماده 562 قانون مدنی)
عامل (نفت): منظور از عامل در این قانون هر شخص یا سازمان مشترك و دستگاه مختلفی است كه در حدود مقررات این قانون مجاز به اجرا و اداره عملیات صنعت نفت باشد. (تبصره 2 ماده 1 قانون مربوط به تفحص و اكتشاف و استخراج نفت در سراسر كشور و فلات قاره مصوب 7/5/1336)
عامل ذیحساب: عامل ذیحساب مأموری است كه با موافقت ذیحساب و به موجب حكم دستگاه اجرایی مربوط از بین مستخدمین رسمی واجد صلاحیت در مواردی كه به موجب آییننامه اجرایی این ماده معین خواهد شد به این سمت منصوب و انجام قسمتی از وظایف و مسئولیتهای موضوع ماده 31 این قانون توسط ذیحساب به او محول میشود. كارپردازان و واحدهای تداركاتی و سایر مأموران و واحدهای دولتی مادام كه به اقتضای طبع و ماهیت وظایف قانونی خود و یا مأموریتهای محوله مجاز به دریافت تنخواهگردان پرداخت از ذیحساب میباشند از لحاظ مقررات مربوط به واریز تنخواهگردان دریافتی در حكم عامل ذیحساب محسوب میشوند. (ماده 36 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
عامل فروش (اوراق قَرْضِه): عامل فروش سازمانی است كه به نمایندگی وزارت دارایی اسناد خزانه و اوراق قرضه را توزیع و فروش و بازپرداخت مینماید. (ماده 3 قانون انتشار اسناد خزانه و اوراق قرضه مصوب 2/7/1348)
عایدات خالص: عایدات خالص عبارت از درآمد ملك پس از وضع عوارض و مستثنیات قانونی و هزینههایی است كه مطابق عرف و معمول محل اختصاصاً به عهده مالك میباشد. (تبصره 1 ماده 4 آییننامه اصلاحات ارضی مصوب 3/5/1343)
عائله: منظور از عایله افرادی است كه طبق ماده 86 و با رعایت شرایط مقرر در آن از حقوق وظیفه استفاده خواهند كرد. (تبصره ماده 93 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
عائله تحت تكفل(عائِلِه تَحْتِ تَکَفُّل): عایله تحت تكفل در این اساسنامه عبارتند از: همسر، فرزندان و پدر و مادر تحت تكفل كه از هیچ نوع خدمات درمانی دیگری بهرهمند نباشند. (ماده 6 قانون اساسنامه سازمان تأمین خدمات درمانی پرسنل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران مصوب 29/10/1372)
عائله درجه یك: از نظر این قانون عایله درجه یك عبارت از فرزندان و پدر و مادر تحت تكفل و همسر میباشد. (تبصره 1 ماده 1 قانون تأمین خدمات درمانی عایله درجه یك افزارمندان ارتش و ژاندارمری كشور مصوب 7/3/1356)
عدم اجرای تعهدات تولیدكنندگان: عدم اجرای تعهدات تولیدكنندگان در قبال دریافت ارز و خدمات دولتی عبارت است از عدم تولید و عرضه محصول طبق قراداد و برنامه تعیین شده دولت از قبیل نوع، مقدار، قیمت، استاندارد، شرایط تحویل و ... بدون عذر موجه. (از ماده 11 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
عدم اجرای تعهدات واردكنندگان: عدم اجرای تعهدات واردكنندگان در قبال دریافت ارز و خدمات دولتی عبارت است از تخلف از ضوابط و مقررات تعیین شده دولت در مورد واردات كه منجر به عدم اجرای تعهدات و یا كاهش كمی یا كیفی كالا و یا خروج ارز از كشور گردد. (از ماده 10 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
عدم اجرای ضوابط قیمتگذاری: عدم اجرای ضوابط قیمتگذاری و توزیع- عبارت است از عدم مراجعه و ارائه مدارك لازم جهت اجرای ضوابط قیمتگذاری و توزیع به مراجع قانونی بدون عذر موجه و بیش از مدت سه ماه از تاریخ ترخیص كالای وارداتی یا تولید محصول داخلی اقلام مشمول. (ماده 9 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
عدم اعلام موجودی كالا: عبارت است از عدم اظهار صحیح واحدهای عمده فروشی نسبت به مقدار موجودی كالاهای دارای نرخ رسمیكه ضرورت اعلام آن توسط دولت تعیین میشود. تعزیرات عدم اعلام موجودی كالا عیناً مطابق تعزیرات اخفا و امتناع از عرضه كالا میباشد. (ماده 16 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
عدم درج قیمت كالا: عبارت است از عدم درج قیمت كالاها یا خدمات مشمول به نحوی كه برای مراجعین قابل رویت باشد به صورت نصب برچسب یا اتیكت یا به صورت نصب تابلوی نرخ در محل واحد. (ماده 6 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
عدم صدور فاكتور: عدم صدور فاكتور عبارت است از خودداری از صدور فاكتور مطابق فرمها و ضوابط تعیین شده وزارت امور اقتصادی و دارایی یا صدور فاكتور خلاف واقع در مورد اقلام مشمول. (ماده 8 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
عده(عِدِّه): عده عبارت است از مدتی كه تا انقضای آن زنی كه عقد نكاح او منحل شده است نمیتواند شوهر دیگر اختیار كند. (ماده 1150 قانون مدنی)
عده انقضاء مدت (نكاح) منقطع: عده طلاق و فسخ نكاح و بذل مدت و انقضاء آن در مورد نكاح منقطع در غیر حامل دو طهر است مگر این كه زن با اقتضای سن عادت زنانگی نبیند كه در این صورت چهلوپنج روز است. (ماده 1152 قانون مدنی)
عده بذل مدت (زن حامله) (عِدِّه بَذْلِ مدت): عده طلاق و فسخ نكاح و بذل مدت و انقضاء آن در مورد زن حامله تا وضع حمل است (ماده 1153 قانون مدنی)
عده بذل مدت (نكاح منقطع): عده طلاق و فسخ نكاح و بذل مدت و انقضاء آن در مورد زن حامله تا وضع حمل است. (ماده 1153 قانون مدنی)
عده طلاق: عده طلاق و عده فسخ نكاح سه طهر است مگر این كه زن با اقتضای سن عادت زنانگی نبیند كه در این صورت عده او سه ماه است. (ماده 1151 قانون مدنی)
عده طلاق (نكاح منقطع): عده طلاق و فسخ نكاح و بذل مدت و انقضا آن در مورد نكاح منقطع در غیر حامل دو طهر است مگر این كه زن با اقتضای سن عادت زنانگی نبیند كه در این صورت چهلوپنج روز است. (ماده 1152 قانون مدنی)
عده فسخ نكاح: عده طلاق و عده فسخ نكاح سه طهر است مگر این كه زن با اقتضای سن عادت زنانگی نبیند كه در این صورت عده او سه ماه است. (ماه 1151 قانون مدنی)
عده فسخ نكاح (زن حامله): عده طلاق و فسخ نكاح و بذل مدت و انقضا آن در مورد زن حامله تا وضع حمل است. (ماده 1153 قانون مدنی)
عده فسخ نكاح (نكاح منقطع): عده طلاق و فسخ نكاح و بذل مدت و اتقضا آن در مورد نكاح منقطع در غیر حامل دو طهر است مگر این كه زن با اقتضای سن عادت زنانگی نبیند كه در این صورت چهلوپنج روز است. (ماده 1152 قانون مدنی)
عده وفات: عده وفات چه در دائم و چه در منقطع در هر حال چهار ماه و ده روز است مگر این كه زن حامل باشد كه در این صورت عده وفات تا موقع وضع حمل است مشروط بر این كه فاصله بین فوت شوهر و وضع حمل از چهار ماه و ده روز بیشتر باشد و الا مدت عده همان چهار ماه و ده روز خواهد بود. (ماده 1154 قانون مدنی)
عده وفات (زن حامله) : عده وفات چه در دائم و چه در منقطع در هر حال چهار ماه و ده روز است مگر این كه زن حامل باشد كه در این صورت عده وفات تا موقع وضع حمل است مشروط بر این كه فاصله بین فوت شوهر و وضع حمل از چهار ماه و ده روز بیشتر باشد و الا مدت عده همان چهار ماه و ده روز خواهد بود. (ماده 1154 قانون مدنی) عذر موجه: جهات زیر عذر موجه محسوب میگردد: 1. مرضی كه مانع از حركت است.2. فوت یكی از والدین یا همسر یا اولاد. 3. حوادث قهریه از قبیل سیل، زلزله و حریق كه براثر آن تقدیم دادخواست واخواهی در مهلت مقرر ممكن نباشد. 4. توقیف یا حبس بودن به نحوی كه نتوان در مهلت مقرر دادخواست واخواهی تقدیم كرد. (از ماده 306 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 21/1/1379)
عرضهكالا خارج از شبكه: عبارت است از عرضه كالا برخلاف ضوابط توزیع و شبكههای تعیین شده وزارت بازرگانی و سایر وزارتخانههای ذیربط (ماده 5 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
عرف محل: میزان زمینی كه درآمد حاصل از آن برای تأمین زندگی و معاش یك خانواده كافی باشد. (بند 7 آییننامه اجرایی قانون واگذاری زمینهای دایر و بایر كه بعد از انقلاب به صورت كشت موقت در اختیار كشاورزان قرار گرفته است مصوب 8/8/1365 مصوب 29/11/1365 هیأت وزیران)
عضو (شركت تعاونی): عضو در شركتهای تعاونی شخصی است حقیقی كه واجد شرایط مندرج در این قانون بوده و ملتزم به اهداف بخش تعاونی و اساسنامه قانونی آن تعاونی باشد. (ماده 8 قانون بخش تعاونی اقتصاد جمهوری اسلامی ایران مصوب 13/6/1370)
عضو شركت تعاونی: در شركتها و اتحادیههای تعاونی هر صاحب سهم اعم از این كه شخص حقیقی یا حقوقی باشد عضو شركت یا اتحادیه نامیده میشود. (بند 1 ماده 1 قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350)
عقد: عقد عبارتاست از اینكه یك یا چند نفر در مقابل یك یا چند نفر دیگر تعهد بر امری نمایند و مورد قبول آنها باشد. (ماده 183 قانون مدنی)
عقد جایز: عقد جایز آن است كه هر یك از طرفین بتواند هر وقتی بخواهد فسخ كند. (ماده 186 قانون مدنی)
عقد خیاری: عقد خیاری آن است كه برای طرفین یا یكی از آنها یا برای ثالثی اختیار فسخ باشد. (ماده 188 قانون مدنی)
عقد لازم: عقد لازم آن است كه هیچ یك از طرفین معامله حق فسخ آن را نداشته باشد مگر در موارد معینه (ماده 185 قانون مدنی)
عقد معلق(عَقدِ مُعَلَّق): عقد منجز آن است كه تأثیر آن برحسب انشا موقوف به امر دیگری نباشد والا معلق خواهد بود. (ماده 189 قانون مدنی)
عقد منجز(عَقدِمُنَجَّز): عقد منجز آن است كه تأثیر آن برحسب انشا موقوف به امر دیگری نباشد والا معلق خواهد بود. (ماده 189 قانون مدنی)
علامت: علامت یعنی هر نشان قابل رؤیتی که بتواند کالاها یا خدمات اشخاص حقیقی یا حقوقی را از هم متمایز سازد.(بندالف ماده 30قانون ثبت اختراعات، طرح های صنعتی وعلائم تجاری مصوب7/8/1386}
علامت صنعتی و تجاری: هر قسم علامت از رقم و حرف و عبارت یا نقش كه برای امتیاز و تشخیص یك محصول صنعتی یا یك شی یا مؤسسه تجارتی به كار رود علامت صنعتی و تجارتی شناخته خواهد شد. معهذا علایم ذیل را به جای علامت صنعتی یا تجارتی نمیتوان به كار برد: 1. بیرقهای ایران و خارج- علامت مملكتی (شیر و خورشید) – انواع نشانها و مدالهای دولتی ایران یا خارجه- نقشهای تركیبی شبیه به بیرقهای مختلفه ایران و خارجه- انگهای مخصوص دولتی. تبصره: راجع به نقشهای تركیب شبیه به بیرقهای مختلف ایران كه قبل از تصویب این قانون استعمال شده است در صورتی كه تا یك سال پس از تصویب این قانون به ثبت برسد اجازه داده خواهد شد. 2. علائمی كه محتمل اختلال انتظامات عمومی و برخلاف حسن اخلاق و یا موهم گمراهی مردم یا تولید رقابت غیرعادلانه بنماید. 3. علایمی كه مركب باشد از ارقام و یا كلماتی كه معمولاً كمیت و یا كیفیت و یا نوع مال التجاره را مشخص میدارد یا عبارت است از اسامی مختلفه جغرافیایی 4. انواع علائم مذهبی و علامات هیأتها و مؤسسات رسمی مانند شیر و خورشید سرخ و هلال یا صلیب احمر یا نظایر آنها. (ماده 1 قانون علامات صنعتی و تجارتی مصوب 9/1/1304)
علامت خطاب یا معرف: علامت خطاب یا معرف (CALL SIGN) عبارت از علامت مشخصهایست متشكل از حروف و اعداد یا اسامی خاص كه قبل از برقراری هر ارتباط و در ضمن ارسال پیام به منظور معرفی ایستگاههای فرستنده و گیرنده توسط اپراتور اعلام میگردد. (ماده 7 آییننامه اجرایی صدور گواهینامه افسری مخابرات كشتی مصوب 31/6/1364 هیأت وزیران)
علیالحساب: علیالحساب عبارت است از پرداختی كه به منظور ادای قسمتی از تعهد با رعایت مقررات صورت میگیرد. (ماده 29 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
علیالحساب: علیالحساب عبارت است از پرداختی كه به منظور ادای قسمتی از تعهد صورت میگیرد. (ماده 15 آییننامه مالی دانشگاهها مصوب 30/3/1363 هیأت وزیران)
علائم مرزی: عبارت است از میلهها و نشانهایی كه به منظور مشخص نمودن خط مرز در شكل و اندازه و رنگ معینی، براساس توافق دو یا چند كشور هم مرز نصب میگردد. (بند 20 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
علائم و نشانههای زمینی: علائم و نشانههای زمینی از نظر این قانون به دو دسته تقسیم میشوند: 1- علائم و نشانههایی مربوط به نقشهبرداری كه موقعیت یك نقطه را از لحاظ مختصات یا طول و عرض جغرافیایی و ارتفاع نسبت به یك مبدأ معین و مشخص میكند. 2- علائم و نشانههای مربوط به تحدید حدود املاك و حریم (كاداستر). (ماده 1 قانون تعیین و حفاظت علائم و نشانههای زمینی مربوط به نقشهبرداری و تحدید حدود و حریم مصوب 19/9/1351)
عمده فروش: منظور از عمده فروش مندرج در این قانون و آییننامههای اجرایی آن هر شخص حقیقی یا حقوقی اعم از تولیدكننده یا توزیع كننده یا وارد كننده است كه تمام یا قسمتی از فرآوردههای صنعتی و یا كشاورزی و یا كالای وارداتی را در اختیار غیرمصرف كننده اعم از افراد صنفی، تجار، بنكداران و حقالعمل كاران خواه به صورت فروش و یا به طور امانی برای فروش قرار میدهند. تجار و بنكداران و حقالعمل كارانی كه شخصاً تولیدكننده و یا واردكننده نبوده و به شرح فوق محصول و یا كالایی را در اختیار گرفته و سپس به افراد صنفی میفروشند نیز عمده فروش محسوب میشوند. (بند 2 تبصره ماده 15 از اصلاح قانون نظام صنفی مصوب 30/8/1351)
عمده فروشی: عمده فروشی عبارت از عرضه محصولات و تولیدات موضوع این آییننامه به صورت كلی به توزیع كنندگان میباشد. (بند ج ماده 1 آییننامه اجرایی قانون اصلاح ماده واحده قانون نحوه واگذاری اماكن و میادین و غرفه توزیع میوه مصوب 5/10/1358 مصوب 1/11/1374 هیأت وزیران)
عمران: منظور از عمران احداث ساختمان و ایجاد باغ میوه یا باغ چای و قلمستان و انجام عملیات زراعی است. باغ میوه و قلمستان همان است كه در قانون اصلاحی قانون اصلاحات ارضی تعریف شده و باغ چای به محلی اطلاق میشود كه تعداد بوتههای چای در هر هكتار كمتر از یك هزار عدد نباشد و منظور از انجام عملیات زراعی كاشت و برداشت محصولات كشاورزی طبق عرف محل میباشد. (تبصره 2 ماده 2 از قانون مربوط به اراضی ساحلی مصوب25/5/1346)
عمران و آبادانی: منظور از عمران و آبادانی و فعالیت تولیدی فعالیتهایی است كه باعث بالا بردن سطح تولیدی و درآمد كشور و یا به طور مستقیم یا غیر مستقیم تحصیل ارز یا صرفهجویی در هزینههای ارزی بنماید. (تبصره 2 ماده 1 آییننامه اجرای قانون جلب و حمایت سرمایههای خارجی مصوب 17/7/1335)
عمران و احیای قابل قبول: منظور از عمران و احیای قابل قبول مذكور در قانون زمین شهری- كه از این پس قانون نامیده میشود- عمومات یاد شده در ماده (141) قانون مدنی و مقررات بعدی در باب احیا و عمران زمینها است عملیات از قبل شخص غیر مسبوق به احیا، تحجیر، ریختن مصالح در زمین، حفر چاه و نظایر آن، عمران و احیا محسوب نمیگردد. (ماده 1 آییننامه اجرایی قانون زمین شهری مصوب 24/3/1371 هیأت وزیران)
عمری: عمری حق انتفاعی است كه به موجب عقدی از طرف مالك برای شخص به مدت عمر خود یا عمر منتفع یا عمر شخص ثالثی برقرار شده باشد. (ماده 41 قانون مدنی)
عملآوری (آبزیان): هر گونه عملیاتی است كه برروی آبزی پس از خروج از آب به منظور عرضه به بازار یا تولید محصولاتی شیلاتی انجام میگیرد، مانند شستشو، آماده سازی، بستهبندی، نگهداری، انجماد، فیلهسازی، نمك سود كردن، دودی كردن، ترشی كردن، كنسرو كردن، تولید خمیر و پودر كردن. (بند 6 ماده 1 آییننامه اجرایی حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوب 5/2/1378 هیأت وزیران)
عملیات اجرایی: منظور فعالیتهای جاری و طرحهای عمرانی دستگاههای اجرایی است كه در برنامه سالانه مشخص میگردد. (بند 8 ماده 1 قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 10/12/1351)
عملیات بانكی: تشخیص عملیات بانكی با شورای پول و اعتبار میباشد. (بند ب ماده 30 قانون پولی و بانكی كشور مصوب 18/4/1351)
عملیات ساختمانی: عملیات ساختمانی عبارت است از: 1- گودبرداری (عملیات خاكی) شامل حفاری چاهها و مجاری آب و فاضلاب، خاكبرداری، خاكریزی، حفاری و پیكنی با وسایل دستی و ماشینآلات مكانیكی. 2- هرگونه تغییر یا جابهجایی در دیوارها یا اعضای اصلی سازهای و نیز توسعه بنا یا اضافه كردن 3- مرمت و بازسازی هر گونه تعمیر اساسی كه موجب افزایش توان برابری ساختمان باشد نظیر تعویض سقف یا هر یك از اعضای اصلی سازهای یا بازسازی ساختمانهای تخریب شده در اثر عوامل مختلف 4- عملیاتی كه به منظور نگهداری ساختمان انجام میشود شامل: مراقبت و حفاظت ساختمان از بروز خرابیها تعمیر و یا تجدیدنما، تعمیر آسانسور و سایر تجهیزات و تأسیسات ساختمانی، نظافتنما و شیشههای بیرونی، نقاشی، نازك كاری و نظایر آنها. 5- تخریب بنا 6- احداث ساختمان شامل. (12-1-13 لازمالاجرا بودن مقررات ایمنی و حفاظت در حین اجرای كار از مجموعه مقررات ملی ساختمان ایران مصوب 20/4/1372 هیأت وزیران)
عملیات بالادستی نفت: کلیه مطالعات، فعالیتها و اقدامات مربوط به اکتشاف، حفاری، استخراج، بهرهبرداری و صیانت از منابع نفتی، انتقال، ذخیرهسازی و صادرات آن مانند پیجویی، نقشهبرداری، زمینشناسی، ژئوفیزیک، ژئوشیمی، حفر و خدمات فنی چاهها، تزریق گاز، آب، هوا و یا هر فعالیتی که منجر به برداشت بهینه و حداکثری از منابع نفتی گردد و نیز احداث و توسعه تأسیسات و صنایع وابسته، تحدید حدود، حفاظت و حراست آنها برای عملیات تولید و قابل عرضه کردن نفت در حد جداسازی اولیه، صادرات، استفاده و یا عرضه برای عملیات پاییندستی را شامل شود. مواردی نظیر مدیریت و نظارت بر تأمین کالاها و مواد صنعتی، آموزش و تأمین نیروی انسانی، ایجاد و حفظ شرایط ایمنی، بهداشت و محیط زیست و انجام کلیه فعالیتهای لازم جهت ایجاد، ارتقاء و انتقال فناوری برای پشتیبانی عملیات فوق جزء عملیات بالادستی محسوب میشود.( بند4ماده1قانون اصلاح قانون نفت مصوب 1/4/1390)
عملیات پاییندستی نفت: به کلیه مطالعات، فعالیتها و اقدامات مربوط به عملیات تصفیه و پالایش در تأسیسات پالایشی جهت تولید فرآوردههای نفتی و استفاده از آنها برای تولید محصولات پتروشیمیایی و انتقال، ذخیرهسازی، توزیع، فروش داخلی، صادرات و واردات فرآوردههای نفتی و محصولات پتروشیمیایی اطلاق میشود. مواردی نظیر تأمین کالاها و مواد صنعتی، آموزش و تأمین نیروی انسانی، ایجاد و حفظ شرایط ایمنی، بهداشت و محیط زیست و انجام کلیه فعالیتهای لازم جهت ایجاد، ارتقاء و انتقال فناوری برای پشتیبانی عملیات فوق جزء عملیات پاییندستی محسوب میشو .( بند5ماده1قانون اصلاح قانون نفت مصوب 1/4/1390)
عناصر تقسیمات كشوری: عناصر تقسیمات كشوری عبارتند است از: روستا، دهستان، شهر، بخش، شهرستان و استان. (ماده 1 قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 15/4/1362)
عهدنامه و موافقتنامه: عبارت از سندی است كه بین دو یا چند دولت منعقد میشود و ایجاد تعهد برای آنها نماید و فسخ یك جانبه آن (در صورت عدم پیشبینی در متن سند) موجب مسئولیت متخلف میگردد. (بند 21 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
عیار مسكوكات طلا: عیار مسكوكات طلا عبارت از نهصد در هزار طلای خالص و صد در هزار مس یا نقره و مس خواهد بود. (تبصره ماده 9 قانون اجازه ضرب مسكوك نقره مصوب 26/8/1322)
عیار مسكوك طلا: میزان و عیار مسكوكات طلا عبارت از نهصد در هزار طلای خالص و یكصد در هزار مس یا آلیاژی از نقره و مس خواهد بود و حد ترخیص عیار آنها دو در هزار میباشد. (ماده3 قانون مسكوك طلا مصوب 28/1/1337)
عین موهوبه(عِیْنِ موهوبِه): هبه عقدی است كه به موجب آن یك نفر مالی را مجاناً به كس دیگری تملیك میكند تملیك كننده واهب طرف دیگر را متهب، مالی را كه مورد هبه است عین موهوبه میگویند. (ماده 975 قانون مدنی)
غ
غایب: غایب وضع پرسنلی است كه بدون رعایت مقررات در محل خدمت حاضر نشوند. (ماده 104 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370)
غایب: مشمولان خدمت وظیفه عمومی (ضرورت، احتیاط، ذخیره) كه برای رسیدگی یا اعزام احضار شوند و در مهلت یا موعد مقرر كه از طرف اداره وظیفه عمومی اعلام شود خود را معرفی نكنند همچنین شمولانی كه معافیتهای موقت دریافت داشتهاند و پس از انقضا مدت اعتبار ظرف یك ماه برای تجدید رسیدگی خود را معرفی نكنند، غایب شناخته شده و ... (از ماده 58 قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب 29/7/1363)
غایب مفقودالاثر: غایب مفقودالاثركسی است كه از غیبت او مدت بالنسبه مدیدی گذشته و از او به هیچ وجه خبری نباشد. (ماده 1011 قانون مدنی)
غبن فاحش(غَبْنِ فاحِش): غبن در صورتی فاحش است كه عرفاً قابل مسامحه نباشد. (ماده 417 قانون مدنی،اصلاحی 14/8/1370)
غرامت دستمزد(غَرامَتِ دستمزد): غرامت دستمزد به وجوهی اطلاق میشود كه در ایام بارداری بیماری و عدم توانایی موقت، اشتغال به كار و عدم دریافت مزد یا حقوق به حكم این قانون به جای مزد یا حقوق به بیمه شده پرداخت میشود. (بند 9 ماده 2 قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
غرامت مقطوع نقص عضو: غرامت مقطوع نقص عضو مبلغی است كه به طور یكجا برای جبران نقص عضو یا جبران تقلیل درآمد بیمه شده به شخص او داده میشود. (بند 17 ماده 2 قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
غرس اشجار(غَرْسِ اَشجار): عبارت است از كاشتن نهال برای حفاظت خاك در مقابل فرسایش (بند 22 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران) غرفه: مكان مستقلی است كه به وسیله مصالح ساختمانی از قبیل آهن، آجر، سیمان، سنگ، آهك، خشت، گل و چوب بنا شده، دارای محل عبور مجزا و آب و برق باشد. (بند ب ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون اصلاح ماده واحده قانون نحوه واگذاری اماكن و میادین و غرفه توزیع میوه مصوب 5/10/1358 مصوب 1/11/1374 هیأت وزیران)
غصب(غَصْب): غصب استیلا بر حق غیر است به نحو عدوان اثبات ید برمال غیر بدون مجوز هم در حكم غصب است. (ماده 308 قانون مدنی)
غصب عناوین و مشاغل: هر کس بدون سمت رسمی یا اذن از طرف دولت خود را در مشاغل دولتی اعم از کشوری یا لشگری و انتظامی که از نظر قانون مربوط بهاو نبوده است دخالت دهد یا معرفی نماید به حبس از شش ماه تا دو سال محکوم خواهد شد و چنانچه برای دخالت یا معرفی خود در مشاغل مزبور،سندی جعل کرده باشد، مجازات جعل را نیز خواهد داشت.(ماده55قانون مجازات اسلامی (تعزیرات)مصوب2/3/1375)
غفلت: منظور از غفلت خودداری از امری است كه مرتكب باید به آن اقدام نموده باشد اعم از این كه منشا بیمبالاتی یا غفلت عدم اطلاع و عدم مهارت یا عدم تجربه یا عدم رعایت قوانین یا مقررات یا اوامر یا نظامات و یا عرف و عادت باشد. (از تبصره ماده 8 قانون راجع به مجازات اخلالگران در صنایع نفت ایران مصوب 16/7/1336)
غله(غَلِّه): در این اساسنامه منظور از (غله) گندم، جو، ذرت و موادی كه از كالاهای مزبور به دست میآید ... (از تبصره ماده 2 اساسنامه سازمان غله و قند و شكر و چای كشور مصوب30/3/1352)
غنایم جنگی: منظور از غنایم جنگی در این قانون اموال و كالاها و وسایط زیر است: 1- كلیه اموال، كالاها، وسایط و وسایل متعلق به دولت یا دولتهایی كه با جمهوری اسلامی ایران در حال جنگ باشند. 2- كالاها و وسایط مذكور در بند الف كه به دول بیطرف یا اتباع آنها و نیز اتباع دولت متخاصم تعلق دارد و چنانچه در بالا بردن توان رزمی دشمن مؤثر باشد. در صورتی كه مقصد نهایی آنها مستقیماً یا با واسطه دولتی باشد كه با جمهوری اسلامی ایران در حال جنگ است. 3- كشتیهای زیر پرچم بیطرف و دیگر وسایط نقلیه متعلق به كشور بیطرف حامل كالاهای موضوع این ماده. 4- كالاها و وسایط و وسایلی كه دولت جمهوری اسلامی ایران حمل و نقل آنها را به مقصد دشمن ممنوع اعلام مینماید. (ماده 3 قانون نحوه رسیدگی به دعاوی مربوط به غنایم جنگی مصوب 22/10/1366)
غواص: غواص (آب باز) به افسر- درجهدار- افراد داوطلب- دانشجو و دانشآموزی اطلاق میگرددكه دوره آموزشگاه غواصی را در داخل یا خارج كشور با موفقیت به پایان رسانیده و گواهینامه غواصی را دریافت كرده باشد. (ماده 2 آییننامه فوقالعاده سختی خدمت دریانوردان و آب بازان نیروی دریایی مصوب 30/8/1343)
غیر رشید: غیر رشید كسی است كه تصرفات او در اموال و حقوق مالی خود عقلایی نباشد. (ماده 1208 قانون مدنی)
ف فاضلاب: عبارت است از هر نوع ماده مایع زاید حاصله از فعالیتهای صنعتی یا كشاورزی و دامداری یا شهری و خانگی كه به آب یا خاك تخلیه گردد. (بند 5 ماده 1 آییننامه جلوگیری از آلودگی آب مصوب 24/9/1363)
فته طلب(فَتِه طَلَب): فته طلب سندی است كه به موجب آن امضا كننده تعهد میكند مبلغی در موعد معین یا عندالمطالبه در وجه حامل یا شخص معین یا به حواله كرد آن شخص كارسازی نماید. (ماده 307 قانون تجارت مصوب 13/12/1311)
فدراسیون ورزشی آماتوری: فدراسیون ورزشی آماتوری جمهوری اسلامی ایران كه در این اساسنامه فدراسیون نامیده میشود مؤسسه عمومی غیردولتی و دارای شخصیت حقوقی است كه براساس مشی و اصول ورزشی آماتوری تعیین شده به موجب منشور المپیك با مراعات شئون اسلامی و مقتضیات ملی و بهعنوان بالاترین مرجع ذیصلاح در هر رشته ورزشی تشكیل میشود و در چارچوب این اساسنامه با هماهنگی سازمان تربیت بدنی و رعایت سایر قوانین و مقررات مربوط فعالیت مینماید. (ماده 1 اساسنامه فدراسیونهای ورزشی آماتوری جمهوری اسلامی ایران مصوب 9/3/1378 هیأت وزیران)
فرار با توطئه: فرار بیش از دو نفر که با تبانی قبلی صورت گیرد فرار با توطئه محسوبمیگردد و چنانچه عنوان محاربه بر اقدام آنان صادق باشد به مجازات محارب محکوم ودرغیر این صورت مجازات آن در زمان جنگ سه تا پانزده سال و در زمان صلح دو تا پنجسال حبس میباشد.(ماده7456قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
فراری: اعضای ثابت نیروهای مسلح هرگاه در زمان صلح بیش از پانزده روزمتوالی مرتکب غیبت شده و عذر موجهی نداشته باشند فراری محسوب و حسب مورد بهمجازاتهای ذیل محکوم میشوند: الف - چنانچه شخصاً خود را معرفی نمایند به حبس از دو تا شش ماه یا محرومیتاز ترفیع از سه تا شش ماه. ب - هرگاه دستگیر شوند به حبس از شش ماه تا دو سال یا محرومیت از ترفیع ازشش ماه تا دو سال.(ماده 56قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
اعضای ثابت نیروهای مسلح که در زمان صلح در مأموریت یا مرخصی یامشغول گذراندن دوره آموزشی در داخل یا خارج از کشور هستند هرگاه پس از خاتمهمأموریت یا مرخصی یا دوره آموزشی یا پس از فراخوانی قبل از خاتمه آن به فاصله پانزدهروز خود را جهت بازگشت به محل خدمت به قسمتهای مربوط در داخل و یا سفارتخانههاو یا کنسولگریها و یا نمایندگیهای دائمی دولت جمهوری اسلامی ایران در خارج معرفیننمایند و عذر موجهی نداشته باشند فراری محسوب و حسب مورد مشمول یکی ازمجازاتهای مذکور در ماده (56) این قانون خواهند بود. (ماده57 قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
اعضای ثابت نیروهای مسلح که فراری بوده هرگاه در زمان جنگ یا بسیجو فراخوان عمومی یا هنگامی که یگان مربوط در آمادهباش رزمی میباشد چنانچه ظرفمدت یک ماه از تاریخ شروع جنگ یا بسیج و فراخوان عمومی یا اعلام آمادهباش رزمی،خود را معرفی کنند از تعقیب و کیفر معاف خواهند بود. درصورتی که معرفی پس از مدت مذکور باشد یا در این مدت و یا پس از آن دستگیرشوند حکم فرار در زمان جنگ را خواهد داشت.(ماده58 قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
کارکنان وظیفه نیروهای مسلح هرگاه در زمان صلح بیش از پانزده روزمتوالی مرتکب غیبت شده و عذر موجهی نداشته باشند فراری محسوب و چنانچهدستگیر شده باشند به حبس از سه ماه تا یک سال یا سه ماه تا یک سال اضافه خدمتمحکوم میگردند.(ماده59 قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
چنانچه در زمان جنگ یا بسیج و فراخوان عمومی یا هنگامی که یگان مربوطدر آمادهباش رزمی باشد و ظرف حداکثر دو ماه از تاریخ شروع جنگ یا بسیج و فراخوانعمومی یا اعلام آمادهباش رزمی خود را معرفی کنند از تعقیب و کیفر معاف خواهند بود.درصورتی که معرفی پس از مدت مذکور باشد یا در این مدت و یا پس از آن دستگیر شوندحکم فراری در زمان جنگ را خواهند داشت.(بندج ماده60 قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
اعضای ثابت نیروهای مسلح هرگاه در زمان جنگ بیش از پنج روزمتوالی غیبت نمایند و عذر موجهی نداشته باشند فراری محسوب و پس از دستگیری بهحبس از یک تا پنج سال محکوم میشوند و اگر فرار از جبهه باشد از زمان غیبت فراریمحسوب و به حبس از سه تا پانزده سال محکوم میگردند.(ماده61 قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
کارکنان وظیفه نیروهای مسلح هرگاه در زمان جنگ بیش از پنج روزمتوالی غیبت نمایند و عذر موجهی نداشته باشند فراری محسوب و پس از دستگیری بهحبس از یک تا سه سال محکوم میگردند و اگر فرار از جبهه باشد از زمان غیبت فراریمحسوب و به حبس از دو تا پنج سال محکوم میشوند.(ماد63 قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
نظامیانی که در زمان جنگ در مأموریت یا مرخصی هستند یا مشغولگذراندن دوره آموزشی در داخل یا خارج کشور میباشند، هرگاه پس از خاتمه مأموریت یامرخصی یا دوره آموزشی یا پس از فراخوانی قبل از خاتمه آن به فاصله پنج روز خود راجهت بازگشت به محل خدمت به قسمتهای مربوط در داخل یا سفارتخانهها یاکنسولگریهایا نمایندگیهای دائمی دولت جمهوری اسلامی ایران در خارج معرفی ننمایند چنانچه عذرموجهی نداشته باشند فراری محسوب و حسب مورد مشمول مجازاتهای مقرر در اینبخش خواهند بود..(ماده67 قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
افراد وظیفه دوره احتیاط و ذخیره که در زمان جنگ احضار شده و بهفاصله پنج روز از تاریخ احضار یا فراخوان بدون عذر موجه خود را معرفی نکنند فراریمحسوب و به حبس از شش ماه تا دو سال محکوم میشوند. درصورتی که افراد یاد شدهقبل از خاتمه جنگ شخصاً خود را معرفی نمایند، دادگاه مجازات آنان را تخفیف میدهد.(ماده69 قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
هر نظامی که با سلاح گرم، هواپیما، بالگرد، کشتی، ناوچه، تانک ووسائل موتوری جنگی یا مجهز به سلاح جنگی مبادرت به فرار نماید از زمان غیبت فراریمحسوب و چنانچه عمل وی ضربه مؤثر به مأموریت نیروهای مسلح وارد آورد به مجازاتمحارب و درغیر این صورت به حبس از سه تا پانزده سال محکوم میشو(ماده71 قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
کارکنان فراری نیروهای مسلح تا رسماً خود را برای ادامه خدمت بهیگان مربوط معرفی ننمایند فرارشان استمرار خواهد داشت و درصورتی که در اثناء فراریکی از عذرهای موجه حادث شود برای مدت زمان عذر موجه مجازات نخواهند شدولی مجموع فرار قبل و بعد از حدوث عذر، یک فرار متوالی و مستمر محسوب میشود. درصورتی که پس از صدور رأی نهائی دادگاه و ابلاغ آن، خود را به یگان مربوطمعرفی ننمایند فراری محسوب و به اتهام فرار مجدد نیز تعقیب خواهند شد.(ماده77 قانون مجازات جرائم نیروهای مسلح مصوب9/10/1382)
فراورده: فراورده به كلیه اشیا و اجناس تولیدی یا ساخته شده منقول اطلاق میشود اگر چه به صورت دستگاه یا تأسیسات در زمین نصب شود یا در بنا به كار رود. (بند ب ماده 2 قانون مواد الحاقی به قانون تأسیس مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران مصوب 24/9/1349)
فراوردههای بیولوژیك: فراوردههای بیولوژیك به موادی اطلاق میشود كه دارای منشا انسانی یا حیوانی بوده كه برای تشخیص و پیشگیری یا درمان بیماریها به كار میرود، تعیین نوع فراوردههای مذكور به عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی میباشد. (تبصره 4 ماده 6 از قانون اصلاح بعضی از مواد قانون مربوط به مقررات امور پزشكی و دارویی و مواد خوردنی و آشامیدنی مصوب 1344 مصوب 23/1/1367)
فراوردههای خام دامی: كلیه موادی كه در زمان حیات دام ـ مانند پشم، كك، مو، شیر، تخم طیور، تخم نطفهدار، اسپرم، تخم ماهی، نوغان و غیره یا بعد از كشتار مانند گوشت و آلایش به دست میآید. (بند ب ماده 2 از آییننامه چگونگی كنترل بهداشتی تردد، نقل و انتقال، واردات و صادرات دام زنده و فراوردههای خام دامی موضوع بند د ماده (3) و بند ب ماده (5) قانون سازمان دامپزشكی كشور مصوب 25/8/1373 هیأت وزیران)
فراوری: شامل كلیه عملیاتی است كه بر روی مواد خام معدنی یا كانه آرایی شده آنها انجام و در نتیجه موجب تولید مواد اولیه صنعتی میشود. (بند ز ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
فرانشیز(فْرانْشْیْز): قسمتی از هزینه درمان است كه بیمه شده باید در زمان دریافت خدمات درمانی پرداخت نماید. (بند 7 ماده 1 قانون بیمه همگانی خدمات درمانی كشور مصوب 3/8/1373)
فرد صنفی: شخص حقیقی یا حقوقی كه در یكی از فعالیتهای صنفی اعم از تولید، تبدیل، خرید و فروش، توزیع و انجام خدمات بدنی یا فكری سرمایهگذاری نموده و بهعنوان پیشهور و صاحب حرفه و مشاغل آزاد خواه شخصاً یا با مباشرت دیگران محل كسبی دایر یا وسیله كسبی فراهم كند و تمام یا قسمتی از كالا یا محصول یا خدمات را مستقیماً به مصرفكننده عرضه كند فرد صنفی شناخته میشود. (ماده 2 لایحه قانونی راجع به اجازه اجرای اصلاحاتی كه توسط هیأت عالی نظارت در قانون نظام صنفی و اصلاحیههای آن به عمل آمده است مصوب 13/4/1359 شورای انقلاب)
فرستنده بار: فرستنده بار شخصی است كه با متصدی باربری قرارداد باربری تنظیم مینماید و بار را برای حمل به كشتی تحویل میدهد. (بند 5 ماده 52 قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
فرض (فَرْض)(سهم معین) :سهام معینه كه فرض نامیده میشود عبارت است از نصف، ربع، ثمن، دو ثلث، ثلث و سدس تركه. (ماده 895 قانون مدنی)
فرض ثلث تركه: فرض دو وارث ثلث تركه است: 1ـ مادر متوفی در صورتی كه میت اولاد واخوه نداشته باشد. 2ـ كلاله امی در صورتی كه بیش از یكی باشد. (ماده 903 قانون مدنی)
فرض (ثمن تركه): ثمن فرضیه زوجه یا زوجهها است در صورت فوت شوهر با داشتن اولاد. (ماده 901 قانون مدنی)
فرض (دو ثلث تركه): فرض دو وارث دو ثلث تركه است: 1ـ دو دختر و بیشتر در صورت نبودن اولاد ذكور 2ـ دو خواهر و بیشتر ابوینی یا ابی تنها با نبودن برادر. (ماده 902 قانون مدنی)
فرض (ربع تركه): فرض دو وارث ربع تركه است: 1ـ شوهر در صورت فوت زن با داشتن اولاد. 2ـ زوجه یا زوجهها در صورت فوت شوهر بدون اولاد. (ماده 900 قانون مدنی)
فرض (سدس تركه): فرض سه وارث سدس تركه است پدر و مادر و كلاله امی اگر تنها باشد. (ماده 904 قانون مدنی)
فرض (نصف تركه): فرض سه وارث نصف تركه است: 1ـ شوهر در صورت نبودن اولاد برای متوفات اگر چه شوهر دیگر باشد. 2ـ دختر اگر فرزند منحصر باشد. 3ـ خواهر ابوینی یا ابی تنها در صورتی كه منحصر به فرد باشد. (ماده 899 قانون مدنی)
فرودگاه: به محلی اطلاق میشود كه در قلمرو حاكمیت دولت ایران احداث شده و آماده فرود، توقف و پرواز هواپیما باشد. (بند الف ماده 1 از لایحه قانونی تعیین بهای خدمات فرودگاهی و پروازی مصوب 21/5/1358 شورای انقلاب)
فروش اجباری: عبارت است از فروش اجباری كالا به همراه كالای دیگر در سطح عمده فروش یا خرده فروشی. (از ماده 15 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
فروش ارزی ریالی: عبارت است از فروش كالا یا خدمات در مقابل دریافت ارز یا واریزنامه ارز صادراتی بابت تمام یا قسمتی از بهای كالا یا خدمات در داخل كشور برخلاف مقررات قانون و مصوبات دولت. (از ماده 14 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
فرهنگستان علوم: فرهنگستان مؤسسهای است با شخصیت حقوقی مستقل كه به نهاد ریاست جمهوری وابسته است و اعتباراتی كه برای فرهنگستان در بودجه سالانه كشور منظور میشود در ردیف اعتبارات نهاد ریاست جمهوری منظور خواهد شد. (ماده 15 اصلاح اساسنامه فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران مصوب 24/8/1373 شورایعالی انقلاب فرهنگی)
فرهنگستان علوم پزشكی: فرهنگستان مؤسسهای است با شخصیت حقوقی مستقل كه به نهاد ریاست جمهوری وابسته است و اعتباراتی كه برای فرهنگستان در بودجه سالانه كشور منظور میشود در ردیف اعتبارات نهاد ریاست جمهوری منظور خواهد شد. (ماده 15 اصلاح اساسنامه فرهنگستان علوم پزشكی جمهوری اسلامی ایران مصوب 24/8/1373 شورایعالی انقلاب فرهنگی)
فرهنگ عمومی هنر: مقصود از فرهنگ عمومی هنر فعالیتهای هنری در گستره عام آن میباشد كه صدا و سیما و مراكز تولید هنری عمومی و خصوصی ... را در بر میگیرد. هنر با توجه به گستردگی و اهمیت حیاتی آن فرصت و فراغتی دیگر را میطلبد كه در صورت لزوم بدان پرداخته خواهد شد. (بند ب موافقت اصولی با طرح پیشنهادی برای تقویت رشتههای هنر مصوب 19/2/1374 شورایعالی انقلاب فرهنگی)
فسخ(فَسْخ): فسخ به هر لفظ یا فعلی كه دلالت بر آن نماید حاصل میشود. (ماده 449 قانون مدنی) فسخ فعلی: تصرفاتی كه نوعاً كاشف از به هم زدن معامله باشد فسخ فعلی است. (ماده 451 قانون مدنی)
فعالیت: منظور یك سلسله عملیات و خدمات مشخص است كه برای تحقق بخشیدن به هدفهای سالانه برنامه طی یك سال اجرا میشود و منابع مورد نیاز آن از محل اعتبارات مربوط به هزینه تأمین میگردد. (ماده 77 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 27/11/1380)
فعالیت جاری: منظور یك سلسله عملیات و خدمات مشخصی است كه برای تحقق بخشیدن به هدفهای برنامه سالانه طی یك سال اجرا میشود و هزینه آن از محل اعتبارات جاری تأمین میگردد. (بند 9 ماده 1 قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 10/12/1351)
فعالیتهای معدنی: این فعالیتها شامل كلیه عملیات پیجویی برای یافتن كانسارها و اكتشاف و استخراج معادن و كانهآرایی كانسنگ و فراوری مواد معدنی و متالوژی استخراجی میشود. (ماده 1 قانون نظام مهندسی معادن مصوب 25/11/1379)
فلات قاره: عبارت است از بستر، زیربستر، كف و زیركف مناطق دریایی ماورای دریای سرزمین ایران و در امتداد و دنباله طبیعت قلمرو سرزمینی كشور تا لبه بیرونی حاشیه فلات قاره حداكثر تا مساحت دویست (200) مایل دریایی از خط مبدأیی كه برای تعیین عرض دریای سرزمین در قوانین ایران پیشبینی شده است. (بند الف ماده 1 آییننامه احداث و استفاده از تأسیسات در فلات قاره و منطقه انحصاری اقتصادی ایران در خلیج فارس و دریای عمان مصوب 28/9/1375 هیأت وزیران)
فلزات قیمتی: مروارید اصل، سنگهای گرانبها، فلزات گرانبها و اشیای ساخته شده از آنها. (تبصره 2 بخش شصت و یكم قانون اصلاح تعرفه گمركی مصوب 10/4/1337)
فوقالعاده و مزایا (بانك): عبارت است از وجوه نقدی یا غیرنقدی كه علاوه بر حقوق به كاركنان تعلق میگیرد. (بند ط ماده 10 آییننامه استخدامی نظام بانكی جمهوری اسلامی ایران مصوب 26/11/1379 هیأت وزیران)
فهرست نویسی قبل از انتشار: تهیه اطلاعات كتاب شناختی قبل از چاپ و انتشار اثر، كه معمولاً در پشت صفحه عنوان چاپ میشود. (ردیف ب بند 1 موظف بودن كلیه ناشران به انتشار كتب همراه با حذف فهرستنویسی پیش از انتشار و شماره استاندارد بینالمللی كتاب (شابك) مصوب 5/12/1375 هیأت وزیران
ق
قاب خمشی: قابی است كه در آن رفتار اعضا و اتصالات عمدتاً خمشی باشد. (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
قاب مهاربندیشده: سیستمی به شكل خرپای قائم است از نوع هم محور یا برون محوركه از آن برای مقاومت در برابر نیروهای جانبی استفاه میشود. (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
قاچاق اسلحه: قاچاق سلاح، مهمات، اقلام و مواد تحت کنترل عبارت از وارد کردن آنها به کشور و یا خارج نمودن آنها از کشور به طور غیرمجاز است.(ماده 1قانون قاچاق اسلحه ومهمات ودارندگان سلاح ومهمات غیرمجازمصوب7/6/1390)
قاچاق گمركی: موارد زیر قاچاق گمرکی محسوب می شود: الف ـ کالایی که از مسیر غیرمجاز یا بدون انجام تشریفات گمرکی به قلمرو گمرکی وارد یا از آن خارج گردد. همچنین کالاهایی که بدون انجام تشریفات گمرکی یا از مسیرهای غیرمجاز وارد کشور شود و در داخل کشور کشف گردد. تبصره ـ منظور از مسیر غیرمجاز، مسیرهایی غیر از موارد مندرج در تبصره (1) ماده (103) این قانون است. ب ـ خارج نکردن وسایل نقلیه و یا کالای ورود موقت، ورود موقت برای پردازش، عبور خارجی و مرجوعی ظرف مهلت مقرر از قلمرو گمرکی و عدم تحویل کالای عبور داخلی شخصی ظرف مهلت مقرر جز در مواردی که عدم خروج یا عدم تحویل به گمرک و یا ترخیص قطعی، عمدی نباشد. تبصره ـ ارائه اسناد خلاف واقع که دلالت بر خروج وسایل نقلیه و کالا از قلمرو گمرکی و یا تحویل آنها به گمرک داشته باشند نیز مشمول مقررات این بند است. پ ـ بیرون بردن کالای تجاری از اماکن گمرکی بدون اظهار یا بدون پرداخت یا تأمین حقوق ورودی، خواه عمل در حین خروج از اماکن گمرکی یا بعد از خروج کشف شود. هرگاه خارج کننـده غیر از صاحـب کالا یا نماینده قانونی او باشد گمرک عین کالا و در صورت نبودن کالا بهای آن را از مرتکب می گیرد و پس از دریافت وجوه گمرکی مقرر، به صاحب کالا مسترد می دارد و مرتکب طبق مقررات کیفری تعقیب می شود. ت ـ کالای عبور خارجی که تعویض و یا قسمتی از آن برداشته شود. ث ـ کالایی که ورود یا صدور آن ممنوع است تحت عنوان کالای مجاز یا مجاز مشروط و با نام دیگر اظهار شود. کالای عبوری مشمول تبصره (2) ماده (108) این قانون می شود. ج ـ وجود کالای اضافی همراه کالای اظهار شده که در اسناد تسلیمی به گمرک ذکری از آن نشده است، مشروط بر اینکه کالای اضافی از نوع کالای اظهار شده نباشد. کالای اضافی موضوع ماده (54) این قانون از شمول این بند مستثنی است. چ ـ وسایل نقلیه و کالایی که صدور قطعی آن ممنوع یا مشروط است و به عنوان خروج موقت یا کران بری (کابوتاژ) اظهار شده باشد و ظرف مهلت مقرر به قلمرو گمرکی وارد نگردد. موارد قوه قهریه (فورس ماژور) و مواردی که عدم ورود کالا عمدی نیست از این حکم مستثنی است. ح ـ کالای مجاز یا مجاز مشروطی که تحت عنوان کالای مجاز یا مجاز مشروط دیگری که جمع حقوق ورودی آن کمتر است با نام دیگر و با استفاده از اسناد خلاف واقع اظهار شود، کالای عبوری مشمول تبصره (1) ماده (108) این قانون است. منظور از اسناد خلاف واقع اسنادی است که در آن خصوصیات کالایی ذکر شده باشد که با جنس و خصوصیات کالای اظهار شده تطبیق ننماید و یا جعلی باشد. خ ـ کالا با استفاده از شمول معافیت با تسلیم اظهارنامه خلاف یا اسناد غیرواقعی و یا با ارائه مجوزهای جعلی به گمرک اظهار شود. دـ کالای جایگزین شده ممنوع الصدور یا مشروط یا دارای ارزش کمتری که با کالای صادراتی که برای آن پروانه صادر گردیده است تعویض شود. ذـ کالای مورد معافیتی که بدون رعایت مقررات ماده (120) این قانون به دیگری منتقل شود.(ماده113قانون امورگمرکی مصوب22/8/1390)
قالب: سازهای موقت است برای در بر گرفتن بتن قبل از سخت شدن و كسب مقاومت كافی برای تحمل بار خود. (ماده 9-1-11-1 مقررات ملی طرح و اجرای ساختمانهای بتنی مصوب 18/12/1370 هیأت وزیران).
قالب آماری: منظور فهرستی از مشخصات كلی افراد یا واحدهای جامعه مورد آمارگیری است كه بهخصوص در آمارگیریهای نمونهای از آن استفاده میشود. (بند واو ماده 1 از قانون مركز آمار ایران مصوب 10/11/1353)
قانون مجازات اسلامی: قانون مجازات اسلامی مشتمل بر جرائم و مجازاتهای حدود، قصاص، دیات و تعزیرات، اقدامات تأمینی و تربیتی، شرایط و موانع مسؤولیت کیفری و قواعد حاکم بر آنها است.(ماده1قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
قائم مقام تجارتی: قائم مقام تجارتی كسی است كه رئیس تجارتخانه او را برای انجام كلیه امور مربوطه به تجارتخانه یا یكی از شعب آن نایب خود قرار داده و امضای او برای تجارتخانه الزامآور است. سمت مزبور ممكن است كتباً داده شود یا عملاً. (ماده 395 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
قباله ازدواج رسمی: قباله ازدواج و طلاقنامه در صورتی كه مطابق نظامنامههای وزارت عدلیه به ثبت رسیده باشد سند رسمی و الا سند عادی محسوب خواهد شد. (ماده 2 قانون راجع به ازدواج مصوب 23/5/1310)
قبض مبیع(قَبْضِ مَبیع): تسلیم عبارت است از دادن مبیع به تصرف مشتری به نحوی كه متمكن از انحای تصرفات و انتفاعات باشد و قبض عبارت است از استیلای مشتری بر مبیع. (ماده 367 قانون مدنی)
قبول تركه(قَبولِ تَرَکِه): قبول تركه ممكن است صریح باشد یا ضمنی. قبول صریح آن است كه به موجب سند رسمی یا عادی قبول خود را به دادگاه اطلاع بدهند. قبول ضمنی آن است كه عملیاتی در تركه نمایند كه كاشف از قبول تركه و اداء دیون باشد از قبیل بیع و صلح و هبه و رهن و امثال آنكه به طور وضوح كشف از قبول تركه نماید. (ماده 242 قانون امور حسبی مصوب 2/4/1319)
قبول صریح تركه: قبول تركه ممكن است صریح باشد یا ضمنی. قبول صریح آن است كه به موجب سند رسمی یا عادی قبول خود را به دادگاه اطلاع بدهند. (از ماده 242 قانون امور حسبی مصوب 2/4/1319)
قبول ضمنی تركه: ... قبول ضمنی آن است كه عملیاتی در تركه نمایند كه كاشف از قبول تركه و ادا دیون باشد از قبیل بیع و صلح و هبه و رهن و امثال آنكه به طور وضوح كشف از قبول تركه نماید. (از ماده 242 قانون امور حسبی مصوب 2/4/1319)
قتل عمد: جنایت در موارد زیر عمدی محسوب می شود: الف- هرگاه مرتکب با انجام کاری قصد ایراد جنایت بر فرد یا افرادی معین یا فرد یا افرادی غیرمعین از یک جمع را داشته باشد و در عمل نیز جنایت مقصود یا نظیر آن واقع شود، خواه کار ارتکابی نوعاً موجب وقوع آن جنایت یا نظیر آن بشود، خواه نشود ب- هرگاه مرتکب، عمداً کاری انجام دهد که نوعاً موجب جنایت واقع شده یا نظیر آن، می گردد، هرچند قصد ارتکاب آن جنایت و نظیر آن را نداشته باشد ولی آگاه و متوجه بوده که آن کار نوعاً موجب آن جنایت یا نظیر آن می شود پ- هرگاه مرتکب قصد ارتکاب جنایت واقع شده یا نظیر آن را نداشته و کاری را هم که انجام داده است، نسبت به افراد متعارف نوعاً موجب جنایت واقع شده یا نظیر آن، نمی شود لکن درخصوص مجنیٌ علیه، به علت بیماری، ضعف، پیری یا هر وضعیت دیگر و یا به علت وضعیت خاص مکانی یا زمانی نوعاً موجب آن جنایت یا نظیر آن می شود مشروط بر آنکه مرتکب به وضعیت نامتعارف مجنیٌ علیه یا وضعیت خاص مکانی یا زمانی آگاه و متوجه باشد ت- هرگاه مرتکب قصد ایراد جنایت واقع شده یا نظیر آن را داشته باشد، بدون آنکه فرد یا جمع معینی مقصود وی باشد، و در عمل نیز جنایت مقصود یا نظیر آن، واقع شود، مانند اینکه در اماکن عمومی بمب گذاری کند. ( ماده290قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1390)
قدرت خروجی فرستنده رادیو: قدرت خروجی فرستنده رادیویی عبارت است از قدرت خروجی فرستنده كه به صورت (PDAK MIVEIOP IOWER) PEP به آنتن دستگاه اعمال میشود. (ماده 5 آییننامه اجرایی قانون استفاده از بیسیمهای اختصاصی و غیرحرفهای (آماتوری) مصوب 13/11/1361 هیأت وزیران)
قذف(قَذْف): قذف عبارت است از نسبت دادن زنا یا لواط به شخص دیگر هرچند مرده باشد. (ماده 245 قانون مجازات اسلامی مصوب 01/02/1392)
قرابت(قَرابَت): قرابت بر دو قسم است قرابت نسبی و قرابت سببی. (ماده 1031قانون مدنی)
قرابت نسبی: قرابت نسبی به ترتیب طبقات ذیل است: طبقه اول - پدر ومادر و اولاد و اولاد اولاد. طبقه دوم - اجداد وبرادر و خواهر و اولاد آنها. طبقه سوم - اعمام و عمات و اخوال و خالات واولاد آنها. در هر طبقه درجات قرب و بعد قرابت نسبی به عده نسلها در آن طبقه معین میگردد مثلاً در طبقه اول قرابت پدر و مادر با اولاد در درجه اول و نسبت به اولاد اولاد در درجه دوم خواهد بود و هكذا در طبقه دوم قرابت برادر وخواهر و جد و جده در درجه اول از طبقه دوم و اولاد برادر و خواهر و جد پدر در درجه دوم از طبقه دوم خواهد بود و در طبقه سوم قرابت عمو ودایی و عمه وخاله در درجه اول از طبقه سوم و درجه اولاد آنها در درجه دوم از آن طبقه است. (ماده 1032 قانون مدنی)
قرار: چنانچه رأی دادگاه راجع به ماهیت دعوا و قاطع آن به طور جزئی یا كلی باشد، حكم و در غیر این صورت قرار نامیده میشود. (ماده 299 قانون آییندادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/1/1379)
قرارداد: عبارت است از توافقنامهای كه به امضای داوطلب استخدام و بانك میرسد و به موجب آن شخص برای مدت معین و كار مشخص به استخدام بانك درمیآید. (بند 10 ماده 1 آییننامه استخدامی نظام بانكی جمهوری اسلامی ایران مصوب 26/11/1379 هیأت وزیران)
قرارداد اجاره كشتی: قرارداد اجاره كشتی سندی است كتبی كه بین مالك كشتی (یا نماینده مجاز او)و مستاجر منعقد میگردد و شرایط اجاره كشتی را برای مدت معین یا برای یك یا چند سفر بین بنادر مشخص تعیین میكند. (ماده 135 قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
قرارداد باربری: قرارداد باربری فقط قراردادی است كه براساس بارنامه دریایی یا اسناد مشابه دیگریكه برای حمل و نقلكالا از طریق دریا است منعقد شود و نیز هر بارنامه دریایی یا اسناد مشابه دیگری كه به استناد قرارداد اجاره كشتی رابطه بین متصدی باربری و دارنده بارنامه یا سند مذكور را از زمان صدور تعیین نماید قرارداد باربری تلقی میگردد. (بند 2 ماده 52 قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
قرارداد جزئی: توافق حقوقی است كه اجازه انعقاد آن در یك توافق حقوقی تشریفاتی به دستگاه دولتی داده شده است. (ماده 1 آییننامه چگونگی تنظیم و انعقاد توافقهای بینالمللی مصوب 13/2/1371 هیأت وزیران)
قرارداد کارآموزی: قراردادی که بین دارنده پروانه تأسیس و یا مدیر آموزشگاه و کارآموز به منظور آموزش بر اساس مقررات این آیین نامه منعقد می شود.(بندحماده1آئین نامه نحوه تشکیل واداره آموزشگاههای فنی وحرفه ای آزادمصوب8/5/1385)
قرارداد حمل: به استثناء قرارداد اجاره كشتی قرارداد حمل قراردادی است كه از طرف متصدی حمل و یا به حساب او برای حمل مسافر منعقد گردد. (بند ب ماده 111 از قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
قرارداد كار: قراردادكار عبارت است از قراردادكتبی یا شفاهیكه به موجب آن كارگر در قبال دریافت حقالسعی كاری را برای مدت موقت یا مدت غیرموقت برای كارفرما انجام میدهد. (ماده 7 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
قرارداد كار كشاورزی: قرارداد كار كشاورزی كه در این قانون قرارداد كار نامیده میشود عبارت است از توافق كتبی یا شفاهی كه به موجب آن كارگر متعهد میشود در قبال دریافت حقوق یا مزد از كارفرما یا نماینده او در مدت معین و یا مدت نامحدود برای كارفرما یا نماینده او كار انجام دهد. (ماده 3 لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی اصلاح پارهای از مواد قانون كار كشاورزی مصوب 15/4/1359 شورای انقلاب)
قرارداد نفتی: قرارداد نفتی: توافق دو یا چند جانبه بین وزارت نفت یا هر یک از شرکتهای اصلی تابعه آن یا هر واحد عملیاتی با یک یا چند واحد عملیاتی یا اشخاص حقیقی یا حقوقی در داخل یا خارج از کشور که براساس قوانین موضوعه، انجام تمام یا قسمتی از عملیات بالادستی و پاییندستی و یا تجارت نفت، فرآوردههای نفتی و محصولات پتروشیمیایی، مورد تعهد قرار میگیرد.( بند16ماده 1قانون اصلاح قانون نفت مصوب 1/4/1390)
قرائن مالیاتی: قرائن مالیاتی عبارت است از عواملی كه در هر رشته از مشاغل با توجه به موقعیت شغل برای تشخیص درآمد مشمول مالیات به طور علیالرأس به كار میرود و فهرست آن به شرح زیر میباشد: 1- خرید سالانه. 2- فروش سالانه. 3- درآمد ناویژه. 4- میزان تولید در كارخانجات 5- جمع كل وجوهی كه بابت حقالتحریر و حقالزحمه وصول عوارض و مصرف تمبر عاید دفترخانه اسناد رسمی میشود یا میزان تمبر مصرفی آنها. 6- سایر عوامل به تشخیص كمیسیون تعیین ضرایب. (ماده 152 قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 3/12/1366)
قرض: قرض عقدی است كه به موجب آن احد طرفین مقدار معینی از مال خود را به طرف دیگر تملیك میكند كه طرف مزبور مثل آن را از حیث مقدار و جنس و وصف رد نماید و در صورت تعذر رد مثل قیمت یومالرد را بدهد. (ماده 648 قانون مدنی)
قسمتهای مشترك آپارتمانها: قسمتهای مشترك مذكور در این قانون عبارت از قسمتهایی از ساختمان است كه حق استفاده از آن منحصر به یك یا چند آپارتمان یا محل پیشه مخصوص نبوده و به كلیه مالكین به نسبت قسمت اختصاصی آنها تعلق میگیرد به طور كلی قسمتهایی كه برای استفاده اختصاصی تشخیص داده نشده است یا در اسناد مالكیت ملك اختصاصی یك یا چند نفر از مالكین تلقی نشده از قسمتهای مشترك محسوب میشود مگر آنكه تعلق آن به قسمت معینی برطبق عرف و عادت محل مورد تردید نباشد. (ماده 2 قانون تملك آپارتمانها مصوب 16/12/1343)
قصاص: قصاص مجازات اصلی جنایات عمدی بر نفس، اعضاء و منافع است که به شرح مندرج در کتاب سوم این قانون اعمال می شود.(ماده16 قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
قصور: قصور عبارت است از كوتاهی غیرعمدی در اجرای وظایف اداری. (بند ب ماده 17 از قانون بازسازی نیروی انسانی وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و وابسته به دولت مصوب 5/7/1360)
قلمرو كشور: از نظر این قرارداد قلمرو یك كشور عبارت خواهد بود از اراضی و آبهای ساحلی متصل به آنكه تحت حاكمیت یا قیمومیت - حمایت یا تحتالحمایگی آن كشور قرار دارد. (ماده 2 قانون اجازه الحاق دولت ایران به مقررات هواپیمایی كشوری بینالمللی مصوب 30/4/1328)
قلمرو قوانین جزایی: قوانین جزائی ایران درباره کلیه اشخاصی که در قلمرو حاکمیت زمینی، دریایی و هوایی جمهوری اسلامی ایران مرتکب جرم شوند اعمال می شود مگر آنکه به موجب قانون ترتیب دیگری مقررشده باشد.(ماده3قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
قوادی(قَوّادْی): قوادی عبارت از به هم رساندن دو یا چند نفر برای زنا یا لواط است. (ماده242قانون مجازات اسلامی مصوب 01/02/1392)
قوای حاكم در جمهوری اسلامی ایران: قوای حاكم در جمهوری اسلامی ایران عبارتند از قوه مقننه، قوه مجریه و قوه قضاییه كه زیر نظر ولایت مطلقه امر و امامت امت بر طبق اصول آینده این قانون اعمال میگردند این قوا مستقل از یكدیگرند. (اصل 57 قانون اساسی)
قوه قضاییه: قوه قضاییه قوهای است مستقل كه پشتیبان حقوق فردی و اجتماعی و مسئول تحقق بخشیدن به عدالت و عهدهدار وظایف زیر است: 1- رسیدگی و صدور حكم در مورد تظلمات، تعدیات، شكایات، حل و فصل دعاوی و رفع خصومات و اخذ تصمیم و اقدام لازم در آن قسمت از امور حسبیهكه قانون معین میكند. 2- احیای حقوق عامه وگسترش عدل و آزادیهای مشورع. 3- نظارت بر حسن اجرای قوانین. 4- كشف جرم و تعقیب مجازات و تعزیر مجرمین و اجرای حدود و مقررات مدون جزایی اسلام. 5- اقدام مناسب برای پیشگیری از وقوع جرم و اصلاح مجرمین. (اصل 156 قانون اساسی)
قوه مجریه: اعمال قوه مجریه جز در اموری كه در این قانون مستقیماً برعهده رهبری گذارده شده از طریق رئیس جمهور است. (اصل 60 قانون اساسی)
قوه مقننه: اعمال قوه مقننه از طریق مجلس شورای اسلامی است كه از نمایندگان منتخب مردم تشكیل میشود و مصوبات آن پس از طی مراحلی كه در اصول بعد میآید برای اجرا به قوه مجریه و قضاییه ابلاغ میگردد. (اصل 58 قانون اساسی)
قهرمان: فردی است كه در مسابقات داخلی یا خارجی موفق به كسب مدال شده یا به عضویت یكی از تیمهای ملی ایران درآمده است. (ماده 1 آییننامه اجرای ماده (11) قانون تأسیس سازمان تربیت بدنی مصوب 4/10/1373 هیأت وزیران)
قیمت عادله كالاها: قیمت عادلهعبارتاست از قیمتتمامشده برای واردكنندگان به علاوه منافع متعارفی. (تبصره ماده3 قانون متمم قانون انحصارتجارت خارجی مصوب20/12/1309)
قیمت واقعیخدمات: عبارت است از قیمت تمامشده خدمات به اضافه سود سرمایه (داراییهایثابت) در بخش دولتی سود سرمایه (داراییهای ثابت) و استهلاك منظور نخواهد شد. (بند 8 ماده 1 از قانون بیمه همگانی خدمات درمانی كشور مصوب 3/8/1373) قیمی (اموال) : مثلی كه در این قانون ذكر شده عبارت از مالی است كه اشباه و نظایر آن نوعاً زیاد و شایع باشد مانند حبوبات و نحو آن و قیمی مقابل آن است معذلك تشخیص این معنی با عرف میباشد. (ماده 950 قانون مدنی)
ك كابوتاژ(کران بری): رویه ای است که براساس آن کالای داخلی از یک گمرک مرزی به گمرک مرزی دیگر در قلمرو گمرکی از راه دریا یا رودخانه های مرزی حمل می گردد. کالایی که از لحاظ نزدیکی راه با رعایت صرفه تجاری از یک نقطه به نقطه دیگر قلمرو گمرکی از راههای زمینی مجاز با عبور از خاک کشور خارجی و همچنین کالایی که از راه دریا یا رودخانه های مرزی به مناطق آزاد حمل می شود در صورتی که برای مصرف در این مناطق باشد نیز مشمول مقررات کران بری (کابوتاژ) می شود. در این موارد هرگاه کالای کران بُرد (کالای کابوتاژی) با وسایل نقلیه داخلی حمل شود وسیله نقلیه نیز تابع رویه کالای کران بُرد (کالای کابوتاژی) است. (ماده99قانون امورگمرکی مصوب 22/8/1390)
كاداستر(کاداسْتِر): حدنگار فهرست مرتب شده اطلاعات مربوط به قطعات زمین است كه مشخصه های زمین مانند اندازه، كاربری، مشخصات رقومی، ثبتی و یا حقوقی به نقشه بزرگ مقیاس اضافه شده است.(بند1ماده1قانون جامع حدنگارمصوب12/11/1393)
كادرثابت: كادر ثابت به پرسنلی اطلاق میگــردد كه بـرای انجام خدمت مستمـر در نیروی انتظامی استخدام میشوند و عبارتند از: 1- پرسنل انتظامی، 2- كارمندان، 3- محصلین. (ماده 10 قانون مقررات استخدامی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران مصوب 27/4/1374)
كادرثابت: كادر ثابت به پرسنلی اطلاق میگرددكه برای انجام خدمت مستمر در سپاه استخدام میشوند و عبارتند از: 1- پاسداران رسمی (نظامیان). 2- كارمندان. 3- محصلین. (ماده7 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370)
كادر ثابت: كادر ثابت به پرسنلی اطلاق میگرددكه برای انجام خدمت مستمر در ارتش استخدام میشوند و عبارتند از: 1- نظامیان. 2-كارمندان. 3- محصلین. (ماده22 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 07/7/1366)
كارآموز: از لحاظ مقررات این قانون، كارآموز به افراد ذیل اطلاق میشود: الف- كسانی كه فقط برای فراگرفتن حرفه خاص، بازآموزی یا ارتقای مهارت برای مدت معین در مراكز كارآموزی یا آموزشگاههای آزاد آموزش میبینند. ب- افرادی كه به موجب قرارداد كارآموزی به منظور فراگرفتن حرفهای خاص برای مدت معین كه زائد بر سه سال نباشد، در كارگاهی معین به كارآموزی توأم با كار اشتغال دارند، مشروط بر آنكه سن آنها از 15 سال كمتر نبوده و از 18 سال تمام بیشتر نباشد. (ماده 112 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
كارآموزی دانشجویان: منظور از كارآموزی دانشجویان در دستگاههای دولتی، انجام این خدمت خارج از حوزه وزارتی است كه دانشجویان در آن تحصیل مینمایند. (تبصره ماده 1 آییننامه اجرایی قانون اجازه پرداخت كمك هزینه به دانشجویانی كه به عنوان كارآموز در دستگاههای اجرایی خدمت مینمایند مصوب 23/12/1374 هیأت وزیران)
كار با اشعه: كار با اشعه هرگونه كار یا فعالیتی است كه در ارتباط با منابع مولد اشعه انجام شود. (بند 3 ماده 2 قانون حفاظت در برابر اشعه مصوب 20/1/1368)
كارپرداز: كارپرداز مأموری است كه از بین مستخدمین رسمی واجد صلاحیت دستگاه ذیربط به این سمت منصوب میشود و نسبت به خرید و تدارك كالاها و خدمات مورد نیاز طبق دستور مقامات مجاز با رعایت مقررات اقدام مینماید. (ماده 35 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
كارت شناسایی ملی: سند شناسایی اتباع ایرانی است كه توسط سازمان صادر میشود و در آن مشخصات فردی، شماره ملی و كدپستی محل سكونت دارنده كارت درج میشود. (بند چ ماده 1 آییننامه اجرایی قانون الزام اختصاص شماره ملی وكدپستی برایكلیه اتباع ایرانی مصوب1/12/1378هیأت وزیران)
كار در دست اجرا: كار در دست اجرا عبارت است از كاری كه رسماً به واحد ساخت (پیمانكار) ارجاع شده باشد. (بند ب ماده 6 از آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1376 هیأت وزیران)
كار روز: كار روز كارهایی است كه زمان انجام آن از ساعت 6 بامداد تا 22 میباشد و كار شب كارهایی است كه زمان انجام آن بین 22 تا 6 بامداد قرار دارد. كار مختلط نیز كارهایی است كه بخشی از ساعات انجام آن در روز و قسمتی از آن در شب واقع میشود. در كارهای مختلط ساعاتی كه جزء كار شب محسوب میشود كارگر از فوقالعاده موضوع ماده 58 این قانون استفاده مینماید. (ماده 53 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
كار شب: كار روز كارهایی است كه زمان انجام آن از ساعت 6 بامداد تا 22 میباشد و كار شب كارهایی است كه زمان انجام آن بین 22 تا 6 بامداد قرار دارد. كار مختلط نیز كارهایی است كه بخشی از ساعات انجام آن در روز و قسمتی از آن در شب واقع میشود. در كارهای مختلط، ساعاتی كه جزء كار شب محسوب میشود كارگر از فوقالعاده موضوع ماده 58 این قانون استفاده مینماید. (ماده 53 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
كارشناس: شخصی است حقیقی كه در رشته یا رشتههای خاص، پس از خاتمه تحصیلات دانشگاهی حداقل معادل لیسانس، تخصص و تجربه داشته و سابقه و خدمات او طبق این آییننامه در حدود متعارف مورد رسیدگی و تأیید سازمان قرار گرفته است. (بند الف ماده 1 آییننامه تشخیص صلاحیت و طبقهبندی مهندسان مشاور و كارشناسان مصوب 1/3/1359 شورای انقلاب)
كارشناس: كارشناس در این قانون به كسی اطلاق میشود كه در رشته مورد نظر دارای تحصیلات عالی یا تخصص بوده یا براثر ممارست خبره باشد، تشخیص خبره بودن با اتاق اصناف میباشد. (ماده 9 قانون نظام صنفی مصوب 16/3/1350)
كارفرما: كارفرما شخصی است حقیقی یا حقوقی كه كارگر به درخواست و به حساب او در مقابل دریافت حقالسعی كار میكند. ... (از ماده 3 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
كارفرمای كشاورزی: كارفرمای كشاورزی از لحاظ این قانون هر شخص حقیقی یا حقوقی است كه كارگر طبق قرارداد كار برای او یا از طرف او در یك یا چند شغل از مشاغل كشاورزی كار میكند و در این قانون كارفرما نامیده میشود. (از ماده 5 قانون كار كشاورزی مصوب 7/3/1353)
كاركنان بانك: به افرادی اطلاق میشود كه به موجب حكم صادر شده یا قرارداد منعقد شده به خدمت درآمده باشند. (بند 5 ماده 1 آییننامه استخدامی نظام بانكی جمهوری اسلامی ایران مصوب 26/11/1379 هیأت وزیران)
كاركنان و كارگزاران: افرادی هستند كه در دستگاهها به صورت تمام وقت به خدمت اشتغال دارند و از این پس به اختصار كارگزاران نامیده میشوند. (بند د ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون ممنوعیت ادامه تحصیل كارگزاران كشور در ساعات اداری مصوب 12/4/1373 هیأت وزیران)
كارگاه: كارگاه محلی است كه كارگر به درخواست كارفرما یا نماینده او در آنجا كار میكند، از قبیل مؤسسات صنعتی، كشاورزی، معدنی، ساختمانی، ترابری مسافربری، خدماتی، تجاری، تولیدی، اماكن عمومی و امثال آنها. كلیه تأسیساتی كه به اقتضای كار متعلق به كارگاهاند، از قبیل نمازخانه، ناهارخوری، تعاونیها، شیرخوارگاه، مهدكودك، درمانگاه، حمام، آموزشگاه حرفهای، قرائت خانه، كلاسهای سوادآموزی و سایر مراكز آموزشی و اماكن مربوط به شورا و انجمن اسلامی و بسیج كارگران، ورزشگاه و وسایل ایاب و ذهاب و نظایر آنها جزءكارگاه میباشند. (ماده4 قانونكار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
كارگاه: كارگاه محلی است كه بیمه شده به دستور كارفرما یا نماینده او در آنجا كار میكند. (بند 3 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
كارگاه: محلی است كه كارگر به درخواست كارفرما یا نماینده او در آنجا كار میكند، از قبیل مؤسسات صنعتی، كشاورزی، معدنی، ساختمانی، ترابری مسافری، خدماتی، تجاری، تولیدی، اماكن عمومی و امثال آنها. (ماده 1 مقررات اشتغال نیروی انسانی، بیمه و تأمین اجتماعی در مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران (به انضمام نامه اصلاحی شماره 34601-6/4/73) مصوب 19/2/1373 هیأت وزیران)
كارگر: كارگر از لحاظ این قانون كسی است كه به هر عنوان در مقابل دریافت حقالسعی اعم از مزد، حقوق، سهم سود و سایر مزایا به درخواست كارفرما كار میكند. (ماده 2 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
كارگر: كسی كه به هر عنوان در مقابل دریافت مزد یا حقوق به درخواست كارفرما كار میكند. (ماده 1 مقررات اشتغال نیروی انسانی، بیمه و تأمین اجتماعی در مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران (به انضمام نامه اصلاحی شماره 34601-6/4/73) مصوب 19/2/1373 هیأت وزیران)
كارگر كشاورزی: كارگر كشاورزی از لحاظ این قانون كسی است كه به هر عنوان به موجب قرارداد كتبی و شفاهی با كارفرما یا نماینده او تعهد نماید در مقابل دریافت حقوق یا مزد به یك و یا چند شغل از مشاغل كشاورزی اشتغال داشته و كار نماید. (ماده 1 لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی اصلاح پارهای از مواد قانون كار كشاورزی مصوب 15/4/1359 شورای انقلاب)
كارگر نوجوان: كارگری كه سنش بین 15 تا 18 سال تمام باشد، كارگر نوجوان نامیده میشود. (از ماده80 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
كارگزاران: افرادی هستند كه در دستگاهها به صورت تمام وقت به خدمت اشتغال دارند و از این پس به اختصار كارگزاران نامیده میشوند. (بند د ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون ممنوعیت ادامه تحصیل كارگزاران كشور در ساعات اداری مصوب 12/4/1373 هیأت وزیران)
كارگزار/معامله گر: شخص حقوقی است که اوراق بهادار را برای دیگران و به حساب آنها و یا به نام و حساب خود معامله میکند.(بند14ماده1قانون بازار اوراق بهادارجمهوری اسلامی ایران مصوب1/9/1384)
كارگشا: وزارت عدلیه میتواند برحسب ضرورت و احتیاج از داوطلبان شغل وكالت كه معلوماتشان كافی برای درجات سهگانه نیست مطابق نظامنامه مخصوص امتحان نموده اجازه وكالت در محاكم صلح یا محقق ثبت یا نزد مأمورین صلح در حوزههای معین بدهد - اگر داوطلب مزبور در حین اجرای این قانون مشغول وكالت بوده و صلاحیت او برای درجات سهگانه فوق تصدیق نشده است از امتحان معاف خواهد بود این اشخاص كارگشا نامیده میشوند. (ماده 1 قانون وكالت مصوب 25/11/1315)
كار متناوب: كار متناوب كاری است كه نوعاً در ساعات متوالی انجام نمییابد بلكه در ساعات معینی از شبانهروز صورت میگیرد. (ماده 54 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
كار مختلط: كار مختلط نیز كارهایی است كه بخشی از ساعات انجام آن در روز و قسمتی از آن درشب واقع میشود. (از ماده 53 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
كارمندان: كارمندان پرسنلی هستند كه براساس مدارج تحصیلی یا مهارت تجربی و تخصصی استخدام شده و بدون استفاده از درجات، علائم و لباس نظامی به یكی از رتبههای پیشبینی شده در این قانون نایل میشوند. (ماده 24 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
كار نوبتی: كار نوبتی عبارت است از كاری كه در طول ماه گردش دارد، به نحوی كه نوبتهای آن در صبح یا عصر یا شب واقع میشود. (ماده 55 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
كاسب: صاحب كسبی كه فروش آن به صورت خرده و جزئی است و عملیات عمدهفروشی ندارد. (بند 9 از ماده 1 قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350)
كاشف: كاشف از نظر این آییننامه كسی است كه به طور مستقیم یا بر اثر وصول خبر، كالای قاچاق یا وقوع و ارتكاب عمل قاچاق را كشف نماید و نام و مشخصات وی در صورتمجلس بدوی كشف درج شده باشد. (ماده 5 آییننامه اجرایی ماده 31 قانون تأسیس سازمان جمعآوری و فروش اموال تملیكی و اساسنامه آن مصوب 1370 و تبصره 1 ماده واحده قانون اصلاح ماده 19 قانون مجازات قاچاق مصوب 1312 و اصلاحیههای بعدی آن مصوب 1363 مصوب 22/4/1373 هیأت وزیران)
كاشف: كسی است كه نگهداری حمل و نقل ورود و خروج غیرمجاز جانوران وحشی از جمله بازهای شكاری قاچاق را كشف و آن را به مأموران سازمان یا واحدهای ذیربط ارائه میشده و نام او در صورتمجلس مربوط ذكر میگردد. (بند 2 ماده 1 آییننامه اجرایی ماده (62) قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین مصوب 8/12/1369 هیأت وزیران)
كاشف ( معدن) : به شخصی اطلاق می شود که گواهی کشف به نام وی صادر شده است. (بند ظ ماده1 قانون معادن مصوب1377/3/13)
كالاهای خاص نظامی: منظور از كالاهای خاص نظامی مندرج در ماده 3 قانون مقررات صادرات و واردات سال، 1364 كالاهایی است كه منحصراً در امور نظامی یا انتظامی به كار میرود. (از ماده 3 آییننامه اجرایی مقررات صادرات و واردات سال 1364 مصوب 17/6/1364 هیأت وزیران)
کالای مجاز:کالایی است که صدور یا ورود آن با رعایت تشریفات گمرکی و بانکی،نیاز به کسب مجوز ندارد(بند چ ماده1 قانون مبارزه با قاچاق کالا وارز،مصوب03/10/1392)
كالای مجاز: كالایی است كه صدور یا ورود آن با رعایت ضوابط نیاز به كسب مجوز ندارد. (بند 1 ماده 2 قانون مقررات صادرات و واردات مصوب 4/7/1372)
كالای مشروط: كالایی است كه صدور یا ورود آن با كسب مجوز امكانپذیر است. (بند 2 ماده 2 قانون مقررات صادرات و واردات مصوب 4/7/1372)
کالای ممنوع:کالایی که صدور یا ورود آن به موجب قانون ممنوع است.(بند ث ماده1 قانون مبارزه با قاچاق کالا وارز،مصوب03/10/1392)
كالای ممنوع: كالایی است كه صدور یا ورود آن به موجب شرع مقدس اسلام (به اعتبار خرید و فروش یا مصرف) یا به موجب قانون ممنوع گردد. (بند 3 ماده 2 قانون مقررات صادرات و واردات مصوب 4/7/1372)
كانون بانكها: كانون بانكها دارای شخصیت حقوقی و استقلال مالی بوده و به موجب اساسنامهای كه به تصویب شورای پول و اعتبار خواهد رسید اداره خواهد شد. (بند ب ماده 38 قانون پولی و بانكی كشور مصوب 18/4/1351)
كانونكارشناسان رسمی: کانونهای کارشناسان رسمی دادگستری در مراکز استانها که مطابق این قانون تشکیل میگردند به عنوان "کانون استان" شناخته میشوند ودارای شخصیت حقوقی مستقل غیر دولتی، غیر انتفاعی و غیر سیاسی میباشند.(ماده1قانون کانون کارشناسان رسمی دادگستری مصوب18/1/1381)
كانون وكلا: كانون وكلای دادگستری مؤسسهای است مستقل و دارای شخصیت حقوقی كه در مقر هر دادگاه استان تشكیل میشود. (ماده 1 لایحه استقلال كانون وكلای دادگستری مصوب 5/12/1333)
كانون وكلا: كانون وكلا مؤسسهای است ملی و دارای شخصیت حقوقی از حیث نظامات تابع وزارت عدلیه و از نظر عواید و مخارج مستقل میباشد. (ماده 18 قانون وكالت مصوب 25/11/1315)
كانه(کانِه): مواد معدنی یا كانیهای موجود در كانسار كه دارای ارزش اقتصادی است. (بند پ ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377) كانهآرایی: عبارت است از كلیه عملیات فیزیكی، شیمیایی و فیزیكوشیمیایی كه به منظور جدا كردن قسمتی از مواد باطله از كانه یا تفكیك كانهها از یكدیگر انجام میگیرد. (بند ز ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
كاه خشخاش: كلیه قسمتهای بوته خشخاش (به استثنای دانههای آن) میباشد كه پس از حصاد خشخاش میتوان از آن داروهای مخدره استخراج نمود. (ماده 1 قانون الحاق دولت ایران به پروتكل تحدیدو تنظیم كشت خشخاش و تولید و تجارت بینالمللی و تجارت عمده مصرف تریاك مصوب 14/08/1336)
كتاب: هر اثر چاپی غیر ادواری كه به منظور ارائه به عموم انتشار یافته و بیش از (25) صفحه داشته باشد. (ردیف 1 بند الف موظف بودن كلیه ناشران به انتشار كتب همراه با حذف فهرستنویسی پیش از انتشار و شماره استاندارد بینالمللی كتاب (شابك) مصوب 05/12/1375 هیأت وزیران)
كتابخانه عمومی مجلس شورای اسلامی: كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شورای اسلامی كه در این اساسنامه به اختصار كتابخانه نامیده میشود، مؤسسهای تحقیقاتی فرهنگی و خدماتی است كه زیر نظر مستقیم رئیس مجلس فعالیت میكند. (ماده 1 اساسنامه كتابخانه ها، موزه و مركز اسناد مجلس شورای اسلامی مصوب 13/9/1375)
كتابخانه ملی: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران كه در این اساسنامه كتابخانه ملی نامیده میشود مؤسسهای است آموزشی (علمی)، تحقیقاتی و خدماتی زیر نظر مستقیم ریاست جمهوری كه طبق مقررات این اساسنامه اداره خواهد شد و محل آن تهران است. (ماده 1 قانون اساسنامه كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران مصوب 2/8/1369)
كدخدا: كدخدای ده نماینده مالك و مسئول اجرای قوانین و نظامنامههایی است كه از طرف دولت به او مراجعه میشود. (ماده 1 قانون كدخدایی مصوب 20/9/1314)
كسبه جزء: افراد حقیقی داخل در طبقات ذیل باستثنای صاحبان مشاغل موضوع بند (الف) ماده ۹۵ قانون مالیاتهای مستقیم اصلاحی ۱۳۸۰/۱۱/۲۷ از مصادیق کسبه جزء محسوب و از داشتن دفتر تجارتی معاف خواهند بود. ۱ـ کسبه، پیشهوران، تولیدکنندگان و نظایر آنها که فروش سالیانه آنان از چهار میلیارد ریال تجاوز نمیکند. ۲ـ ارائهدهندگان خدمات در هر زمینهای که عایدی غیرخالص آنها متجاوز از دو میلیارد ریال نباشد.(اصلاحیه نظامنامه ماده19قانون تجارت مصوب3/6/1400)
كشاورز: كسی كه حرفه اصلی او تولید محصول به وسیله عملیات زراعی و یا باغداری باشد. (بند 6 ماده 1 قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350)
كشاورز: كسی است كه خود مالك زمین بوده و شخصاً به كشاورزی اشتغال دارد و منبع اصلی درآمد او از راه كشاورزی تأمین شود. (بند 2 ماده 1 قانون مربوط به اصلاحات ارضی مصوب 26/2/1339)
كشاورز: كسی كه شخصاً به كشاورزی اشتغال داشته و منبع اصلی درآمد او از طریق كشاورزی تأمین میگردد. (بند 9 آییننامه اجرایی قانون واگذاری زمینهای دایر و بایر كه بعد از انقلاب به صورت كشت موقت در اختیار كشاورزان قرار گرفته است مصوب 8/8/1365 مصوب 29/11/1365 هیأت وزیران)
كشاورزی: كشاورزی عبارت است از بهرهبرداری از آب و زمین به منظور تولید محصولات گیاهی و حیوانی (از قبیل زراعت، باغداری، درختكاری مثمر و غیرمثمر،جنگلداری، جنگلكاری، دامداری، پرورش طیور وزنبور عسل و آبزیان) (بند 1 ماده 1 از آییننامه اجرایی لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 31/2/1359 شورای انقلاب)
كشاورزی: عبارت است از بهرهبرداری از آب و زمین به منظور تولید محصولات گیاهی و حیوانی (از قبیل زراعت، باغداری، درختكاری مثمر و غیرمثمر،جنگلداری، جنگلكاری، دامداری، پرورش طیور وزنبور عسل و آبزیان) (ماده 1 قانون نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 25/6/1358 شورای انقلاب)
كشاورزی: عبارت است از تولید محصول به وسیله عملیات زراعی و همچنین دامداری و تولید محصولات حیوانی (بند 1 ماده 1 قانون مربوط به اصلاحات ارضی مصوب 26/2/1339)
كشاورزی و منابع طبیعی: كشاورزی ومنابع طبیعی عبارت است از بهرهبرداری از آب و زمین به منظور تولید محصولات گیاهی و حیوانی (از قبیل زراعت، باغداری، درختكاری مثمر و غیرمثمر، جنگلداری، جنگلكاری، مرتعداری، بیابانزدایی، دامداری، شیلات، آبزیان، پرورش طیور و زنبور عسل و كرم ابریشم) (بند ب ماده 1 قانون تأسیس نظام مهندسی كشاورزی و منابع طبیعی جمهوری اسلامی ایران مصوب 3/4/1380)
كشتی: كشتی به هر وسیلهای اطلاق میشود كه برای حمل بار در دریا به كار رود. (بند 4 ماده 52 از قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
كشتی: منظور از كشتی فقط كشتیهای دریاپیماست. (بند د ماده 11 از قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
كفالت(کِفالَت): كفالت عقدی است كه به موجب آن احد طرفین در مقابل طرف دیگر احضار شخص ثالثی را تعهد میكند. متعهد را كفیل، شخص ثالث را مكفول و طرف دیگر را مكفول له میگویند. (ماده 734 قانون مدنی)
كم زمین: عبارت از كسی كه كمتر از عرف محل زمین داشته باشد. (بند 6 آییننامه اجرایی قانون واگذاری زمینهای دایر و بایر كه بعد از انقلاب به صورت كشت موقت در اختیار كشاورزان قرار گرفته است مصوب 8/8/1365 مصوب 29/11/1365 هیأت وزیران)
كمفروشی و تقلب: عبارت است از عرضه كالا یا خدمات كمتر از میزان و مقادیر خریداری شده از نظر كمی یا كیفی كه مبنای تعیین نرخ مراجع رسمی قرار گرفته است. (از ماده 3 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
كمك: عناوین كمك و اعانه مندرج در بودجه كل كشور منحصراً ناظر بر اعتبارات جاری است. (تبصره 58 قانون بودجه اصلاحی سال 1353 و بودجه سال 1354 كل كشور مصوب 15/11/1353)
كمك ازدواج: كمك ازدواج مبلغی است كه طبق شرایط خاصی برای جبران هزینههای ناشی از ازدواج به بیمه شده پرداخت میگردد. (بند 11 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
كمك عائلهمندی: كمك عائلهمندی مبلغی است كه طبق شرایط خاص در مقابل عائلهمندی توسط كارفرما به بیمه شده پرداخت میشود. (بند 12 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
كمككشاورز: كسی است كه مالك زمین وعوامل دیگر كشاورزی نیست و در مقابل انجام كار معین كشاورزی مزد (نقدی یا جنسی) دریافت میكند. (بند 3 ماده 1 از قانون مربوط به اصلاحات ارضی مصوب 26/2/1339)
كمك كفن و دفن: كمك كفن و دفن مبلغ مقطوعی است كه به منظور تأمین هزینههای مربوط به كفن و دفن بیمه شده در مواردی كه خانواده او این امر را به عهده میگیرند پرداخت میگردد. (بند 18 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
كمیته انقلاب اسلامی: كمیته انقلاب اسلامی نهادی است انتظامی زیر نظر وزارت كشور كه هدف آن استقرار امنیت و حفظ انتظامات كشور در جهت پاسداری از انقلاب اسلامی ایران و دستآوردهای آن در چارچوب این قانون میباشد. (ماده 1 اساسنامه كمیته انقلاب اسلامی ایران مصوب 04/3/1365)
كمیته ملی المپیك ایران: كمیته ملی المپیك ایران كه در این اساسنامه كمیته نامیده میشود براساس اصول اساسنامه كمیته بینالمللی المپیك، به منظور حمایت از نهضت المپیك و بازیهای مربوط به آن و همچنین ورزش آماتوری در ایران تشكیل میگردد. كمیته ملی المپیك ایران سازمانی است مستقل، غیرانتفاعی، دارای شخصیت حقوقی، استقلال مالی و دور از هر گونه منظورهای نژادی، مذهبی، سیاسی و تجاری. (ماده 1 و 2 قانون اصلاح لایحه قانون اساسنامه كمیته ملی المپیك ایران مصوب 3/4/1360)
كمیسیون نظارت: كمیسیون نظارت، مجمعی است كه طبق مقررات این قانون بر سازمانهای صنفی نظارت دارد. (ماده 3 (12) قانون اصلاح قانون نظام صنفی مصوب 13/4/1359 شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران مصوب 31/2/1368)
كمیسیون نظارت: منظور از كمیسیون نظارت مذكور در این قانون كمیسیون نظارت بر شورای مركزی اصناف است كه طبق مقررات این قانون تشكیل میشود. (ماده 12 لایحه قانونی راجع به اجازه اجرای اصلاحاتی كه توسط هیأت عالی نظارت در قانون نظام صنفی و اصلاحیههای آن به عمل آمده است مصوب 13/4/1359 شورای انقلاب)
كمیسیون نظارت: منظور از كمیسیون نظارت مذكور در این قانون كمیسیون نظارت بر اتاق اصناف شهر است كه طبق مقررات این قانون تشكیل میشود. (ماده 10 قانون نظام صنفی مصوب 16/3/1350)
كناره یا كرانه: كناره یا كرانه یا دیواره - به قسمتی از حریم رودخانه اطلاق میگردد كه آب رودخانه در حداكثر طغیان معمولی خود از آن فراتر نرود. (بند 23 اییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
كنترل بهداشتی دام: مقصود از كنترل بهداشتی بازرسی و اقداماتی است كه از لحاظ پیشگیری و مبارزه با امراض دامی و بیماریهای مشترك بین انسان و دام لازم و ضروری میباشد. (از ماده 2 قانون سازمان دامپزشكی كشور مصوب 24/3/1350)
كنترل بهداشتی: منظور از كنترل بهداشتی، بازدید و بررسی وضعیت بهداشتی مراكز مشمول این آییننامه به منظور اعمال ضوابط بهداشت محیطی میباشد. (بند ت ماده 1 آییننامه بهداشت محیط مصوب 24/4/1371 هیأت وزیران)
كنده: آن قسمت از تنه درخت كه پس از قطع یا شكسته شدن یا سوختن در زمین باقی بماند كنده نامیده میشود. (بند 4 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1346)
كوشش فكری: عبارت از تلاش ذهنـی است كه در جهت كشـف یا استقــرار ارتباطهای كاملتر بین پدیدهها صورت میگیرد. (بند 4 ماده 1 از آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/1/1375 هیأت وزیران)
كیلو: منظور از تنكه در جدول تعرفه ضمیمه این قانون به عنوان واحد وزن و مأخذ دریافت حقوقگمركیقیدگردیده تن متریك و منظور از یك كیلو یك هزارم آن میباشد. (ماده 3 قانون تعرفه گمركی مصوب 06/4/1334)
گ
گذرگاه: محلی است كه به منظور عبور اشخاص و چهارپایان برای دستیابی به رودخانه از آن استفاده میشود. (ماده 24 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
گذرنامه: گذرنامه سندی است كه از طرف مأموران صلاحیتدار دولت مذكور در این قانون برای مسافرت اتباع ایران به خارج یا اقامت در خارج و یا مسافرت از خارج به ایران داده میشود. (ماده 1 قانون گذرنامه مصوب 10/12/1351)
گرانفروشی: عبارت است از عرضه كالا یا خدمات به بهای بیش از نرخهای تعیین شده توسط مراجع رسمی به طور علیالحساب یا قطعی و عدم اجرای مقررات و ضوابط قیمتگذاری و انجام هر نوع اقدامات دیگر كه منجر به افزایش بهای كالا یا خدمات برای خریدار گردد. (ماده 2 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
گرانفروشی: عبارت است از عرضه كالا به بیش از نرخ متعارف و در مورد كالاهایی كه به دست دولت توزیع میشود به بیش از نرخ تعیین شده توسط دولت. (بند ب ماده 1 قانون تشدید مجازات محتكران و گرانفروشان مصوب 23/1/1367)
گرده بینه: قسمتی از تنه درخت است كه تقریباً استوانهای شكل بوده و از آن انواع چوب یا روكش تهیه میشود. (بند 15 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1346)
گروه آموزشی: گروه آموزشی واحدی است متشكل از اعضای هیأت علمی متخصص در یك رشته از شعب دانشبشری كه در دانشكده یا آموزشكدهای دایر است و اعضای هیأت علمی هر گروه مجموعاً شورای آن گروه را تشكیل میدهند. (ماده 35 آییننامه مدیریت دانشگاهها و مؤسسات آموزش عالی مصوب 11/4/1370 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
گروه پژوهشی: در صورتی كه فعالیت پژوهشی در یك دانشكده یا مؤسسه تحقیقاتی به صورت مستمر و باهدف خاص تعریف شده باشد و به تعداد كافی عضو هیأت علمی پژوهشی وجود داشته باشد، گروه پژوهشی با ضوابط زیر تأسیس میگردد. الف) هدف و عنوان گروه پژوهشی منطبق بر نیازهای اساسی كشور در یكی از زمینههای علمی، كاربردی یا میان رشتهای باشد. ب) داشتن حداقل 5 عضو هیأت عملی پژوهشی كه 3 نفر از آنان در گروه پژوهشی تمام وقت باشند. ج) داشتن امكانات و تجهیزات لازم در دانشكده یا دانشگاه یا مؤسسه تحقیقاتی د) داشتن دانشجوی دوره دكتری در زمینه تحقیقاتی ارائه شده یا سه دوره متوالی دانشجوی كارشناسی ارشد. (بند 2 تعاریف و ضوابط تأسیس مراكز تحقیقاتی مصوب 21/1/1369 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
گروه شركتهای پیمانكاری: گروه شركتهای پیمانكاری شخصی است حقوقی كه از همكاری یا مشاركت دو یا چند شركت پیمانكاری برای اجرای عملیات مربوط به طرحهای بزرگ به وجود بیاید و شركتهای تشكیل دهنده آن در عین حال به طور مستقل شخصیت حقوقی خود را حفظ نماید. (بند ب ماده 2 آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به شركتهای پیمانكاری ساختمانی تأسیساتی و تجهیزاتی وابسته به بخش خصوصی مصوب 30/2/1360 هیأت وزیران)
گروههای پزشكی: گروههای پزشكی منظور در این آییننامه به شركتهایی اطلاق میشود كه از صاحبان حرفههای پزشكی تشكیل یافته و طبق مقررات پس از تأیید وزارت بهداری به ثبت برسد. (ماده 2 آییننامه اجرایی تبصره ماده 19 قانون برنامه عمرانی چهارم موضوع اعطای وام جهت خدمات درمانی مصوب 24/4/1347)
گره دریایی: گره دریایی عبارت است از سرعت حركت كشتی برحسب میل دریایی در ساعت. (ماده 1 قانون حفاظت دریا و رودخانههای مرزی از آلودگی با مواد نفتی مصوب 14/11/1354)
گزارشگر: خبرنگار موقت یا گزارشگر به شخصی اطلاق میگردد كه برای مدت محدود (كمتر از سه ماه) در ایران توقف داشته باشد. (بند ج ماده 1 از آییننامه صدور اجازه تأسیس، انحلال و نظارت بر فعالیت وسائل ارتباط جمعی خارجی و نمایندگان وابسته به آنها مصوب 14/5/1368 هیأت وزیران)
گزارشها و مكاتبات: گزارشها و نامههای رسمی كه با امضای مسئولان دستگاههای مندرج در قانون ارسال میشوند. (بنــد هـ مـاده1 آییــننـامه اجــرایـی قانــون ممنوعیت بهكارگیری اسامی، عناوین و اصطلاحات بیگانه مصوب 19/2/1378 هیأت وزیران)
گواه (واقعه): گواه از لحاظ این قانون كسی است كه صحت اظهارات اعلام كننده را گواهی میكند. (تبصره 2 ماده 6 قانون ثبت احوال مصوب 16/4/1355)
گواهی كشف: تأییدیهای است كه توسط وزارت معادن و فلزات پس از اتمام عملیات اكتشافی و كشف كانه به نام دارنده پروانه اكتشاف صادر میشود. (بند چ ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
گواهینامه اختراع :سندی است که اداره مالکیت صنعتی برای حمایت از اختراع صادر میکند و دارنده آن میتواند از حقوق انحصاری بهرهمند شود.( ماده 3قانون ثبت اختراعات، طر حهای صنعتی ولائم تجاری مصوب7/8/1386)
گواهینامه رادیو اپراتوری: گواهینامه رادیو اپراتوری اجازهنامه است كه توسط وزارتپست وتلگراف و تلفن جهت اشخاص حقیقی برای اشتغال به عملیات رادیو اپراتوری صادر میگردد. (ماده 4 آییننامه اجرایی صدور گواهینامه افسری مخابرات كشتی مصوب 31/6/1364 هیأت وزیران)
ل لابراتوار دندان: لابراتوار دندان (كارگاه دندانسازی) به واحدی اطلاق میشود كه در آن جا بنا به درخواست اشخاص ذیصلاح قانونی در امر دندانپزشكی و در حدود صلاحیتشان انواع پروتزهای دندانی (دندانهای مصنوعی جایگزین شونده) ساخته میشود به طوری كه مسئول و كاركنان كارگاه مجاز به مواجهه و تماس مستقیم با بیماران دهان و دندان نمیباشند. (تبصره ماده 1 از آییننامه اجرایی قانون تعیین وضع شغلی دندانسازان تجربی- مصوب 18/12/1364)
لایحه قانونی: لوایح قانونی كه از طرف دولت به مجلس پیشنهاد میشود باید 1- دارای موضوع و عنوان مشخص باشد. 2- دلایل لزوم تهیه و پیشنهاد آن در مقدمه لایحه به وضوح درج شود. 3- دارای موادی متناسب با اصل موضوع و عنوان لایحه باشد. (ماده 134 قانون آییننامه داخلی مجلس شورای اسلامی مصوب 20/1/1379)
لازمالاجرا شدن قوانین: قوانین 15 روز پس از انتشار در سراسركشور لازمالاجراست مگر آن كه در خود قانون ترتیب خاصی برای موقع اجرا مقرر شده باشد. (ماده 2 قانون مدنی اصلاحی 29/8/1348)
لایروبی: شامل اقداماتی است كه در مسیر اصلی و اولیه رودخانه، نهر و مسیل به منظور دستیابی به شرایط مناسب جهت عبور جریانهای عادی انجام میشود. (بند 25 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
لوازم خانه: منظور از اشیا و لوازم شخصی مذكور در این قانون اشیایی است كه عرفاً فقط مورد استفاده صاحب آن قرار گیرد و منظور از لوازم خانه اشیایی است كه عرفاً مورد استفاده خانواده صاحب آن اشیا هنگام اقامت در یك محل باشد. (تبصره 2 ردیف الف بند ج ماده 37 قانون امور گمركی مصوب 30/3/1350)
لواط(لَوْاط):عبارت از دخول اندام تناسلی مرد به اندازه ختنه گاه در دبر انسان مذکر است.(ماده233 قانون مجازات اسلامی مصوب01/02/1392)
لوایح دو فوریتی: در مورد طرحها و لوایح دوفوریتی، پس از تصویب فوریت؛ 1- حداکثر ظرف مدت شش ساعت چاپ و توزیع میشوند.
2-حداکثر چهل و هشت ساعت پس از چاپ و توزیع در دستور کار جلسه مجلس قرار میگیرند.
3-پیشنهادهای نمایندگان حداکثر بیست و چهار ساعت پس از چاپ و توزیع به هیأت رئیسه تسلیم میشود.
4-پیشنهادهای نمایندگان چاپ و حداقل دو ساعت قبل از شروع مذاکرات دراختیار نمایندگان قرار میگیرد.(ماده 166قانون آئین نامه داخلی مجلس شورای اسلامی مصوب20/1/1379)
لوایح سه فوریتی: در طرحها و لوایح سه فوریتی، پس از تصویب کلیات، در همان جلسه نسبت به ماده واحده یا هر یک از مواد مذاکره و رأیگیریمیشود.پیشنهاد نمایندگان قبل از ورود به ماده واحده یا هریک از مواد پذیرفته میشود ونسبت به آنها پس از اظهارات یک مخالف و یک موافق و نماینده دولتاخذ رأی به عمل میآید. (ماده 167 قانون آئین نامه داخلی مجلس شورای اسلامی مصوب20/1/1379)
لیتوگرافی: لیتوگرافی واحدی است كه در آن عمل عكاسی و آمادهسازی اصل كاربر روی صفحات و سیلندرهای لاستیكی، پلاستیكی، كاغذی، فلزی و موارد مشابه بر روی انواع چاپ انجام میپذیرد، لیتوگرافی ممكن است به صورت مستقل تأسیس گردد. یا یكی از اجزا چاپخانه باشد. (ماده 2 آییننامه تأسیس و نظارت بر چاپخانهها و واحدهای وابسته مصوب 1/9/1371 هیأت وزیران)
لیتوگرافی و گراورسازی: لیتوگرافی و گراورسازی كارگاهی است كه در آن انواع فیلم، بلیت، كلیشه و گراور تهیه و ساخته میشود. (ماده 2 آییننامه تأسیس چاپخانه و گراورسازی مصوب 27/12/1358 شورای انقلاب)
م
ماده معدنی: هر ماده یا تركیب طبیعی كه به صورت جامد یا گاز یا مایع یا محلول در آب در اثر تحولات زمینشناسی به وجود آمده است. (بند الف ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
مازاد برگشتی: مبلغی از درآمد ویژه شركت یا اتحادیه تعاونی است كه برای تقسیم بین اعضا به تناسب میزان معاملات آنها با شركت یا اتحادیه تعاونی در حدود مقررات این قانون اختصاص داده میشود. (بند 5 ماده 1 قانون شركتهای تعاونی مصوب 16/3/1350)
مال غیرمنقول: مال غیرمنقول آن است كه از محلـی به محـل دیگـر نتـوان نقل نمـود اعم از این كه استقرار آن ذاتی باشد یا به واسطه عمل انسان به نحوی كه نقل آن مستلزم خرابی یا نقص خود مال یا محل آن شود. (ماده 12 قانون مدنی)
مالك: كسی است كه دارای زمین باشد بدون آن كه شخصاً به كشاورزی اشتغال داشته باشد. (بند 7 ماده 1 قانون مربوط به اصلاحات ارضی مصوب 26/2/1339)
مال منقول: اشیایی كه نقل آن از محلی به محل دیگر ممكن باشد بدون این كه به خود یا محل آن خرابی وارد آید منقول است. (ماده 19 قانون مدنی)
مالیات قطعی شده: در صورتی كه مودی ظرف سی روز از تاریخ ابلاغ برگ تشخیص مالیات قبولی خود را نسبت به آن كتباً اعلام كند یا مالیات مورد مطالبه را به مأخذ برگ تشخیص پرداخت یا ترتیب پرداخت آن را بدهد یا اختلاف موجود بین خود و ممیز یا سرممیز را به شرح ماده 238 این قانون با ممیز كل رفع نماید پرونده امر از لحاظ میزان درآمد مشمول مالیات مختومه تلقی میگردد و در مواردی كه مودی ظرف سی روز كتباً اعتراض ننماید یا در مهلت مقرر در ماده مذكور به ممیز كل مراجعه نكند درآمد تعیین شده در برگ تشخیص مالیات قطعی است. (ماده 239 قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 3/12/1366)
مأمور: وضعیت پرسنلی است كه برای مدتی كمتر از یك سال در یكی از مشاغل سازمانی غیر از شغل سازمانی خود یا در شغلی كه در سازمان محلی برای آن پیشبینی نشده است گمارده شده یا به ستاد كل، وزارت و سایر نیروها برای مدت مزبور اعزام گردند. (ماده 101 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370)
مأمور به خدمت: وضعیت پرسنلی است كه به سایر وزارتخانهها یا نهادها یا سازمانهای دولتی یا وابسته به دولت مأمور میگردند. (ماده 102 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370)
مأمور ثبت احوال: نماینده یا مأمور ثبت احوال كسی است كه از طرف سازمان ثبت احوال كشور یا ادارات تابعه برای ثبت وقایع یا دریافت اعلامات منصوب شده باشد. (ماده 6 قانون ثبت احوال مصوب 16/4/1355) مأموریت: منظور از مأموریتهای مندرج در این ماده كلیه وظایفی است كه تحت همین عنوان به پرسنل اعم از انفرادی یا دسته جمعی از طرف یگان مربوط واگذار میشود. (تبصره ماده 103 قانون مقررات استخدامی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران مصوب 27/4/1374)
مأموریت: مأموریت به موردی اطلاق میشود كه كارگر برای انجام كار حداقل 50 كیلومتر از محل كارگاه اصلی دور شود یا ناگزیر باشد حداقل یك شب در محل مأموریت توقف نماید. (تبصره ماده 46 قانون كار مصوب 29/8/1369 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
مأموریت: مأموریت و وظایف نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران عبارت است از: 1- استقرار نظم و امنیت و تأمین آسایش عمومی و فردی، 2- مقابله و مبارزه قاطع و مستمر با هرگونه خرابكاری، تروریسم، شورش و عوامل و حركتهایی كه مخل امنیت كشور باشد، با همكاری وزارت اطلاعات. (ماده 4 قانون نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران مصوب 27/4/1369)
مأموریت: اعزام مستخدم به طور موقت به وزارتخانهها و مؤسساتی كه فهرست آنها به تصویب هیأت وزیران میرسد و همچنین اعزام به سازمانهای بینالمللی كه دولت ... ایران عضویت آنها را پذیرفته یا سازمانهایی كه دولت ایران شركت در آنها را مقتضی بداند. (جزء2 بند ب ماده 11 از لایحه قانونی اصلاح برخی از مواد لایحه قانونی استخدام كشوری مصوب 24/12/1351)
مأموریت ثابت (وزارت خارجه): مأموریت ثابت عبارت است از ارجاع پست سازمانی به كارمند در مأموریتهای خارج از كشور. (ماده 55 مقررات تشكیلاتی استخدامی مالی و انضباطی وزارت امور خارجه مصوب 7/3/1352)
مأموریت موقت (وزارت خارجه): مأموریت موقت عبارت است از محول شدن وظیفه موقت به كارمند غیر از وظیفه اصلی كه در پست سازمانی خود دارد. (ماده 56 مقرراتتشكیلاتی استخدامی مالی و انضباطی وزارت امور خارجه مصوب 7/3/1352)
مأمورین به خدمت عمومی: مأمورین به خدمت عمومی كسانی هستند كه در مؤسسات ذیل خدمت میكنند: 1- مؤسسات خیریه كه برحسب ترتیب وقف یا وصیت تولیت آنها با پادشاه عصر است، 2- مؤسسات خیریه و مؤسسات عام المنفعه كه دولت یا شهرداری اداره میكند یا تحت نظر دولت اداره میشود، 3- مؤسسات انتفاعی دولت یا مؤسسات انتفاعی دیگر كه تحت نظر دولت اداره میشود. (ماده 3 قانون راجع به محاكمه و مجازات مأمورین به خدمات عمومی مصوب 6/2/1315)
مأمورین رسمی: مأمورین رسمی مذكور در این قانون مأمورینی هستند كه از طرف وزارت مالیه جواز مخصوص برای عملیات كشف دارند هر صاحب مال یا حامل جنسی كه جنس او مورد تفتیش واقع میشود حق دارد مطالبه رویت جواز مذكور را بنماید. (تبصره ماده 2 قانون طرز جلوگیری از قاچاق تریاك مصوب 3/9/1308)
مأمومه(مَأْمومِه): جراحتی که به کیسه مغز برسد. (بندح ماده709قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
ماه: از نظر احتساب موارد قانونی، سال دوازده ماه، ماه سی روز، هفته هفت روز و شبانه روز بیست و چهار ساعت است. (ماده 443 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/1/1379)
مباحات(مُباحات): اموالی كه ملك اشخاص نمیباشد و افراد مردم میتوانند آنها را مطابق مقررات مندرجه در این قانون و قوانین مخصوصه مربوطه به هر یك از اقسام مختلفه آنها تملك كرده یا از آنها استفاده كنند مباحات نامیده میشود مثل اراضی موات یعنی زمینهایی كه معطل افتاده و آبادی و كشت و زرع در آنها نباشد. (ماده 27 قانون مدنی)
مباحات اصلی: مباحات اصلی اموالی است كه مالك و سابقه احیا و تحجیر و حیازت نسبت به آنها معلوم نباشد. (بند 3 ماده 1 قانون نحوه اجرای اصل 49 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب 17/5/1363)
مبادله یادداشت: مبادله اسنادی است كه برای انجام امور محول به دستگاه دولتی توسط مسئولان ذیربط با رعایت حقوق بینالمللی صورت میگیرد. (ماده 1 آییننامه چگونگی تنظیم و انعقاد توافقهای بینالمللی مصوب 13/2/1371 هیأت وزیران) مباشر: مباشر كسی است كه اقلاً دارای تحصیلات شش ساله ابتدایی بوده و در امور بهرهبرداری دهات- حسابداری- انبارداری و راهسازی بصیرت و سابقه عمل داشته باشد. (بند 4 ماده 1 آییننامه مزایای مأموران خدمات صحرایی مصوب 2/5/1330)
مباشرت (در جنایت): مباشرت آن است که جنایت مستقیماً توسط خود مرتکب واقع شود.(ماده 494قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
مبدأ تاریخ رسمی كشور: مبدأ تاریخ رسمی كشور هجرت پیامبر اكرم اسلام (صلیا... علیه واله و سلم) است و تاریخ هجری شمسی و هجری قمری هر دو معتبر است، اما مبنای كار ادارات دولتی هجری شمسی است... (از اصل 17 قانون اساسی)
مبلغ باقیمانده كار در دست اجرا: مبلغ باقیمانده كار در دست اجرا عبارت است از جمع مبالغ كارهای در دست اجرا منهای جمع مبالغ آخرین صورت وضعیتهای مربوط كه تا آن زمان به تأیید كارفرما رسیده باشد. (بند الف ماده 7 آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1367 هیأت وزیران)
مبلغ برآورد كار: مبلغ برآورد كار مبلغی است كه براساس فهرست برآوردی اقلام و مقادیر كار در چارچوب فهرست بهاء مصوب و با احتساب ضرایب مربوط تعیین و طبق مقررات به تصویب مقام مجاز (دستگاه اجرایی) رسیده باشد. (بند ب ماده 7 آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1367 هیأت وزیران)
مبلغ كار: مبلغ كار مبلغی است كه برمبنای آن پیمان منعقد شده و براساس پیمان مبلغی به آن افزوده یا از آن كم شده باشد. (بند ب ماده 7 آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1367 هیأت وزیران)
مبلغ نهاییكار: مبلغ نهایی كار مبلغی است كه در پایان كار طبق صورت وضعیت قطعی تأیید شده به دست میآید. (بند ج ماده 7 آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1367 هیأت وزیران)
مبنای محاسبه حقالكشف: مبنای محاسبه و پرداخت حق الكشف به مأموران و مخبران عبارت است از بهای جانوران وحشی كه بابت مطالبه ضرر و زیان، براساس بند چ ماده (3) قانون شكار و صید مصوب 1346 توسط شورای عالی حفاظت محیط زیست تعیین میشود. (ماده 4 آییننامه اجرایی ماده (62) قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین مصوب 8/12/1369 هیأت وزیران)
متصدی باربری: متصدی باربری به طور كلی به مالك یا اجارهكننده كشتی كه با فرستنده بار قرارداد باربری منعقد كرده است اطلاق میشود. (بند 1 ماده 52 قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
متصدی حمل و نقل: متصدی حمل و نقل كسی است كه در مقابل اجرت حمل اشیا را به عهده میگیرد. (ماده 377 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
متصرف: كسیكه اراضیكشت موقت را در اختیار داشته و شخصاً به كشت و زرع مشغول میباشد. (بند13 ماده1 آییننامه اجراییقانون واگذاری زمینهایدایر و بایر كه بعد از انقلاب به صورتكشت موقت در اختیار كشاورزان قرارگرفته استمصوب 8/8/1365 مصوب 29/11/1365 هیأت وزیران)
متعذر المصرف: صرف درآمد موقوفه در مصارف مقرر به علت فراهم نبودن وسایل و یا انتفاء موضوع یا عدم احتیاج به مصرف مقدور نباشد. (از تبصره ماده 8 قانون تشكیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه مصوب 2/10/1363)
متلاحمه(مُتَلاحِمِه): جراحتی که موجب بریدگی عمیق گوشت شود لکن به پوست نازک روی استخوان نرسد.(بندپ ماده709قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
متوسط حقوق: متوسط حقوق عبارت از معدل حقوق آخرین سالی است كه برمبنای آن كسور بازنشستگی پرداخت شده باشد. (تبصره ماده 39 مقررات استخدامی شركتهای دولتی موضوع بند (ب) ماده 2 قانون استخدام كشوری مصوب 5/3/1352)
متوسط حقوق: متوسط حقوق از لحاظ این قانون عبارت از معدل حقوق پایه مستخدم رسمی در سه سال آخر خدمت است ولی در صورتی كه مجموع سنوات خدمت رسمی مستخدم از سه سال كمتر باشد متوسط حقوق معدل حقوق سنوات خدمت رسمی خواهد بود. (بند 20 تبصره 1 لایحه قانونی اصلاح برخی از مواد لایحه قانونی استخدام كشوری مصوب 24/12/1351)
متوسط مزد: در مواردی كه كارفرما یا دولت مكلف به پرداخت تفاوت حق بیمه شدهاند نرخ حق بیمه 21 درصد است كه به مأخذ متوسط حقوق یا مزد بیمه شده (كه متوسط مزد عبارت است از مجموع حقوق یا مزد و مزایای بیمه شده كه براساس آن حق بیمه پرداخت شده ظرف آخرین دو سال پرداخت حق بیمه تقسیم بر 24 كه در هر حال كمتر از حداقل مزد كارگر عادی در زمان درخواست بازنشستگی نیست، محاسبه خواهد شد. (ماده3 لایحه قانونی بازنشستگی پیش از موعد مشمولان قانون تأمین اجتماعی مصوب تیرماه 1354 مصوب 27/12/1358 شورای انقلاب)
متولی موقوفه: متولی موقوفه كسی است كه به موجب مفاد وقفنامه و مقررات قانون مدنی یا این قانون واجد این سمت باشد. در مورد اعتراض اشخاص با رعایت مواد 14 تا 17 این قانون اقدام خواهد شد. (ماده 4 قانون تشكیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه مصوب 2/10/1363)
متهب(مُتَّهِب): هبه عقدی است كه به موجب آن یك نفر مالی را مجاناً به كس دیگری تملیك میكند تملیك كننده واهب طرف دیگر را متهب، مالی را كه مورد هبه است عین موهوبه میگویند. (ماده 795 قانون مدنی)
مثلی(مِثْلْی) (اموال) : مثلی كه در این قانون ذكر شده عبارت از مالی است كه اشباه و نظایر آن نوعاً زیاد و شایع باشد مانند حبوبات و نحو آن و قیمی مقابل آن است معذلك تشخیص این معنی با عرف میباشد. (ماده 950 قانون مدنی)
مجاز مشروط(مُجازِ مَشروط): كالاهایی است كه صدور و ورود آنها با كسب مجوز دولتی طبق ضوابط قانونی صورت میگیرد. (بند 2 ماده 5 قانون مقررات صادرات و واردات سال 1364 مصوب 17/2/1364)
مجرای اصلی: عبارت است از مسیری كه آب در حداقل و حداكثر میزان خود از آن عبور مینماید. (بند 26 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
مجرم: اصل برائت است و هیچكس از نظر قانون مجرم شناخته نمیشود مگر اینكه جرم او در دادگاه صالح ثابت شود. (اصل 37 قانون اساسی)
مجرم به عادت: هرگاه كسی به علت ارتكاب جنایت یا جنحه عمدی كه به موجب قانون مجازات حبس برای آن پیشبینی گردیده دو مرتبه یا بیشتر محكوم به حبس بیش از دو ماه شده و بعد از اجرای مجازات مرتكب جرمی شود كه مستلزم مجازات حبس است و از این رو دادگاه تشخیص دهد كه مشارالیه دارای حالت خطرناك بوده و تمایل به ارتكاب جرائم داشته یا از راه قوادی یا فحشا یا نظایر آن امرار معاش مینماید مجرم به عادت محسوب شده و دادگاه میتواند حكم نگهداری او را در تبعیدگاه برای مدت نامعینی صادر نماید. (ماده 5 قانون اقدامات تأمینی مصوب 12/2/1339)
مجرمین خطرناك: اقدامات تأمینی عبارتند از تدابیری كه دادگاه برای جلوگیری از تكرار جرم (جنحه یا جنایت) درباره مجرمان خطرناك اتخاذ میكند. مجرمین خطرناك كسانی هستند كه سوابق و خصوصیات روحی و اخلاقی آنان و كیفیت ارتكاب و جرم ارتكابی آنان را در مظان ارتكاب جرم درآینده قرار دهد اعم از اینكه قانوناً مسئول باشند یا غیرمسئول. صدور حكم اقدام تأمینی از طرف دادگاه وقتی جایز است كه كسی مرتكب جرم گردیده باشد. (ماده 1 قانون اقدامات تأمینی مصوب 12/2/1339)
مجلس شورای اسلامی: مجلس شورای اسلامی از نمایندگان ملت كه به طور مستقیم و با رأی مخفی انتخاب میشوند تشكیل میگردد. شرایط انتخاب كنندگان و انتخاب شوندگان و كیفیت انتخاب را قانون معین خواهد كرد. (اصل 62 قانون اساسی)
مجله: روزنامه یا مجله نشریهای است كه برای روشن ساختن افكار مردم در زمینههای مختلف اجتماعی و سیاسی یا علمی و فنی یا ادبی و ترقی دادن سطح معلومات عامه و نشر اخبار و اطلاعات و مطالب عامالمنفعه و انتقاد و صلاحاندیشی در امور عمومی به طور منظم و در مواقع معین طبع و نشر گردد. (ماده 1 لایحه قانونی مطبوعات مصوب 10/5/1334)
مجمع تشخیص مصلحت نظام: مجمع تشخیص مصلحت نظام برای تشخیص مصلحت نظام در مواردی كه مصوبه مجلس شورای اسلامی را شورای نگهبان خلاف موازین شرع یا قانون اساسی بداند و مجلس با در نظر گرفتن مصلحت نظام نظر شورای نگهبان را تأمین نكند و مشاوره در اموری كه رهبری به آنان ارجاع میدهد و سایر وظایفی كه در این قانون ذكر شده است به دستور رهبری تشكیل میشود اعضای ثابت و متغیر این مجمع را مقام رهبری تعیین مینماید. مقررات مربوط به مجمع توسط خود اعضا تهیه و تصویب و به تأیید مقام رهبری خواهد رسید. (اصل 112 قانون اساسی)
مجموعه قالببندی: مجموعهای است كه برای نگهداری بتن در شكل مورد نظر به كار میرود. مشتمل بر رویه قالب، بدنه قالب، پشت بندها، كلافها، چپ و راستها و نظایر اینها. (بند 9-1 و 11 و 1 مقررات ملی و اجرای ساختمانهای بتنی مصوب 18/12/1370 هیأت وزیران)
مجوز شرعی: عبارت است از گواهی كه براساس شرع مقدس اسلام در مورد تبدیل به احسن و فروش اموال موقوفه كه توسط مجتهد جامعالشرایط صادر شده باشد. (بند 4 ماده 1 از آییننامه ابطال اسناد فروش رقبات، آب و اراضی موقوفه مصوب 7/9/1363 هیأت وزیران)
مجهول التولیه(مَجْهولُ التولیِه): مقصود از مجهول التولیه آن است كه متولی شخص معین یا اشخاص معین یا برحسب اوصاف كه بالاخره منطبق با شخص معینی میشود معلوم نباشد. (تبصره ماده 1 قانون اوقاف مصوب 3/10/1313)
محارب و مفسد فیالارض: محاربه (مُحارِبِه):عبارت از کشیدن سلاح به قصد جان، مال یا ناموس مردم یا ارعاب آنها است، به نحوی که موجب ناامنی در محیط گردد. هرگاه کسی با انگیزه شخصی به سوی یک یا چند شخص خاص سلاح بکشد و عمل او جنبه عمومی نداشته باشد و نیز کسی که به روی مردم سلاح بکشد، ولی در اثر ناتوانی موجب سلب امنیت نشود، محارب محسوب نمی شود.(ماده 279قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
محاربه:هرکس به طور گسترده، مرتکب جنایت علیه تمامیت جسمانی افراد، جرائم علیه امنیت داخلی یا خارجی کشور، نشر اکاذیب، اخلال در نظام اقتصادی کشور، احراق و تخریب، پخش مواد سمی و میکروبی و خطرناک یا دایر کردن مراکز فساد و فحشا یا معاونت در آنها گردد به گونه ای که موجب اخلال شدید در نظم عمومی کشور، ناامنی یا ورود خسارت عمده به تمامیت جسمانی افراد یا اموال عمومی و خصوصی، یا سبب اشاعه فساد یا فحشا در حد وسیع گردد مفسد فی الارض محسوب و به اعدام محکوم می گردد.(ماده286قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
محاسبات ملی: منظور بیان آماری كلیه فعالیتهای اقتصادی كشور طی یك دوره زمانی میباشد. (بند د ماده 1 قانون مركز آمار ایران مصوب 10/11/1353)
محتكر(مُحْتَکِر): هر كس مواد غذایی موضوع بند الف ماده 1 را احتكار نماید محتكر محسوب شده... (از ماده 2 قانون تشدید مجازات محتكران و گرانفروشان مصوب 23/1/1367)
محجور(مَحجور):اشخاص ذیل محجور و از تصرف در اموال و حقوق مالی خود ممنوع هستند: 1- صغار، 2- اشخاص غیر رشید، 3- مجانین. (ماده 1207 قانون مدنی)
محدوده آبریز تهران: از نظر این قانون محدوده آبریز تهران شامل منطقه آبریز غربی رودخانه حبله رود گرمسار و منطقه آبریز شرقی رودخانه زیاران و كلیه مناطق آبریز رودخانههای دماوند،جاجرود، شاهآباد، دربند، اوین، فرحزاد، كن، كرج، كردان بوده و حدود آن عبارت است از: شمالاً: خطالرأس كوههای البرز كه آب آن به دشت كویر مركزی جاری میشود. شرقاً: ساحل غربی رودخانه حبلهرود گرمسار. غرباً: ساحل شرقی رودخانه زیاران. جنوباً: خطوط ممتد از غرب به شرق از محل تقاطع رودخانه زیاران با رودخانه شور تا خط القعر دریاچه نمك به سمت غرب تا محل تقاطع با مسیر حبله رود گرمسار. (ردیف د بند 28 قانون اصلاح قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 17/12/1351)
محرومیت از حقوق اجتماعی: محکومیت قطعی کیفری در جرائم عمدی، پس از اجرای حکم یا شمول مرور زمان، در مدت زمان مقرر در این ماده محکوم را از حقوق اجتماعی به عنوان مجازات تبعی محروم می کند: الف- هفت سال در محکومیت به مجازاتهای سالب حیات و حبس ابد از تاریخ توقف اجرای حکم اصلی ب- سه سال در محکومیت به قطع عضو، قصاص عضو در صورتی که دیه جنایت وارد شده بیش از نصف دیه مجنیٌعلیه باشد، نفی بلد و حبس تا درجه چهار پ- دو سال در محکومیت به شلاق حدی، قصاص عضو در صورتی که دیه جنایت وارد شده نصف دیه مجنیٌ علیه یا کمتر از آن باشد و حبس درجه پنج تبصره ۱ـ در غیر موارد فوق، مراتب محکومیت در پیشینه کیفری محکوم درج می شود لکن در گواهیهای صادره از مراجع ذیربط منعکس نمی گردد مگر به درخواست مراجع قضائی برای تعیین یا بازنگری در مجازات تبصره ۲- در مورد جرائم قابل گذشت در صورتی که پس از صدور حکم قطعی با گذشت شاکی یا مدعی خصوصی، اجرای مجازات موقوف شود اثر تبعی آن نیز رفع می شود تبصره ۳- در عفو و آزادی مشروط، اثر تبعی محکومیت پس از گذشت مدتهای فوق از زمان عفو یا اتمام مدت آزادی مشروط رفع می شود. محکوم در مدت زمان آزادی مشروط و همچنین در زمان اجرای حکم نیز از حقوق اجتماعی محروم می گردد.(ماده25قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
حقوق اجتماعی موضوع این قانون به شرح زیر است : الف- داوطلب شدن در انتخابات ریاست جمهوری، مجلس خبرگان رهبری، مجلس شورای اسلامی و شوراهای اسلامی شهر و روستا ب- عضویت در شورای نگهبان، مجمع تشخیص مصلحت نظام یا هیأت دولت و تصدی معاونت رئیس جمهور پ- تصدی ریاست قوه قضائیه، دادستانی کل کشور، ریاست دیوان عالی کشور و ریاست دیوان عدالت اداری ت- انتخاب شدن یا عضویت در انجمنها، شوراها، احزاب و جمعیتها به موجب قانون یا با رأی مردم ث- عضویت در هیأتهای منصفه و امناء و شوراهای حل اختلاف ج- اشتغال به عنوان مدیر مسؤول یا سردبیر رسانه های گروهی چ- استخدام و یا اشتغال در کلیه دستگاههای حکومتی اعم از قوای سه گانه و سازمانها و شرکتهای وابسته به آنها، صدا وسیمای جمهوری اسلامی ایران، نیروهای مسلح و سایر نهادهای تحت نظر رهبری، شهرداریها و مؤسسات مأمور به خدمات عمومی و دستگاههای مستلزم تصریح یا ذکر نام برای شمول قانون بر آنها ح- اشتغال به عنوان وکیل دادگستری و تصدی دفاتر ثبت اسناد رسمی و ازدواج و طلاق و دفتریاری خ- انتخاب شدن به سمت قیم، امین، متولی، ناظر یا متصدی موقوفات عام د- انتخاب شدن به سمت داوری یا کارشناسی در مراجع رسمی ذ- استفاده از نشانهای دولتی و عناوین افتخاری ر- تأسیس، اداره یا عضویت در هیأت مدیره شرکتهای دولتی، تعاونی و خصوصی یا ثبت نام تجارتی یا مؤسسه آموزشی، پژوهشی، فرهنگی و علمی.(ماده 26قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
محصلین(مُحَصِّلین) (ارتش) : محصلین پرسنلی هستند كه به منظور خدمت در كادر ثابت استخدام و قبل از انتصاب در یكی از مشاغل مندرج در این قانون در یكی از مؤسسات آموزشی به هزینه ارتش یا وزارت دفاع و سازمانهای وابسته به آنها مشغول تحصیل میباشند. (ماده 25 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
محقق(مُحَقِق): محقق در مركز تحقیقاتی، به كسی اطلاق میشود كه عضو هیأت علمی، پژوهشی در یك گروه پژوهشی یا آموزشی فعالیت پژوهشی میكند و وظایف و نحوه ارتقای او تابع مقررات هیأت علمی پژوهشی دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی خواهد بود. (بند 1 تعاریف و ضوابط تأسیس مراكز تحقیقاتی مصوب 21/1/1369 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
محكومیتهای مؤثركیفری: محکومیت مؤثر، محکومیتی است که محکوم را به تبع اجرای حکم، براساس ماده(۲۵) این قانون از حقوق اجتماعی محروم می کند.(تبصره ماده40قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
محل انباشت مواد (معدنی) : محلی است خارج از كارگاههای استخراج و تونلها و چاهها كه مواد مستخرجه در آن جا انباشته میشود. (بند س ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
محل سكونت: مكانی است كه شخص اظهار میدارد كه در آن جا زندگی میكند. (بند ج ماده 1 آییننامه اجرایی قانون الزام اختصاص شماره ملی و كد پستی برای كلیه اتباع ایرانی مصوب 1/12/1378 هیأت وزیران)
محله: محله، مجموعه ساختمانهای مسكونی و خدماتی است كه از لحاظ بافت اجتماعی ساكنانش خود را اهل آن محل میدانند و دارای محدوده معین است حدود محلههای شهر تابع تقسیمات شهرداری خواهد بود. (تبصره 2 ماده 4 قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 15/4/1362)
مخابرات: مقصود از مخابرات در این قانون عبارت است از انتقال و ارسال علائم و نوشتهها و تصاویر و صداها و هرگونه اطلاعات دیگر به وسیله سیم یا بیسیم یا نور یا هر رویه الكترومغناطیسی. (تبصره 1 ماده 1 قانون تأسیس شركت مخابرات ایران مصوب 29/3/1350)
مخبر(مُخبِر): كسی است كه ارتكاب جرم و وجود متخلف در شكارگاهها و مناطق را به ادارات و واحدهای حفاظت محیط زیست به طور صحیح گزارش داده و گزارش او قبل از شروع عملیات و دستگیری متخلفین در دفتر مربوط به ثبت رسیده است یا كسی است كه نگهداری، حمل و نقل و ورود و خروج غیرمجاز جانواران وحشی از جمله بازهای شكاری قاچاق را كشف میكند و به مأموران سازمان یا واحدهای ذیربط ارائه میدهد و نام او در صورت مجلس مربوط ذكرمیگردد. گزارشهای محرمانه در دفتر خاصی نزد مدیر كل ثبت میشود. (ماده 5 آییننامه اجرایی بند الف ماده 45 قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین مصوب 6/10/1374 هیأت وزیران)
مخبر: مخبر كسی است كه وقوع جرم قاچاق را به مأموران وزارت جهاد سازندگی- سازمان جنگلها و مراتع كشور- اطلاع دهد. در صورتی كه مخبر بخواهد نام او محفوظ بماند یا به نظر مأموران وزارت جهاد سازندگی و سازمان جنگلها و مراتع كشور افشای نام مخبر مصلحت نباشد نام او با ذكر مطلب در صورتمجلس محفوظ خواهد ماند. (تبصره 1 ماده 2 اصلاح آییننامه اجرایی قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 16/12/1371 هیأت وزیران)
مخبر: كسی است كه ارتكاب جرم و وجود متخلف در شكارگاهها و مناطق را به ادارات و واحدهای حفاظت محیط زیست به طور صحیح گزارش میدهد و گزارش او قبل از شروع عملیات و دستگیری متخلفین در دفتر مربوط به ثبت رسیده است. گزارشهای محرمانه در دفتر خاصی نزد مدیر كل، ثبت میگردد. (ماده 4 آییننامه اجرایی ماده (62) قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در موارد معین مصوب 8/12/1369 هیأت وزیران)
مدت اشتغال: مدت اشتغال موضوع این آییننامه عبارت از مدت زمانی است كه مستخدم در آن مدت از حقوق و فوقالعاده شغل یا عناوین مشابه بهرهمند شده است. (تبصره 1 ماده 2 آییننامه اجرایی قانون اصلاح مقررات بازنشستگی و وظیفه قانون استخدام كشوری مصوب 8/7/1369 هیأت وزیران)
مدت حمل (بار) : از زمانی كه بار در كشتی بارگیری شده تا زمانی كه از كشتی تخلیه گردد مدت حمل محسوب میشود. (بند 8 ماده 52 قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
مدت حمل (مسافر) : مدت حمل مدتی است كه مسافر در كشتی است و یا در حال سوار شدن یا پیاده شدن از آن باشد ولی این مدت شامل زمانی كه مسافر در ایستگاه دریایی یا روی اسكله و یا تأسیسات دیگر بندری توقف نماید نخواهد بود. به علاوه مدت حمل شامل زمانی است كه مسافر از طریق آب یا از خشكی به كشتی یا بالعكس حمل شود مشروط بر آن كه قیمت این حمل در بهای بلیط منظور شده باشد و یا وسیله به كار برده شده برای حمل اضافی از طرف متصدی حمل در اختیار مسافر قرار گرفته باشد. (بند هـ ماده 111 قانون دریایی مصوب 29/6/1343) مدت خدمت در جبهه: عبارت است از مدت حضور جانباز در منطقه عملیاتی كه توسط ستاد فرماندهی كل قوا تعیین و توسط مراجع ذیربط اعلام میگردد. (بند 2 ماده 1 آییننامه موضوع تبصره 2 ماده (8) قانون تسهیلات استخدامی و اجتماعی جانبازان انقلاب اسلامی مصوب 15/10/1370 هیأت وزیران).
مدت عده زن حامله: عده طلاق و فسخ نكاح و بذل مدت و انقضاء آن در مورد زن حامله تا وضع حمل است. (ماده 1153 قانون مدنی)
مدت عده طلاق: عده طلاق و عده فسخ نكاح سه طهر است مگر اینكه زن با اقتضای سن عادت زنانگی نبیند كه در این صورت عده او سه ماه است. (ماده 1151 قانون مدنی)
مدت عده طلاق در نكاح منقطع: عده طلاق و فسخ نكاح و بذل مدت و انقضاء آن در مورد نكاح منقطع در غیر حامل دو طهر است مگر اینكه زن با اقتضای سن عادت زنانگی نبیند كه در این صورت چهل و پنج روز است. (ماده 1152 قانون مدنی)
مدت عده فسخ نكاح: عده طلاق و عده فسخ نكاح سه طهر است مگر اینكه زن با اقتضای سن عادت زنانگی نبیند كه در این صورت عده او سه ماه است. (ماده 1151 قانون مدنی)
مدت عده فسخ نكاح منقطع: عده طلاق و فسخ نكاح و بذل مدت و انقضاء آن در مورد نكاح منقطع در غیر حامل دو طهر است مگر اینكه زن با اقتضای سن عادت زنانگی نبیند كه در این صورت چهل و پنج روز است. (ماده 1152 قانون مدنی)
مدت عده وفات: عده وفات چه در دائم و چه در منقطع در هر حال چهار ماه و ده روز است مگر اینكه زن حامل باشد كه در این صورت عده وفات تا موقع وضع حمل است مشروط بر اینكه فاصله بین فوت شوهر و وضع حمل از چهار ماه و ده روز بیشتر باشد و الا مدت عده همان چهار ماه و ده روز خواهد بود. (ماده 1154 قانون مدنی)
مدتكار: مدتزمانیكهكارگرنیرو یا وقت خود را به منظور انجام كار در اختیار كارفرما قرار میدهد. (ماده 1 مقررات اشتغال نیروی انسانی بیمه و تأمین اجتماعی در مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران (به انضمامنامه اصلاحی شماره 34601- 6/4/1373 مصوب هیأت وزیران 19/2/1373)
مدت معالجه جانباز: مدت معالجه جانباز عبارت است از مدت زمانی كه پس از مجروحیت جانباز در مراكز درمانی جبهه و پشت جبهه (اعم از پست امداد، اورژانس صحرایی، بیمارستان صحرایی بیمارستانهای شهری و بیمارستانهای خارج از كشور) و همچنین مدت زمانی كه طبق تشخیص پزشك، جانباز به عنوان استراحت پزشكی در منزل سپری نموده است. (بند 1 ماده 1 آییننامه موضوع تبصره (2) ماده (8) قانون تسهیلات استخدامی و اجتماعی جانبازان انقلاب اسلامی مصوب 15/10/1370 هیأت وزیران)
مدت مناقصه: مدت مناقصه عبارت است از فاصله زمانی بین روزی كه دستگاه مناقصهگزار اسناد و مدارك مناقصه را آماده تحویل اعلام میكند و پایان روز قبل از تاریخ تسلیم پیشنهادها. (ماده 13 آییننامه تشخیص صلاحیت و ارجاع كار به پیمانكاران مصوب 6/6/1367 هیأت وزیران)
مدرسه عالی شهید مطهری: مدرسه عالی شهید مطهری كه در این اساسنامه، مدرسه عالی خوانده میشود، مؤسسهای است آموزشی و پژوهشی كه در رشتههای علوم و معارف اسلامی و بر طبق این اساسنامه فعالیت میكند، اداره میشود. (ماده 1 اساسنامه مدرسه عالی شهید مطهری مصوب 5/2/1374 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
مدعی خصوصی: بزهدیده شخصی است که از وقوع جرم متحمل ضرر و زیان میگردد و چنانچه تعقیب مرتکب را درخواست کند، «شاکی» و هرگاه جبران ضرر و زیان وارده را مطالبه کند، «مدعی خصوصی» نامیده میشود.(ماده10قانون آئین دادرسی کیفری مصوب4/12/1392)
مذاكرات مجلس: مذاكرات مجلس شورای اسلامی باید علنی باشد و گزارش كامل آن از طریق رادیو و روزنامه رسمی برای اطلاع عموم منتشر شود. در شرایط اضطراری، در صورتی كه رعایت امنیت كشور ایجاب كند، به تقاضای رئیس جمهور یا یكی از وزرا یا ده نفر از نمایندگان، جلسه غیرعلنی تشكیل میشود. مصوبات جلسه غیرعلنی در صورتی معتبر است كه با حضور شورای نگهبان به تصویب سه چهارم مجموع نمایندگان برسد. گزارش و مصوبات این جلسات باید پس از برطرف شدن شرایط اضطراری برای اطلاع عموم منتشر گردد. (اصل 69 قانون اساسی)
مراتع: زمینهایی است اعم از كوه و دامنه یا زمین مسطح كه در فصل چرا دارای پوششی از نباتات علوفهای خودرو بوده و با توجه به سابقه چرا عرفاً، مرتع شناخته شود. اراضی آیش گرچه پوشش نباتات و علوفهای داشته باشند مشمول تعریف مرتع نیستند. چنانچه مرتع دارای درختان جنگلی خودرو باشد مرتع مشجر نامیده میشود. (ردیف ب بند 7 ماده 1 آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیای اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 31/2/1359 شورای انقلاب)
مراتع ملی غیرمشجر: به زمین اعم از كوه و دامنه یا زمین مسطح كه در فصل چرا دارای پوشش از نباتات خودرو بوده و با توجه به سابقه چرا، عرفاً مرتع شناخته شود، مشروط به اینكه ملی شده باشند. زمینهایی كه آیش زراعتند هر چند دارای پوشش نباتات علوفهای خودرو باشند مشمول تعریف مرتع نیستند. (بند ب ماده 1 آییننامه اجرایی قانون اصلاح ماده 34 قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 14/3/1354 و الحاق چند تبصره به آن مصوب 2/7/1374 هیأت وزیران)
مراسلات پستی(مُراسِلاتِ پستی): مراسلات پستی عبارت است از نامه، كارت پستی، مطبوعات، بستههای كوچك، نمونههای تجاری، فتوپست، نوار و صفحه پر شده و همانند و مطبوعات برجسته مخصوص نابینایان. (ماده 345 آییننامه اجرایی قانون امور گمركی مصوب 20/1/1351)
مراكز آموزشی و تربیتی: مراكز آموزشی و تربیتی عبارت است از مدارس، آموزشگاههای تحصیلی، حوزههای علمیه، دانشكدهها، هنرستانها، خوابگاههای مراكز آموزشی، پرورشگاهها، مراكز تربیتی شبانهروزی، ندامتگاه و مهدهای كودك. (بند خ ماده 1 آییننامه بهداشت محیط مصوب 24/4/1371 هیأت وزیران)
مراكز بهداشتی درمانی: مراكز بهداشتی- درمانی عبارت است از بیمارستانها، زایشگاهها، درمانگاهها، مطبها، آزمایشگاههای تشخیص طبی، بخشهای تزریقات و پانسمان، آسایشگاههای معلولین، طب هستهای، فیزیوتراپیها، رادیولوژیها و مانند اینها. (بند ج ماده 1 آییننامه بهداشت محیط مصوب 24/4/1371 هیأت وزیران)
مراكز فرهنگی: مراكز، مؤسسات، انجمنها و كانونهای فرهنگی عبارت از هرگونه تشكیلاتی است كه توسط افراد واجد شرایط برای فعالیت در یك یا چند قلمرو فرهنگی و هنری و سینمایی تأسیس میگردد. (ماده 1 ضوابط عام تأسیس مراكز مؤسسات انجمنها و كانونهای فرهنگی و هنری و نظارت بر آنها مصوب 20/2/1367 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
مراكز كاربرد پرتوهای یونساز: مراكز كاربرد پرتوهای یونساز در پزشكی، مراكزی هستند كه با استفاده از پرتوهای یونساز، زیرنظر مسئولان متخصص مربوط به تشخیص یا درمان بیماریها پرداخته و شامل مراكز رادیولوژی، رادیوتراپی و رادیوایزوتوپ میباشد. (بند ث ماده 1 آییننامه بهداشت محیط مصوب 24/4/1371 هیأت وزیران)
مرتشی(مُرتَشی): هر یك از مستخدمان و مأموران دولتی اعم از قضایی و اداری یا شوراها یا شهرداریها یا نهادهای انقلابی و به طور كلی قوای سه گانه و همچنین نیروهای مسلح یا شركتهای دولتی یا سازمانهای دولتی وابسته به دولت و یا مأمورین به خدمات عمومی خواه رسمی یا غیررسمی برای انجام دادن یا انجام ندادن امری كه مربوط به سازمانهای مزبور میباشد، وجه یا مال یا سند پرداخت وجه یا تسلیم مالی را مستقیماً یا غیرمستقیم قبول نماید در حكم مرتشی است اعم از اینكه امر مذكور مربوط به وظایف آنها بوده یا آن كه مربوط به مأمور دیگری در آن سازمان باشد، خواه آن كار را انجام داده یا نداده و انجام آن بر طبق حقانیت و وظیفه بوده یا نبوده باشد و یا آن كه در انجام یا عدم انجام آن مؤثر بوده یا نبوده باشد. (ماده3 قانون تشدید مجازات مرتكبین ارتشا اختلاس و كلاهبرداری مصوب 15/9/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
مرتشی: اگر رشوه به صورت وجه نقد نباشد بلكه مالی بلاعوض یا به مقدار فاحش ارزانتر از قیمت معمولی یا ظاهراً به قیمت معمولی و واقعاً به مقدار فاحشی كمتر از قیمت به مستخدمین دولتی اعم از قضایی و اداری به طور مستقیم یا غیرمستقیم منتقل شود یا برای همان مقاصد مالی به مقدار فاحشی گرانتر از قیمت از مستخدمان یا مأموران مستقیم یا غیرمستقیم خریداری گردد، مستخدمین و مأمورین مزبور مرتشی و طرف معامله را شی محسوب میشود. (ماده 590 از كتاب پنجم قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازاتهای بازدارنده) مصوب 2/3/1375)
مرتع: زمینی است اعم از كوه و دامنه یا زمین مسطح كه در فصل چرا دارای پوششی از نباتات علوفهای خودرو بوده و با توجه به سابقه چرا عرفاً مرتع شناخته شود، اراضی كه آیش زراعتند ولو آن كه دارای پوشش نباتات علوفهای خودرو باشند مشمول تعریف مرتع نیستند. اگر مرتع دارای درختان جنگلی خودرو باشد مرتع مشجر نامیده میشود. (بند و ماده 1 قانون نحوه واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 25/6/1358 شورای انقلاب)
مرتع: زمینی است اعم از كوه و دامنه یا زمین مسطح كه به طور طبیعی حداقل هر هكتار آن بتواند یكصد كیلو وزن دام زنده را در یك فصل چرا تعلیف نماید یا با توجه به عرف محل هیأت اصلاحات اراضی استان مرتع بودن آن را تأیید نماید. (ردیف پ بند 9 ماده 1 قانون مربوط به اصلاحات اراضی مصوب 26/2/1339)
مرتع: زمینی است اعم از كوه و دامنه یا زمینی مسطح كه در آن نباتات علوفهای به طور طبیعی روییده و در هر هكتار آن میتوان حداقل سه رأس گوسفند یا معادل آن دام دیگر در یك فصل چرا تعلیف نمود. (بند 7 ماده 1 آییننامه قانون ابطال اسناد فروش رقبات آب و اراضی موقوفه مصوب 7/9/1363 هیأت وزیران)
مرتع طبیعی: جنگل یا مرتع یا بیشه طبیعی عبارت از جنگل یا مرتع یا بیشهای است كه به وسیله اشخاص ایجاد نشده باشد. (بند 1 ماده 1 قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1346)
مرتع غیرمشجر: زمینی است اعم از كوه و دامنه یا زمین مسطح كه در فصل چرا دارای پوششی از نباتات علوفهای خودرو بوده و با توجه به سابقه چرا عرفاً مرتع شناخته شود. اراضی كه آیش زراعتند ولو آن كه دارای پوشش نباتات علوفهای خودرو باشند مشمول تعریف مرتع نیستند. (بند 9 ماده 1 قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1346)
مرتع مشجر: زمینهایی است اعم از كوه و دامنه یا زمین مسطح كه در فصل چرا دارای پوششی از نباتات علوفهای خودرو بوده و با توجه به سابقه چرا عرفاً، مرتع شناخته شود. اراضی آیش گرچه پوشش نباتات و علوفهای داشته باشند مشمول تعریف مرتع نیستند. چنانچه مرتع دارای درختان جنگلی خودرو باشد مرتع مشجر نامیده میشود. (بند 7 ماده 1 آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 31/2/1359 شورای انقلاب)
مرتع مشجر: اگر مرتع دارای درختان جنگلی خودرو باشد مرتع مشجر نامیده میشود مشروط بر آن كه حجم درختان موجود در هكتار در شمال از حوزه آستارا تا حوزه گلیداغی بیش از پنجاه متر مكعب و در سایر مناطق ایران بیش از بیست متر مكعب باشد. (بند 8 ماده 1 قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1346)
مرتهن: رهن عقدی است كه به موجب آن مدیون مالی را برای وثیقه به داین میدهد. رهن دهنده را راهن و طرف دیگر را مرتهن میگویند. (ماده 771 قانون مدنی)
مرخصی: وضع پرسنلی است كه برابر مقررات مربوطه، در حال استفاده از مرخصیهای زیر میباشند: (ماده 103 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370)
مرداب: زمین باتلاقی، مسطح و پستی است كه دارای یك یا تعدادی آبراهه باشد و معمولاً در مد بزرگ دریا زیر آب رود، همچنین اراضی پستی كه در مناطق غیرساحلی در فصول بارندگی و سیلاب غرقاب شده و معمولاً در تمام سال حالت باتلاقی داشته باشد. (بند ت ماده 1 آییننامه مربوط به بستر و حریم رودخانهها، انهار، مسیلها، مردابها، بركههای طبیعی و شبكههای آبرسانی، آبیاری و زهكشی مصوب 11/8/1379 هیأت وزیران)
مرز: آخرین حد قلمرو هوایی، دریایی و زمینی یك كشور را مرز گویند. (بند 27 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
مرسولات پستی: کلیه اشیائی است که برطبق قوانین پستی کشور یا اتحادیه جهانی پست توسط پست قبول، مبادله و توزیع می شود و شامل مراسلات و امانات به شرح ذیل است: الف ـ مراسلات پستی، نامه، کارت پستال، مطبوعات، نمونه های تجارتی، نوار و لوح فشرده پرشده و مانند آنها است. ب ـ امانات پستی، کلیه بسته های پستی است به استثناء مراسلاتی که از لحاظ بسته بندی، وزن و کرایه پستی تابع ضوابط خاص خود باشد.(ماده81قانون امورگمرکی مصوب22/8/1390)
مركز آمار ایران: مركز آمار ایران وابسته به سازمان برنامه و بودجه میباشد و زیرنظر وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه اداره میشود و رئیس آن قسمت معاونت وزیر مشاور و رئیس سازمان برنامه و بودجه را دارد. (ماده 2 قانون مركز آمار ایران مصوب 10/11/1353)
مركز آموزش عالی علوم دریایی: مركز مؤسسهای است غیرانتفاعی كه طبق اساسنامه حاضر و قوانین و مقررات ارتش جمهوری اسلامی ایران اداره میگردد. (ماده 2 اساسنامه مركز آموزش عالی علوم دریایی نیروی دریایی جمهوری اسلامی ایران مصوب 1/11/1364 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
مركز آموزش عالی علوم و فنون مازندران: مركز مؤسسهای آموزشی و پژوهشی است كه برای مدت نامحدود، تأسیس میشود و محل آن بابل خواهد بود و محل دانشكدهها و واحدهای وابسته به آن نیز با پیشنهاد هیأت مؤسس و تصویب وزارت فرهنگ و آموزش عالی، تعیین خواهد شد. (ماده 1 اساسنامه مركز آموزش عالی علوم و فنون مازندران مصوب 11/7/1368 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
مركز استان: مركز استان یكی از شهرهای همان استان است كه مناسبترین كانون سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، طبیعی و اجتماعی آن استان شناخته میشود. (تبصره 2 ماده 1 قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 15/4/1362)
مركز بخش: مركز بخش، روستا یا شهری، از همان بخش است كه مناسبترین كانون طبیعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی آن محدوده شناخته میشود. (تبصره 3 ماده 6 قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 15/4/1362)
مركز توسعه صادرات: به منظور توسعه صادرات و بازاریابی و تبلیغ درباره كالاهای صادراتی كشور مركز توسعه صادرات ایران كه در این قانون مركز نامیده میشود تشكیل میشود. مركز مزبور وابسته به وزارت اقتصاد خواهد بود. (ماده 1 قانون تشكیل مركز توسعه صادرات مصوب 29/9/1345)
مركز دهستان: مركز دهستان منحصراً روستایی از همان دهستان است كه مناسبترین مركز خدمات روستایی آن محدوده شناخته میشود. (تبصره 3 ماده3 از قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 15/4/1362)
مركز شهرستان: مركز شهرستان یكی از شهرهای همان شهرستان است كه مناسبترین كانون طبیعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی آن محدوده شناخته میشود. (تبصره 3 ماده 7 از قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 15/4/1362) مرور زمان: مرور زمان، در صورتی تعقیب جرائم موجب تعزیر را موقوف می کند که از تاریخ وقوع جرم تا انقضای مواعد زیر تعقیب نشده یا از تاریخ آخرین اقدام تعقیبی یا تحقیقی تا انقضای این مواعد به صدور حکم قطعی منتهی نگردیده باشد: الف- جرائم تعزیری درجه یک تا سه با انقضای پانزده سال ب- جرائم تعزیری درجه چهار با انقضای ده سال پ- جرائم تعزیری درجه پنج با انقضای هفت سال ت- جرائم تعزیری درجه شش با انقضای پنج سال ث- جرائم تعزیری درجه هفت و هشت با انقضای سه سال. ( ماده105قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
مزارع كشاورزی مكانیزه: مزارع كشاورزی مكانیزه از نظر این قانون مزارعی است كه عملیات كاشت و همچنین داشت (كلیه مراقبتهای زراعی) یا برداشت در آنها به وسیله ماشینهای كشاورزی انجام شود. (تبصره 1 ماده 1 از قانون كار كشاورزی مصوب 7/3/1353)
مزارعه(مُزارِعِه): مزارعه عقدی استكه به موجب آن احد طرفین زمینی را برای مدت معینی به طرف دیگر میدهدكه آن را زراعت كرده و حاصل را تقسیم كنند. (ماده 518 از قانون مدنی)
مزایده(مُزایِدِه): صورت خاصی از فروش مال است که از مبلغ ارزیابی مال شروعشده و به پیشنهادکننده بالاترین قیمت واگذار میشود(بندظ ماده 1آئین نامه اجرای مفاداسنادرسمی لازم الاجرا وطرز رسیدگی به شکایت ازعمیات اجرایی سازمان ثبت اسنادواملاک کشور مصوب 11/6/1387)
مزد: مزد عبارت است از وجوه نقدی یا غیرنقدی و با مجموع آنها كه در مقابل انجام كار به كارگر پرداخت میشود. (ماده 35 از قانون كار مصوب 29/8/1369)
مزد: مزد یا حقوق یا كارمزد در این قانون شامل هر گونه وجوه و مزایای نقدی یا غیرنقدی مستمر است كه در مقابل كار به بیمه شده داده میشود. (بند 5 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
مزد (كارگر كشاورزی) : مزد یا حقوق عبارت است از وجه نقد یا جنس و یا وجه نقد و جنس توأماً كه به موجب قرارداد كار به كارگر داده میشود. (ماده 4 از قانون كار كشاورزی مصوب 7/3/1353)
مزد ثابت: مزد ثابت، عبارت است از مجموع مزد شغل و مزایای ثابت پرداختی به تبع شغل. (ماده 36 از قانون كار مصوب 29/8/1369)
مزد ثابت: مجموعه مزد شغل و مزایای ثابت پرداختی به تبع شغل. (ماده 1 از مقررات اشتغال نیروی انسانی و تأمین اجتماعی در مناطق آزاد تجاری صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/2/1373)
مزد ساعتی: چنانچه مزد با ساعات انجام كار مرتبط باشد، مزد ساعتی و در صورتی كه براساس میزان انجام كار یا محصول تولید شده باشد، كارمزد و چنانچه براساس محصول تولید شده یا میزان انجام كار در زمان معین باشد، كارمزد ساعتی، نامیده میشود. (تبصره 1 ماده 35 قانون كار مصوب 29/8/1369)
مزد یا حقوق: مزد یا حقوق عبارت است از وجه نقد یا جنس و یا وجه نقد و جنس توأماً كه به موجب قرارداد كار به كارگر داده میشود. (ماده 4 از قانون كار كشاورزی مصوب 7/3/1353)
مزد یا حقوق متوسط: مزد یا حقوق متوسط موضوع این ماده عبارت است از جمع دریافتی بیمه شده ظرف دو سال قبل از ازدواج كه به مأخذ آن حق بیمه پرداخت شده است تقسیم بر 24. (تبصره 1 ماده 85 قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
مزرعه: مزرعه نقطه جغرافیایی و محلی است كشاورزی كه بنا به تعریف روستا نبوده و به دو شكل مستقل و تابع شناخته میشود. (تبصره 1 ماده 2 قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات كشوری مصوب 15/4/1362)
مزرعه پرورش آبزیان: به محل پرورش انواع آبزیان اطلاق میگردد. (بند 5 ماده 1 از آییننامه اجرایی حفاظت و بهرهبرداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی ایران مصوب 5/2/1378 هیأت وزیران).
مسابقات خارجی: مسابقاتی است كه بین تیمهای ملی یا باشگاهی در ایران یا در خارج از كشور براساس برنامهریزی فدراسیون مربوط و تأیید رئیس سازمان تربیت بدنی - كه از این پس به اختصار سازمان نامیده میشود – انجام میشود. (ماده 1 آییننامه اجرایی ماده 11 قانون تأسیس سازمان تربیت بدنی مصوب 4/10/1373 هیأت وزیران)
مسابقات داخلی: مسابقاتی است كه در تهران و شهرستانها حسب جدولهای مسابقات و تقویم ورزشی مصوب فدراسیونها و هیأتهای ورزشی برگزار میشود. (ماده 1 از آییننامه اجرایی ماده 11 قانون تأسیس سازمان تربیت بدنی مصوب 4/10/1373 هیأت وزیران)
مساحقه: مساحقه عبارت است از اینکه انسان مونث،اندام تناسلی خود را بر اندام تناسلی همجنس خود قرار دهد.(ماده 238 از قانون مجارزات اسلامی مصوب01/02/1392)
مسافر: منظور از مسافر در این قانون شخصی است که با گذرنامه یا اجازه عبور یا برگ تردد از راههای مجاز به قلمرو گمرکی وارد یا از آنها خارج می شود. اشخاص زیر مسافر تلقی می گردند: الف ـ شخص غیرمقیم ایران که به طور موقت به قلمرو گمرکی وارد یا از آن خارج می شود. ب ـ شخص مقیم ایران که از قلمرو گمرکی کشور خارج (مسافر خروجی) یا به آن وارد (مسافر ورودی) می شود.(ماده76قانون امورگمرکی مصوب22/8/1390)
مسافر: مسافر فقط به كسی اطلاق میشود كه بر طبق قرارداد حمل با كشتی سفر نماید. (بند ج ماده 111 قانون دریایی مصوب 29/6/1343)
مسافرتهای دولتی: منظور از مسافرتهای دولتی در این آییننامه كلیه سفرهایی است كه در راستای اهداف و برنامههای نظام جمهوری اسلامی ایران توسط مسئولان مختلف كشور صورت میگیرد یا هزینههای آن از محل اعتبارات بودجه كل كشور تأمین میگردد. (ماده 1 از آییننامه مسافرتهای خارجی دولتی مصوب 21/12/1370 هیأت وزیران)
مساقات: مساقات معاملهای است كه بین صاحب درخت و امثال آن یا عامل در مقابل حصه مشاع معین از ثمره واقع میشود و ثمره اعم است از میوه و برگ و گل و غیر آن. (ماده 543 از قانون مدنی)
مستأجر: اجاره عقدی است كه به موجب آن مستأجر مالك منافع عین مستأجره میشود. اجاره دهنده را موجر و اجاره كننده را مستأجر و مورد اجاره را عین مستأجره گویند. (ماده 466 از قانون مدنی)
مستثنیات دین(مُستَثنیاتِ دِین):مستثنیات دین صرفاً شامل موارد زیر است: الف ـ منزل مسکونی که عرفاً در شأن محکومٌ علیه در حالت اعسار او باشد. ب ـ اثاثیه مورد نیاز زندگی که برای رفع حوائج ضروری محکومٌ علیه و افراد تحت تکفل وی لازم است. ج ـ آذوقه موجود به قدر احتیاج محکوم ٌعلیه و افراد تحت تکفل وی برای مدتی که عرفاً آذوقه ذخیره می شود. د ـ کتب و ابزار علمی و تحقیقاتی برای اهل علم و تحقیق متناسب با شأن آنها هـ ـ وسایل و ابزار کار کسبه، پیشه وران، کشاورزان و سایر اشخاص که برای امرار معاش ضروری آنها و افراد تحت تکفلشان لازم است. وـ تلفن مورد نیاز مدیون زـ مبلغی که در ضمن عقد اجاره به موجر پرداخت می شود، مشروط بر اینکه پرداخت اجاره بها بدون آن موجب عسر و حرج گردد و عین مستأجره مورد نیاز مدیون بوده و بالاتر از شأن او نباشد.(ماده24 قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی مصوب7/4/1394)
مستحق نفقه: كسی مستحق نفقه است كه ندار بوده و نتواند بهوسیله اشتغال به شغلی وسایل معیشت خود را فراهم سازد. (ماده 1197 قانون مدنی)
مستخدم پیمانی: مستخدم پیمانی كسی است كه به موجب قرارداد بهطور موقت برای مدت معین و كار مشخص استخدام میشود. (ماده 6 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
مستخدم ثابت: مستخدم ثابت كسی است كه به موجب حكم برای تصدی یكی از پستهای ثابت سازمان استخدام شده و در یكی از رتبههای دوازده گانه استخدامی مندرج در این آییننامه قرار گیرد. (ماده 3 آییننامه استخدامی سازمان بیمههای اجتماعی مصوب 13/2/1348)
مستخدم رسمی: منظور از مستخدم رسمی در این قانون مستخدمان رسمی مشمول قانون استخدام كشوری و دارندگان رتبههای قضایی و اعضای رسمی هیأت علمی دانشگاههای دولتی و مؤسسات آموزش عالی دولتی و مؤسسات پژوهشی دولتی است. (تبصره 1 ماده 1 قانون تشكیل صندوق پسانداز مستخدمان رسمی كشور مصوب 27/12/1353)
مستخدم رسمی: مستخدم رسمی كسی است كه به موجب حكم رسمی در یكی از گروههای دوازدهگانه استخدامی برای تصدی یكی از پستهای سازمانی وزارتخانهها یا مؤسسات دولتی مشمول این قانون استخدام شده باشد. (ماده 5 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
مستعیر(مُستَعیر): عاریه عقدی است كه به موجب آن احد طرفین به طرف دیگر اجازه میدهد كه از عین مال او مجاناً منتفع شود. عاریه دهنده را معیر و عاریه گیرنده را مستعیر گویند. (ماده 635 قانون مدنی)
مستمری: مستمری عبارت از وجهی است كه طبق شرایط مقرر در این قانون به منظور جبران قطع تمام یا قسمتی از درآمد به بیمه شده و در صورت فوت او برای تأمین معیشت بازماندگان وی به آنان پرداخت میشود. (بند 16 ماده 2 از قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
مستمری بازنشستگی: میزان مستمری بازنشستگی عبارت است از یك سیام متوسط مزد یا حقوق بیمه شده ضربدر سنوات پرداخت حق بیمه مشروط بر آن كه از (30/35) سی و پنج، سیام متوسط مزد یا حقوق تجاوز نكند. (ماده 77 اصلاحی از قانون اصلاح ماده 72 و 77 و تبصره ماده 76 قانون تأمین اجتماعی .... مصوب 16/12/1371)
مستمری بگیران: مستمری بگیران مشمول این قانون عبارتند از: الف) همسر دائم جز در صورتی كه شوهر اختیار كرده یا شاغل باشدو شوهر در صورتی كه همسر وی مخارجش را تأمین میكرده است. ب) اولاد ذكور غیر شاغل تا سن 19 سال تمام و در صورتی كه مشغول تحصیل باشد تا خاتمه تحصیل حداكثر 23 سال تمام. ج) اولاد اناث جز در مواردی كه شوهر داشته یا شاغل باشند. د) پدر و مادری كه در كفالت متوفی بودهاند. هـ) برادر محجور یا بیمار كه در كفالت متوفی بوده و قادر به اداره امور خود نباشد. و) برادر صغیری كه در كفالت متوفی بوده و تا سن 19 سال تمام و در صورت تحصیل تا سن 23 سال تمام، مشروط به این كه شاغل نباشد. ز) خواهری كه در كفالت متوفی باشد جز در صورتی كه شوهر داشته یا شاغل باشد. ح) نوههاییكه تحتكفالت متوفی بودهاند، پسر تا سن 19 سال و در صورت تحصیل تا سن 23 سال تمام و دختر جز در صورتی كه شوهر داشته یا شاغل باشند. (ماده 182 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370)
مستودع(مُسْتودِع): ودیعه عقدی است كه به موجب آن یك نفر مال خود را به دیگری میسپارد برای آن كه آن را مجاناً نگاهدارد. ودیعه گذار مودع و ودیعهگیر را مستودع یا امین میگویند. (ماده 607 قانون مدنی)
مسكن مناسب: تعریف مسكن مناسب موضوع ماده (7) قانون و ضوابط آن به عهده وزارت مسكن و شهرسازی است كه به موجب دستورالعملی ضوابط آن را تهیه و جهت اجرا ابلاغ میكند. (ماده 3 آییننامه اجرایی قانون زمین شهری مصوب 24/3/1371 هیأت وزیران)
مسئول ایستگاه: مسئول ایستگاه شخصی است كه به موجب تعهدنامه كتبی، مسئولیت كلیه دستگاهها و یا ایستگاههای رادیویی و كاركنان مربوطه را از نظر عدم تجاوز و تخلف از مقررات داخلی و بینالمللی به عهده گرفته است. (ماده 4 آییننامه اجرایی قانون استفاده از بیسیمهای اختصاصی و غیرحرفهای (آماتوری) مصوب 13/11/1361 هیأت وزیران)
مسئول فیزیك بهداشت: مسئول فیزیك بهداشت شخص حقیقی است كه برابر آییننامه مربوطه واجد صلاحیت علمی و فنی و شرایط لازم برای تصدی مسئولیت حفاظت در برابر اشعه در محدوده پروانه مربوطه باشد. (بند 6 ماده 2 قانون حفاظت در برابر اشعه مصوب 20/1/1368)
مسئولیت بیمهگر: مسئولیت بیمهگر عبارت است از تفاوت قیمت مال بیمه شده بلافاصله قبل از وقوع حادثه با قیمت باقی مانده آن بلافاصله بعد از حادثه خسارت حاصله به پول نقد پرداخته خواهد شد مگر اینكه حق تعمیر یا عوض برای بیمهگر در سند بیمه پیشبینی شده باشد در این صورت بیمهگر ملزم است موضوع بیمه را در مدتی كه عرفاً كمتر از آن نمیشود تعمیر كرده یا عوض را تهیه و تحویل كند. (ماده 19 قانون بیمه مصوب 7/2/1316)
مسیل متروك(مَسیل مَتروک): مجرایی طبیعی است كه تحت تأثیرعوامل طبیعی یا غیرطبیعی، امكان حدوث سیلاب درآن وجود نداشته باشد. (بند ج ماده 1 آییننامه مربوط به بستر و حریم رودخانهها، انهار، مسیلها، مردابها، بركههای طبیعی و شبكههای آبرسانی، آبیاری و زهكشی مصوب 11/8/1379 هیأت وزیران)
مسیل مرزی(مَسیل مَرزی): مسیلی است كه تمام، قسمت یا قسمتهایی از آن مرز مشترك دو كشور را تشكیل میدهد. (بند 28 از آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
مشاركت حقوقی: منظور از مشاركت حقوقی عبارت است از تأمین قسمتی از سرمایه شركتهای سهامی جدید و یا خرید قسمتی از سهام شركتهای سهامی موجود. (ماده 23 آییننامه تسهیلات اعطایی بانكی مصوب 14/10/1362 هیأت وزیران)
مشاركت مدنی: مشارکت مدنی عبارت است از درآمیختن سهم الشرکه نقدی و یا غیر نقدی متعلق بـه اشـخاص حقیقی و یا حقوقی متعدد، به نحو مشاع، به منظور انتفاع طبق قرارداد.(ماده1دستورالعمل اجرایی مشارکت مدنی مصوب19/1/1363)
مشاغل ارتش: مشاغل ارتش و وزارت دفاع و سازمانهای وابسته به آنها از نظر پرسنلی كه در آن مشاغل منصوب میگردند به سه گروه تقسیم میشوند: 1- شغل نظامی كه عبارت است از مجموعه وظایف و اختیارات مشخصی كه در جداول سازمان برای نظامیان پیشبینی میشود. 2- شغل كارمندی كه عبارت است از مجموعه وظایف و اختیارات مشخصی كه در جداول سازمان برای كارمندان پیشبینی میشود. 3- شغل مشترك كه عبارت است از مجموعه وظایف و اختیارات مشخصی كه در جداول سازمان با این عنوان تعیین شده و منحصر به نظامیان یا كارمندان نبوده و قابل تخصیص به هر دو میباشد. (ماده 19 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
مشاغل تخصصی: عبارت از مشاغلی است كه به اعتبار ماهیت وظایف و هدفهای سازمانی، طبع كار آنها مستلزم داشتن پارهای اطلاعات و دانشهای علمی و عملی از پیش كسب شده است. (بند ج ماده 1 از آییننامه حقوق و دستمزد سازمانهای مناطق آزاد تجاری - صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/1/1375 هیأت وزیران)
مشاغل تخصصی: مشاغل تخصصی موضوع تبصره (3) ماده (3) و ماده (10) قانون عبارت از مشاغلی است كه شاغل آن برای ورود به اولین طبقه رشته شغلی بدون احتساب تجربه مربوط میبایستی دارای حداقل مدرك تحصیلی دانشگاهی یا معادل آن باشد. در سایر موارد مشاغل تخصصی به پیشنهاد دستگاه ذیربط و تأیید شورای امور اداری و استخدامی كشور تعیین خواهد شد. (ماده 5 آییننامه اجرایی قانون اصلاح مقررات بازنشستگی و وظیفه قانون استخدام كشوری مصوب 8/7/1369 هیأت وزیران)
مشاغل كشاورزی: مشاغل كشاورزی عبارتند از: الف) كلیه كارهای مربوط به كاشت، داشت، برداشت و آبیاری، ب) بهرهبرداری از باغات میوه انواع نباتات و اشجار و پرورش گل و گیاهان زینتی، ج) فعالیتهای مربوط به دامداری و دامپروری و تولید و پرورش ماكیان (مرغ، بوقلمون و...)، د) كلیه فعالیتهای مربوط به شیلات، پرورش ماهی، زنبور عسل، كرم ابریشم و صنعت نوغان، هـ) كلیه فعالیتهای جنگل، مرتع و پاركهای شهری و جنگلی، و) كارگاههای فنی و تعمیرگاههای وابسته به مجتمعهای كشاورزی، ح) سایر فعالیتها در بخش كشاورزی بنا به تشخیص شورای عالی كار كشاورزی. تبصره – كلیه كارگران و كسانی كه در واحدهای كشاورزی به یك یا چند شغل از مشاغل فوقالذكر اعم از دستی یا ماشینی مشغول به كار باشند مشمول قانون كار كشاورزی میگردند. (ماده 2 لایحه قانونی اصلاح پارهای از مواد قانون كار كشاورزی مصوب 20/2/1359 شورای انقلاب)
مشاغل كشاورزی: مشاغل كشاورزی عبارتند از: الف) كلیه كارهای مربوط به آماده كردن زمین و كاشت و مراقبتهای زراعی و برداشت و بهرهبرداری از انواع نباتات، اشجار، فعالیتهای مربوط به امور دامداری و دامپروری اعم از این كه هر یك از كارهای فوق با دست یا ماشین انجام شود. ب) كلیه كارهای مربوط به تهیه و توزیع آب از منابع طبیعی سطحالارضی و تحتالارضی برای مصارف كشاورزی اعم از این كه با ماشین یا دست انجام شود. (ماده 2 قانون كار كشاورزی مصوب 7/3/1353)
مشاور خارجی: دستگاهی است كه در كشور خارجی شخصیت حقوقی احراز كرده یا رسماً به ثبت رسیده و به تشخیص سازمان دارای تخصص و سابقه و تجربه ممتاز در رشتههای مورد نیاز بوده و این امر مورد گواهی مراجع رسمیكشورمتبوعه واقعشده باشد. (بند د ماده 1 از آییننامه تشخیص صلاحیت و طبقهبندی مهندسان مشاور و كارشناسان مصوب 1/3/1359 شورای انقلاب)
مصارف روستایی: مصارف روستایی عبارت از مصارف چوبی و سوختی است كه مورد نیاز فردی یا دستهجمعی ساكنین دهكدههای مجاور جنگل و جنگلنشینان باشد از قبیل مصارف ساختمانهای مسكونی، مساجد، درمانگاهها، مدارس، انبار، اسطبل، سدهای چوبی، پل، آبدنگ، پادنگ، تلمبار و پایهبرای محصور كردن مزارع و باغات و محوطهها و امثال آنها. (بند 13 ماده 1 از قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها مصوب 25/5/1346)
مصرف معقول: مصرف معقول مقدار آبی است كه تحت شرایط زمان و مكان و با توجه به احتیاجات مصرف كننده و رعایت احتیاجات عمومی و امكانات طبق مقررات این قانون تعیین خواهد شد. (تبصره 2 ماده 18 از قانون توزیع عادلانه آب مصوب 16/12/1361)
مصرف مفید: مصرف مفید مصرفی است كه تحت شرایط زمان و مكان (با توجه به احتیاجات مصرف كننده و احتیاجات عمومی و امكانات) طبق مقررات این قانون تعیین خواهد شد. مصرف مفید با تغییر روشهای علمی و فنی قابل تجدید نظر است. (ماده 16 از قانون آب و نحوه ملی شدن آن مصوب 27/4/1347)
مصلحت وقف: عبارت است از تأمین نظر واقف، تأمین منافع موقوفه و موقوف علیهم و كلاً رعایت غبطه وقف. (بند 1 ماده 1 از آییننامه قانون ابطال اسناد فروش رقبات، آب و اراضی موقوفه مصوب 7/9/1363 هیأت وزیران)
مضاربه(مُضارِبِه): مضاربه عقدی است كه به موجب آن احد متعاملین سرمایه میدهد با قید این كه طرف دیگر با آن تجارت كرده و در سود آن شریك باشند صاحب سرمایه مالك و عامل مضارب نامیده میشود. (ماده 546 قانون مدنی)
مطالعات بنیادی و تحقیقاتی: مطالعات بنیادی و تحقیقاتی، مطالعاتی است كه نتایج حاصل از آنها منجر به تصمیمگیری كلی در مورد برنامهها و شناخت طرحها و مدیریت آنها میشود یا دستاوردهای علمی نظیر معیارها و استانداردهای فنی یا اطلاعات پایه را نتیجه میدهد. (بند 12 تصویبنامه نحوه اجرای نظام فنی و اجرایی طرحهای عمرانی كشور مصوب 23/3/1375 هیأت وزیران)
مطبوعات: مطبوعات در این قانون عبارتند از نشریاتی كه بهطور منظم با نام ثابت و تاریخ و شماره ردیف در زمینههای گوناگون خبری، انتقادی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، كشاورزی، فرهنگی، دینی، علمی، فنی، نظامی، هنری، ورزشی و نظایر اینها منتشر میشوند. (ماده 1 قانون مطبوعات مصوب 22/12/1364)
معادن بزرگ: معادن بزرگ با توجه به میزان ذخیره، عیار، میزان استخراج، ارزش ماده معدنی، میزان سرمایهگذاری، موقعیت جغرافیایی و ملاحظات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی به پیشنهاد وزات معادن و فلزات و تصویب هیأت وزیران تشخیص داده میشود و نحوه بهرهبرداری آن توسط هیأت دولت تعیین میگردد. (ماده 12 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
معادن بلامعارض(مَعادِن بِلامُعارِض): به معادنی اطلاق میشود كه فاقد بهرهبردار بوده یا واگذاری آن از نظر این قانون منعی نداشته باشد. (بند ق ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
معاملات (موضوع منعمداخله) : منظور از معاملات مندرج در این ماده عبارت است از: 1-مقاطعهكاری (به استثنای معاملات محصولات كشارزی ولو این كه از طریق مقاطعه انجام شود). 2- حقالعمل كاری، 3- اكتشاف و استخراج و بهرهبرداری (به استثنای معادن طبقه اول مندرج در قانون معادن و همچنین نمك طعام كه معادن مذكور در ملك شخصی آنها واقع است)، 4- قرارداد نقشهبرداری و قرارداد نقشهكشی و نظارت در اجرای آن، 5- قرارداد مطالعات و مشاورات فنی و مالی و حقوقی، 6- شركت در مزایده و مناقصه، 7- خرید و فروشهایی كه باید طبق قانون محاسبات عمومی با مناقصه و یا مزایده انجام شود هر چند به موجب قوانین دیگر از مناقصه و مزایده استثنا شده باشد. (تبصره 3 از ماده 1 قانون منع مداخله وزرا و نمایندگان مجلسین و كارمندان در معاملات دولتی و كشوری مصوب 22/10/1337)
معاملات تجارتی: معاملات تجارتی از قرار ذیل است: 1-خرید یا تحصیل هر نوع مال منقول به قصد فروش یا اجاره اعم از اینكه تصرفاتی در آن شده یا نشده باشد، 2- تصدی به حمل و نقل از راه خشكی یا آب یا هوا به هر نحوی كه باشد، 3- هر قسم عملیات دلالی یا حقالعمل كاری (كمیسیون) و یا عاملی و همچنین تصدی به هر نوع تأسیساتی كه برای انجام بعضی امور ایجاد میشود از قبیل تسهیل معاملات ملكی یا پیدا كردن خدمه یا تهیه و رسانیدن ملزومات و غیره، 4- تأسیس و به كار انداختن هر قسم كارخانه مشروط بر اینكه برای رفع حوایج شخصی نباشد، 5- تصدی به عملیات حراجی، 6- تصدی به هر قسم نمایشگاههای عمومی، 7- هر قسم عملیات صرافی و بانكی، 8- معاملات برواتی اعم از اینكه بین تاجر یا غیر تاجر باشد، 9- عملیات بیمه بحری و غیر بحری، 10- كشتیسازی و خرید و فروش كشتی و كشتیرانی داخلی یا خارجی و معاملات راجعه به آنها. (ماده 2 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
معاملات تجارتی (به اعتبار تاجر بودن) : معاملات ذیل به اعتبار تاجر بودن متعاملین یا یكی از آنها تجارتی محسوب میشود: 1- كلیه معاملات بین تجار و كسبه و صرافان و بانكها، 2- كلیه معاملاتی كه تاجر یا غیر تاجر برای حوایج تجارتی خود مینماید، 3- كلیه معاملاتی كه اجزا یا خدمه یا شاگرد تاجر برای امور تجارتی ارباب خود مینماید، 4- كلیه معاملات شركتهای تجارتی. (ماده3 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
معاملات جزئی: معاملات جزئی معاملاتی است كه مبلغ آن ازده هزار ریال تجاوز نكند. معاملات متوسط معاملاتی است كه مبلغ آن از ده هزار ریال بیشتر و از یك میلیون ریال تجاوز نكند معاملات عمده معاملاتی است كه مبلغ آن از یك میلیون ریال بیشتر باشد. (ماده 1 اصلاحی آییننامه معاملات دولتی مصوب 18/12/1354)
معاملات دولتی: معاملات دولتی به سه دسته جزئی، متوسط و عمده به شرح زیر تقسیم میشود: الف- معاملات جزئی: معاملاتی است كه مبلغ آن از سیصد هزار ریال تجاوز نكند، ب-معاملات متوسط: معاملاتی است كه مبلغ آن از سیصد هزار ریال بیشتر باشد و از دو میلیون ریال تجاوز ننماید، ج- معاملات عمده: معاملاتی است كه مبلغ آن از دو میلیون ریال بیشتر باشد. (ماده 80 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
معاملات دولتی: منظور از معاملات مندرج در این ماده عبارت است از: 1-مقاطعه كاری (به استثنای معاملات محصولات كشاورزی ولو این كه از طریق مقاطعه انجام شود)، 2- حقالعمل كاری، 3- اكتشاف و استخراج و بهرهبرداری (به استثنای معادن طبقه اول مندرج در قانون معادن و همچنین نمك طعام كه معادن مذكور در ملك شخصی آنها واقع است)، 4- قرارداد نقشهبرداری و قرارداد نقشهكشی و نظارت در اجرای آن، 5- قرارداد مطالعات و مشاورات فنی و مالی و حقوقی، 6- شركت در مزایده و مناقصه، 7- خرید و فروشهایی كه باید طبق قانون محاسبات عمومی یا مناقصه یا مزایده انجام شود هر چند به موجب قوانین دیگر از مناقصه و مزایده استثنا شده باشد. (تبصره 3 ماده 1 قانون منعمداخله وزرا و نمایندگان مجلسین و كارمندان در معاملات دولتی و كشوری مصوب 22/10/1337).
معاملات شهرداریها: معاملات شهرداریها از نظر میزان مبلغ به سه نوع تقسیم میشود: نوع اول - معاملات جزئی كه میزان آن از پنجاه هزار ریال تجاوز نخواهد كرد. نوع دوم - معاملات متوسط كه میزان آن بیشتر از پنجاه هزار ریال و كم تر از پانصدهزار ریال باشد. نوع سوم - معاملات عمده كه میزان آن پانصد هزار ریال و بیشتر خواهد بود. (ماده1 آییننامه معاملات شهرداریها مصوب 12/4/1346)
معاملات عمده: معاملات از نظر مبلغ در این آییننامه به سه نوع تقسیم میشود: نوع اول - معاملات جزئی كه مبلغ آن از یكصدهزار ریال تجاوزنكند. نوع دوم - معاملات متوسط كه مبلغ آن از یكصد هزار ریال بیشتر و از یك میلیون ریال تجاوز نكند. نوع سوم - معاملات عمده كه مبلغ آن از یك میلیون ریال بیشتر باشد. (ماده 1 از آییننامه معاملات شهرداری پایتخت مصوب 25/1/1355)
معاملات عمده: معاملات جزئی معاملاتی است كه مبلغ آن از ده هزار ریال تجاوز نكند. معاملات متوسط معاملاتی است كه مبلغ آن از ده هزار ریال بیشتر و از یك میلیون ریال تجاوز نكند معاملات عمده معاملاتی است كه مبلغ آن از یك میلیون ریال بیشتر باشد. (ماده 1 اصلاحی از قانون اصلاح مواد 1 و 25 آییننامه معاملات دولتی مصوب 18/12/1354)
معاملات متوسط: معاملات از نظر مبلغ در این آییننامه به سه نوع تقسیم میشود: نوع اول- معاملات جزئی كه مبلغ آن از یكصد هزار ریال تجاوز نكند. نوع دوم- معاملات متوسط كه مبلغ آن از یكصد هزار ریال بیشتر و از یك میلیون ریال تجاوز نكند. نوع سوم – معاملات عمده كه مبلغ آن از یك میلیون ریال بیشتر باشد. (ماده 1 آییننامه معاملات شهرداری تهران مصوب 25/1/1355)
معاملات متوسط: معاملات جزئی معاملاتی است كه مبلغ آن از ده هزار ریال تجاوز نكند. معاملات متوسط معاملاتی است كه مبلغ آن از ده هزار ریال بیشتر و از یك میلیون ریال تجاوز نكند معاملات عمده معاملاتی است كه مبلغ آن از یك میلیون ریال بیشتر باشد. (ماده 1 قانون اصلاح مواد 1 و 25 آییننامه معاملات دولتی مصوب 18/12/1354)
معاوضه: معاوضه عقدی است كه به موجب آن یكی از طرفین مالی میدهد به عوض مال دیگر كه از طرف دیگر اخذ میكند بدون ملاحظه این كه یكی از عوضین مبیع و دیگری ثمن باشد. (ماده 464 قانون مدنی)
معاون جرم: اشخاص زیر معاون جرم محسوب می شوند: الف- هرکس، دیگری را ترغیب، تهدید، تطمیع، یا تحریک به ارتکاب جرم کند یا با دسیسه یا فریب یا سوءاستفاده از قدرت، موجب وقوع جرم گردد. ب- هرکس وسایل ارتکاب جرم را بسازد یا تهیه کند یا طریق ارتکاب جرم را به مرتکب ارائه دهد. پ- هرکس وقوع جرم را تسهیل کند. (ماده 126قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
معاون ذیحساب: معاون ذیحساب مأموری است كه با حكم وزارت امور اقتصادی و دارایی از بین كاركنان رسمی واجد صلاحیت به این سمت منصوب میشود. (ماده 32 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
معدن: ذخیره معدنی است كه بهرهبرداری از آن مقرون به صرفه باشد. (بند ت ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
معسر(مُعْسِر): معسر کسی است که به دلیل نداشتن مالی به جز مستثنیات دین، قادر به تأدیه دیون خود نباشد.(ماده6قانون حوه اجرای محکومیت های مالی مصوب23/3/1394)
معسر از هزینه دادرسی: معسر از هزینه دادرسی كسی است كه به واسطه عدم كفایت دارایی یا عدم دسترسی به مال خود بهطور موقت قادر به تأدیه آن نیست. (ماده 504 قانونآییندادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 21/1/1379)
معلول: منظور از معلول مندرج در ماده 45 قانون و ماده 133 آییننامه فرد ذكوری است كه در راه به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی و استمرار آن از تاریخ 19/10/1356 به بعد معلول شده یا بشود و برابر نظر شورای پزشكی بدون كمك شخص دیگری قادر به اداره امور شخصی خود نباشد. (ماده 134 آییننامه اجرایی قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب 13/5/1364 هیأت وزیران)
معلول روانی: معلول روانی كسی است كه به علت بیماری روانی قادر به ایفای نقشها و وظایف فردی، خانوادگی، اجتماعی و شغلی خود نباشد. (ماده 2 آییننامه اجرایی قانون اجازه پرداخت حقالزحمه به بیماران روانی... مصوب 3/7/1367 هیأت وزیران)
معیارها، استانداردها و ضوابط فنی: عبارتند از مجموعهای از مشخصات فنی، روشها، ضوابط و دستورالعملهایی كه براساس اصول علمی و فنی موجود در كشور و جهان، با توجه به شرایط اقلیمی، زیست محیطی، اجتماعی و امكانات موجود برای پذیرش طرح از نظر فنی و اقتصادی، تضمین ایمنی، حفاظت اطلاعات و بهبود كیفیت طراحی، اجرا، نگهداری و بهرهبرداری طرحها تهیه و تدوین میشوند. (بند 14 از تصویبنامه نحوه اجرای نظام فنی و اجرایی طرحهای عمرانی كشور مصوب 23/3/1375 هیأت وزیران)
معیر(مُعْیْر): عاریه عقدی است كه به موجب آن احد طرفین به طرف دیگر اجازه میدهد كه از عین مال او مجاناً منتفع شود. عاریه دهنده را معیر و عاریه گیرنده را مستعیر گویند. (ماده 635 قانون مدنی)
مفتری(مُفْتَری): هر کس به وسیله اوراق چاپی یا خطی یا به وسیله درج در روزنامه و جرائد یا نطق در مجامع یا به هر وسیله دیگر به کسی امری راصریحاً نسبت دهد یا آنها را منتشر نماید که مطابق قانون آن امر جرم محسوب میشود و نتواند صحت آن اسناد را ثابت نماید جز در مواردی کهموجب حد است به یک ماه تا یک سال حبس و تا (۷۴) ضربه شلاق و یا یکی از آنها حسب مورد محکوم خواهد شد. تبصره - در مواردی که نشر آن امر اشاعه فحشا محسوب گردد هر چند بتواند صحت اسناد را ثابت نماید مرتکب به مجازات مذکور محکوم خواهدشد.(ماده697قانون مجازات اسلامی(تعزیرات)مصوب2/3/1375)
مفقودالاثر: اسیر و مفقودالاثر شخصی است كه در راه به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی و استمرار آن از تاریخ 19/10/1356 به بعد اسیر یا مفقودالاثر شده و مراتب در مورد پرسنل نیروهای نظامی و انتظامی به تأیید نیروی مربوطه و در سایر موارد به تأیید بنیاد شهید رسیده باشد. (ماده 136 آییننامه اجرایی قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب 13/5/1364 هیأت وزیران)
مفلس(مُفَلَّس): مفلس كسی است كه دارایی او برای پرداخت مخارج عدلیه یا بدهی او كافی نیست. (ماده 2 قانون اعسار و افلاس و اصلاح قانون تسریع محاكمات مصوب 25/8/1310)
مقاطعه كار: مقاطعهكار به اشخاصی اطلاق میشود كه در ضمن عقد قرارداد یا پیمان یا صورتمجلس مناقصه انجام هرگونه عمل یا فروشكالایی را با شرایط مندرجه در قرارداد یا پیمان یا صورت مجلس مناقصه در قبال مزد یا بها و به مدت معین تعهد كند. (ماده 12 قانون مالیات بر درآمد مصوب 10/5/1334)
مقاطعه كار: مقاطعه كار به شخصی اطلاق میشود كه در ضمن عقد قرارداد یا پیمان یا صورت مجلس مناقصه انجام هرگونه عمل یا فروش كالایی را با شرایط مندرجه در قرارداد یا پیمان یا صورتمجلس مناقصه در قبال مزد یا بها و به مدت معین تعهد نماید. (ماده 11 قانون مالیات بر درآمد و املاك مزروعی و مستغلات و حق تمبر مصوب 16/1/1335)
مقامات سیاسی وزارت امور خارجه: مقامات سیاسی وزارت امور خارجه به قرار زیر است: 1-وابسته. 2- دبیر سوم. 3- دبیر دوم. 4- دبیر اول. 5- رایزن درجه سه. 6- رایزن درجه دو. 7- رایزن درجه یك. 8- سفیر. (ماده 22 قانون مقررات تشكیلاتی، استخدامی، مالی و انضباطی وزارت امور خارجه مصوب 7/3/1352)
مقاولهنامه و پروتكل: صورتجلسهای است كه در پایان مذاكرات نمایندگان دو یا چند دولت به امضا میرسد یا سندی است كه به منظور توضیح و تفسیر یا تعدیل یا تصحیح موادی از عهدنامه و موافقتنامه اصلی تنظیم میشود و معمولاً جزئی از آن تلقی میشود. (بند 29 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
مقاومت: ظرفیت تحمل یك عضو برای تحمل نیروهای وارده. (از بخش تعاریف آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله مصوب 17/9/1378 هیأت وزیران)
ملاك تعیین قیمت: ملاك تعیین قیمت عبارت است از بهای عادله روز تقویم اراضی و ابنیه و تأسیسات و حقوق و خسارات مشابه واقع در حوزه عملیات طرح بدون در نظر گرفتن تأثیر طرح در قیمت آنها. (ماده 5 لایحه قانونی خرید و تملك اراضی و املاك برای اجرای برنامههای عمومی و عمرانی و نظامی دولت مصوب 17/11/1358 شورای انقلاب)
ملاك تعیین قیمت: ملاك تعیین قیمت عبارت است از بهای عادله اراضی و ابنیه و تأسیسات مشابه واقع در حوزه عملیات طرح عمرانی بدون در نظر گرفتن تأثیر طرح مربوط در قیمت آنها. در مواردی كه ملك محل سكونت مالك باشد علاوه بر بهای عادله صدی ده به قیمت ملك افزوده خواهد شد و هرگاه ممر اعاشه مالك منحصر به درآمد همان ملك متصرفی باشد 15 درصد دیگر قیمت عادله از این بابت به او پرداخت خواهد شد. (بند 3 ماده 50 از قانون برنامه و بودجه كشور مصوب 10/12/1351)
ملزم به انفاق: كسی ملزم به انفاق است كه متمكن از دادن نفقه باشد یعنی بتواند نفقه بدهد بدون این كه از این حیث در وضع معیشت خود دچار مضیقه گردد. برای تشخیص تمكن باید كلیه تعهدات و وضع زندگانی شخصی او در جامعه در نظر گرفته شود. (ماده 1198 قانون مدنی)
ملك عمومی: اراضی كوچههای عمومی و میدانها و پیادهروها و خیابانها و بهطور كلی معابر و بستر رودخانهها و نهرها و مجاری فاضلاب شهرها و باغهای عمومی و گورستانهای عمومی و درختهای معابر عمومی واقع در محدوده هر شهر كه مورد استفاده عموم است ملك عمومی محسوب و در مالكیت شهرداری است. ایجاد تأسیسات آبیاری از طرف وزارت آب و برق در بستر رودخانهها واقع در محدوده شهرها بلامانع است شهرداری ها نیز مكلفند برای اجرای هر گونه عملیات عمرانی در بستر رودخانهها قبلاً نظر وزارت آب و برق را جلب نمایند. (تبصره 6 قانون اصلاح پارهای از مواد و الحاق مواد جدید به قانون شهرداری ... مصوب 27/11/1345)
ممنوعیت از اقامت: مدت اقامت اجباری یا ممنوعیت از اقامت كمتر از یك ماه و بیشتر از سه سال نخواهد بود. محكومین به این دو مجازات بدون مستحفظ به نقطهای كه ممنوع از اقامت در آن جای نیستند یا مجبور به اقامت در آنجا میباشند رفته و در آنجا تحت نظر نخواهند بود. (ماده 16 قانون مجازات عمومی مصوب 7/11/1304)
منابع مولد آلودگی آب: منابع مولد آلودگی آب كه منابع آلوده كننده نامیده میشود عبارت است از هر گونه منبعی كه فعالیت یا بهرهبرداری از آن موجب آلودگی آب میشود كه شامل منابع صنعتی، كشاورزی و دامداری، شهری و خانگی و متفرقه میباشد. (بند 4 ماده 1 آییننامه جلوگیری از آلودگی آب مصوب 24/9/1363 هیأت وزیران)
منابع مولد اشعه: منابع مولد اشعه به مواد پرتوزا (رادیواكتیو) اعم از طبیعی و یا مصنوعی یا مواد و اشیا حاوی آن یا دستگاهها و تأسیسات مولد اشعه اطلاق میگردد. (بند 2 ماده 1 قانون حفاظت در برابر اشعه مصوب 20/1/1368)
منابع نفتی: هر یک از منابع و یا مخازن زیرزمینی یا روزمینی در تقسیمات داخل سرزمین، آبهای داخلی، ساحلی، فلات قاره و بینالمللی مجاور مرزهای کشور و آبهای آزاد بینالمللی که احتمال وجود نفت در آن است و مشخصات فنی و مختصات جغرافیایی آن توسط وزارت نفت مشخص میگردد. ( بند3 ماده 1 قانون اصلاح قانون نفت مصوب 1/4/1390)
مناطق جنگلی: مناطقی است كه در آنها جنگل یا بیشه یا اراضی جنگلی یا بوتهزارهای جنگلی طبیعی بهطور انبوه یا پراكنده وجود داشته باشد. (بند 18 ماده 1 قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1346)
مناطق كردنشین: عبارت است از استان كردستان و جنوب آذربایجان غربی شامل شهرهای اشنویه، نقده، پیرانشهر، مهاباد، میاندوآب، بوكان، سردشت، صایین دژ، تكاب و نوار مرزی شهرستانهای ارومیه و سلماس. (بند 3 آییننامه اجرایی قانون واگذاری زمینهای دایر و بایر كه بعد از انقلاب به صورت كشت موقت در اختیار كشاورزان قرار گرفته است مصوب 29/11/1365 هیأت وزیران)
مناطق محروم: مناطق محروم به محلهایی اطلاق میشود كه در جدول گروهبندی نقاط كشور از نظر تسهیلات زندگی و بدی آب و هوا مصوب سازمان امور اداری و استخدامی جزو نقاط گروه پنج و بالاتر تا درجه 2 و بالاتر قرار گرفته باشند... (تبصره 2 ماده 3 از آییننامه اجرایی قانون نظام مهندسی ساختمان مصوب 20/4/1372)
مناقصه(مُناقِصِه): فرایندی است رقابتی برای تأمین کیفیت مورد نظر (طبق اسناد مناقصه)، که در آن تعهدات موضوع معامله به مناقصهگری که کمترین قیمت متناسب را پیشنهاد کرده باشد، واگذار میشود.(بندالف ماده20قانون برگزاری مناقصات مصوب3/11/1383)
منتسب(مُنْتَسَب): وضعیت پرسنلی است كه در یكی از حالتهای زیر از رده خدمتی خود منفك گردیده و حسب مورد در اختیار پرسنلی نیرو یا سازمان مربوطه یا ستاد كل سپاه یا ستاد كل یا وزارت قرار میگیرند، مدت انتساب جز مدت خدمت برای ترفیع منظور میگردد. (ماده 109 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370) منتظر خدمت: وضع پرسنلی است كه برابر مقررات مربوطه به علت ارتكاب تخلفات انضباطی، با حفظ پست سازمانی به طور موقت از كار بركنار شده باشند. (ماده 107 قانون مقررات استخدامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مصوب 21/7/1370)
منصفالمیاه(مُنَصِّفُ المِیاه): خطی است كه سطح آب مجرای اصلی رودخانه یا نهر یا مسیل را به دو قسمت متساوی تقسیم مینماید. (بند 30 از آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363)
منطقه انحصاری اقتصادی: عبارت است از ناحیههای خارج و مجاور دریای سرزمینی حداكثر به عرض دویست (200) مایل دریایی از خط مبدأ دریای سرزمینی كه در آن، كشور ساحلی دارای حقوق و صلاحیتهای انحصاری در مورد منابع طبیعی و سایر صلاحیتهای مربوط است. (تبصره 2 ماده 1 آییننامه احداث و استفاده از تأسیسات در فلات قاره ومنطقه انحصاری اقتصادی ایران در خلیج فارس و دریای عمان مصوب 28/9/1375 هیأت وزیران).
منطقه شهری: در شهرهای بزرگ از به هم پیوستن چند محله، منطقه شهری تشكیل میشود. (تبصره 3 ماده 4 قانون تعاریف و ضوابط تقسیماتكشوری مصوب15/4/1362)
منطقه نظارت: منطقه نظارت منطقهای است در مجاورت دریای سرزمینی كه حد خارجی آن از خط مبدأ 24 مایل دریایی میباشد. (ماده 12 قانون مناطق دریایی جمهوری اسلامی ایران در خلیجفارس و دریای عمان مصوب 31/1/1372)
منطقه نظارت بحری: قسمتی از دریا كه به فاصله شش میل بحری از سواحل ایران از حد پستترین جزر و موازی با آن در طول سواحل ممتد میباشد آب ساحلی ایران محسوب و در این منطقه قسمتهای واقعه در زیر كف دریا و سطح و بالای آن متعلق به مملكت ایران میباشد به علاوه از لحاظ اجرای بعضی قوانین و قراردادهای مربوطه به امنیت و دفاع و منافع مملكت یا تأمین عبور و مرور بحری منطقه دیگری كه منطقه نظارت بحری نامیده میشود و نسبت به آن دولت ... دارای حق نظارت است تا مسافات دوازده میل بحری از حد پستترین جزر و موازی با سواحل امتداد مییابد. (ماده اول از قانون تعیین حدود آبهای ساحلی و منطقه نظارت دولت در دریاها مصوب 24/4/1313)
منقله(مُنَقَّلِه): جنایتی که درمان آن جز با جابه جا کردن استخوان میسر نباشد.(بندچ ماده709قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
مواد آلودهكننده آب: مواد آلوده كننده آب كه آلوده كننده نیز نامیده میشود عبارت است از هر نوع مواد یا عوامل فیزیكی و شیمیایی كه باعث آلودگی آب گردیده و یا به آلودگی آن بیفزاید. (بند3 ماده 1 آییننامه جلوگیری از آلودگی آب مصوب 24/9/1363)
مواد اولیه صنعتی غیرفلزی: منظور از مواد اولیه صنعتی غیرفلزی مذكور در این ماده، مواد معدنی پودر شده و فراوردههای نسوز و مواد معدنی كانه آرایی شده میباشد. (تبصره 2 ماده 1 قانون تأسیس وزارت معادن و فلزات مصوب 5/3/1363)
مواد باطله: عبارت است از موادی كه در نتیجه استخراج یا كانه آرایی از كانه جدا میگردد. (بند ژ ماده 1 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
مواد روانگردان: مواد روانگردان به موادی گفته میشود كه در فهرستهای چهارگانه ضمیمه این قانون مندرج است. وزارت بهداری در صورت توصیه كمیسیون مواد مخدر سازمان ملل متحد میتواند در فهرستهای چهارگانه مذكور با تصویب هیأت وزیران تجدید نظر نموده و مراتب را به وسیله روزنامه رسمی كشور ... و جراید كثیرالانتشار اعلام نماید. این تغییرات پس از انقضای پانزده روز از تاریخ انتشار لازم الرعایه خواهد بود. (ماده 1 قانون مربوط به مواد روانگردان مصوب 8/2/1354)
مواد مخدر: مواد مخدر مذكوره در این قانون به دو دسته تقسیم میشود: اول- مواد افیونی كه شامل تریاك و سوخته تریاك و شیره و سایر تركیباتی میشود كه دارای مواد مزبور باشد. دوم- سایر مواد مخدره اعم از مشتقات تریاك (مانند مرفین و هروئین) و كوكائین و مواد مخدره صنعتی و شیمیایی كه در فهرست ادویه مخدره سازمان ملل متحد تعیین شود یا سازمان بهداشت جهانی مراقبت در مصرف آن را ضروری شناسد.... (از ماده اول قانون مربوط به اصلاح قانون منع كشت خشخاش و استعمال تریاك مصوب 19/2/1338)
مواد زائد جامد: عبارت است از هرگونه ماده جامدی كه عرفاً زاید محسوب میشود مانند زباله، خاكروبه، خاكستر، جسد حیوانات، ضایعات مراكز شهری و صنعتی و مواد زاید حاصل از تصفیه اعم از شیمیایی و بیولوژیك و همچنین فضولات انسانی و حیوانی و مواد زاید بیمارستانها و غیره. (بند 6 ماده 1 آییننامه جلوگیری از آلودگی آب مصوب 24/9/1363)
مواد معدنی طبقه یك: مواد معدنی طبقه یك عبارت هستند از: سنگ آهك، سنگ گچ، شن و ماسه معمولی، خاك رس معمولی، صدف دریایی، پوكه معدنی، نمك آبی و سنگی، مارن، سنگ لاشه ساختمانی و نظایر آنها. (بند الف ماده 3 از قانون معادن مصوب 23/3/1377)
مواد معدنی طبقه دو: مواد معدنی طبقه دو عبارت هستند از: 1-آهن، طلا، كرم، قلع، جیوه، سرب، روی، مس، تیتان، آنتیموان، مولیبدن، كبالت، تنگستن، كادمیوم و سایر فلزات. 2- نیتراتها، فسفاتها، براتها، نمكهای قلیایی، سولفاتها، كربناتها، كلرورها (به استثنای مواد یاد شده در طبقه یك) و نظایر آنها. 3- میكا، گرافیت، تالك، كایولن، نسوزها، فلدسپات، سنگ و ماسه سیلیسی، پرلیت، دیاتومیت، زیولیت، بوكسیت، خاك سرخ، خاك زرد، خاكهای صنعتی و نظایر آنها. 4- سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی مانند الماس، زمرد، یاقوت، یشم، فیروزه، انواع عقیق و امثال آنها. 5- انواع سنگهای تزیینی و نما. 6- انواع زغال سنگها و شیلهای غیرنفتی. 7- مواد معدنی قابل استحصال از آبها و نیز گازهای معدنی به استثنای گازهای هیدروكربوری. (بند ب ماده 3 از قانون معادن مصوب 23/3/1377)
مواد معدنی طبقه سه: مواد معدنی طبقه سه عبارت هستند از: كلیه هیدروكربورها به استثنای زغال سنگ مانند: نفت خام، گاز طبیعی، قیر، پلمه سنگهای نفتی، سنگ آسفالت طبیعی و ماسههای آغشته به نفت و امثال آنها. قیر، پلمه سنگهای نفتی و سنگ آسفالت طبیعی در صورتیكه مورد عمل وزارت نفت، شركتها و واحدهای تابعه و وابسته به آن وزات نباشد جزو معادن طبقه دو محسوب میگردد. (بند ج ماده 3 قانون معادن مصوب 23/3/1377)
مواد معدنی طبقه چهار: مواد معدنی طبقه چهار عبارت هستند از: كلیه مواد پرتوزا اعم از اولیه و ثانویه: (بند د ماده 3 از قانون معادن مصوب 23/3/1377)
مواد هزینه: مواد هزینه، نوع هزینه را در داخل بودجه یا قسمتی از فعالیت یك وزارتخانه یا مؤسسه دولتی مشخص میكند. (ماده 9 از قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
موارد فوت در حین انجام وظیفه: موارد فوت در حین انجام وظیفه یا با سبب آن به شرح زیر است: الف) فوت در محل خدمت و همچنین در حال رفت و برگشت یا خارج از محل خدمتی در ارتباط با امور خدمتی. ب) فوت در طول مأموریت غیر از موارد مذكور در ماده 107 این قانون از لحظه ابلاغ تا خاتمه مأموریت در ارتباط با مأموریت. ج) چنانچه پرسنل درساعات خدمت یا به سبب امور خدمتی یا در طول مأموریت بیمار شده یا در اثر حوادث و سوانح مصدوم و مجروح گردیده و بعداً فوت شوند. د) فوت در اثر بیماریهای ناشی از موقعیت یا شرایط خاص خدمتی. هـ) فوت در رفت و برگشت از مرخصی. (ماده 119 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
موافقتنامه داوری: موافقتنامه داوری توافقی است بین طرفین كه به موجب آن تمام یا بعضی از اختلافاتی كه در مورد یك یا چند رابطه حقوقی معین اعم از قراردادی یا غیرقراردادی به وجود آمده یا ممكن است پیش آید، به داوری ارجاع میشود. موافقتنامه داوری ممكن است به صورت شرط داوری در قرارداد یا به صورت قرارداد جداگانه باشد. (بند ج ماده 1 قانون داوری تجاری بینالمللی مصوب 26/6/1376)
موجر: اجاره عقدی است كه به موجب آن مستأجر مالك منافع عین مستأجره میشود. اجاره دهنده را موجر و اجاره كننده را مستأجر و مورد اجاره را عین مستأجره گویند. (ماده 466 قانون مدنی)
موجبات ارث: موجب ارث دو امر است: نسب و سبب (ماده 861 قانون مدنی)
موجودی انبار: منظوركالاها و خدماتی است كه توسط تولیدكنندگان به منظور فروش، استفاده در تولید و یا سایر مقاصد در آینده نگهداری میشوند. (از ماده 77 قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب 27/11/1380)
مودع(مودِع): ودیعه عقدی است كه به موجب آن یكی نفر مال خود را به دیگری میسپارد برای آن كه آن را مجاناً نگاهدارد. ودیعهگذار مودع و ودیعهگیر را مستودع یا امین میگویند. (ماده 607 قانون مدنی)
مودی مالیاتی: كلیه اشخاص اعم از حقیقی یا حقوقی كه طبق قوانین مالیات بر درآمد مكلف به پرداخت مالیات میباشند مودی مالیاتی نامیده خواهند شد. (ماده 1 لایحه قانونی مربوط به اصلاح قانون مالیات بردرآمد مصوب 14/3/1339)
مؤسسات اعتباری غیربانكی: مؤسسات اعتباری غیربانكی مؤسساتی هستند كه در عنوان خود از نام بانك استفاده نمیكنند ولی به تشخیص بانك مركزی ایران واسطه بین عرضهكنندگان و متقاضیان وجوه و اعتبار میباشند و عملیات آنها در حجم و نحوه توزیع اعتبارات مؤثر است. (از بند هـ ماده 31 قانون پولی و بانكی مصوب 18/4/1351)
مؤسسات پاراكلینیكی: مؤسسات پاراكلینیكی و درمان جنبی به مراكزی اطلاق میشود كه از دستگاههای تخصصی نظیر رادیولژی، فیزیوتراپی، الكتروآنسفالوگرافی، سی تی اسكن، اكوكاردیوگرافی، استرس تست مراكز پزشكی هستهای رادیولژی، سونوگرافی، آزمایشگاهی و غیره استفاده مینمایند. (ماده30 آییننامه اجرایی ماده 8 قانون تشكیل وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكی مصوب 26/5/1365)
مؤسسات فرهنگی: مراكز، مؤسسات، انجمنها و كانونهای فرهنگی عبارت از هرگونه تشكیلاتی است كه توسط افراد واجد شرایط برای فعالیت در یك یا چند قلمرو فرهنگی و هنری و سینمایی تأسیس میگردد. (ماده 1 ضوابط عام تأسیس مراكز، مؤسسات، انجمنها و كانونهای فرهنگی و هنری و نظارت بر آنها مصوب 20/2/1367 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی: مؤسسات و نهادهای عمومی غیردولتی از نظر این قانون واحدهای سازمانی مشخصی هستند كه با اجازه قانون به منظور انجام وظایف و خدماتی كه جنبه عمومی دارد تشكیل شده و یا میشود. (ماده 5 از قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
مؤسسه: منظور از مؤسسه در این قانون هر نوع شخصیت حقوقی است كه به ثبت رسیده یا تشكیل شده باشد. (تبصره 1 ماده 1 قانون حمایت كارمندان در برابر اثرات ناشی از پیری و از كارافتادگی و فوت مصوب 9/12/1349)
مؤسسهآموزشیو پژوهشیامامخمینی: مؤسسه، نهادی است حوزهای و دارای شخصیت حقوقی رسمی و مستقل كه تحت نظارت عالیه مقام رفیع ولایت فقیه و ولی امر مسلمین اداره میشود. (ماده 3 اساسنامه آموزشی و پژوهشی امام خمینی مصوب 5/1/1374 شورای عالی انقلاب فرهنگی)
مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی: مركز آموزشی، پژوهشی امام خمینی رحمتا... نهادی است حوزوی و زیر نظر مقام معظم رهبری اداره میشود و مدارك علمی آن براساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، اعطا خواهد شد. (بند هـ گزارش كار و مؤسسات كمیسیون یك شورایعالی انقلاب فرهنگی درباره برنامههای مركز آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) مصوب 20/4/1374، شورای عالی انقلاب فرهنگی)
مؤسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر: به منظور اصلاح و تهیه كلیه نهالها و بذرهای مرغوب و مناسب با آب و هوای نقاط مختلف كشور سازمانی به نام مؤسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر تحت نظر وزارت كشاورزی تأسیس میشود. (ماده 1 قانون راجع به مؤسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر مصوب 3/8/1338)
مؤسسه بررسی آفات و بیماریهای گیاهی: به منظور بررسی آفات و بیماریهای گیاهان و محصولات كشاورزی و تعیین بهترین روش پیشگیری و مبارزه با آنها مؤسسه بررسی آفات و بیماریهای گیاهی تشكیل میشود. این مؤسسه وابسته به وزارت كشاورزی است. (ماده 1 قانون تأسیس مؤسسه بررسی آفات و بیماریهای گیاهی مصوب 19/12/1344)
مؤسسه دولتی: مؤسسه دولتی واحد سازمانی مشخصی است كه به موجب قانون ایجاد و زیر نظر یكی از قوای سه گانه اداره میشود و عنوان وزارتخانه ندارد. (ماده 3 از قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
مؤسسه دولتی: مؤسسه دولتی واحد سازمانیمشخصیاستكهبهموجبقانون ایجاد و بهوسیله دولت اداره میشود. (بند ث اصلاحیاز قانون اصلاح پارهای از مواد قانون استخدام كشوری مصوب 28/12/1353)
مؤسسه وابسته: مؤسسه وابسته از نظر این قانون واحد سازمانی مشخصی است كه به صورتی غیر از شركت و برای مقاصد غیرتجارتی و غیرانتفاعی توسط یك یا چند مؤسسه و نهاد عمومی غیردولتی تأسیس و اداره میشود و به نحوی مالكیت آن متعلق به یك یا چند مؤسسه یا نهاد عمومی غیردولتی باشد. (تبصره 1 قانون فهرست نهادها و مؤسسات عمومی غیردولتی مصوب 19/4/1373)
موضحه(مُوَضَّحِه): جراحتی که پوست نازک روی استخوان را کنار بزند و استخوان را آشکار کند.(بندث ماده709قانون مجازات اسلامی مصوب1/2/1392)
موضوع بیمه: بیمه عقدی است كه به موجب آن یك طرف تعهد میكند در ازای پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر در صورت وقوع یا بروز حادثه خسارت وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی بپردازد. متعهد را بیمهگر طرف تعهد را بیمهگذار وجهی را كه بیمهگذار به بیمهگر میپردازد حق بیمه و آنچه را كه بیمه میشود موضوع بیمه نامند. (ماده 1 قانون بیمه مصوب 7/2/1316)
مهارت: مجموعه اطلاعات نظری و توانایی های عملی لازم برای انجام یک حرفه معین یا بخشی از آن می باشد. (بندخ ماده 1آئین نامه نحوه تشکیل واداره آموزشگاههای فنی وحرفه ای آزادمصوب8/5/1385)
مهارت: عبارت از دارا بودن قابلیت و توانایی كافی برای انجام وظایف به نحو دقیق و مطلوب است. (بند ظ ماده 1 آییننامه حقوق و دستمزد كاركنان سازمانهای مناطق آزاد تجاری - صنعتی جمهوری اسلامی ایران مصوب 19/1/1375 هیأت وزیران)
مهر(مَهْر): هر چیزی را كه مالیت داشته و قابل تملك نیز باشد میتوان مهر قرار داد. (ماده 1078 قانون مدنی)
مهرالمتعه(مَهْرُالمُتْعِه): برای تعیین مهرالمتعه حال مرد از حیث غنا و فقر ملاحظه میشود. (ماده 1094 قانون مدنی)
مهرالمثل(مَهْرُالمِثْل): برای تعیین مهرالمثل باید حال زن از حیث شرافت خانوادگی و سایر صفات و وضعیت او نسبت به اماثل و اقران و اقارب و همچنین معمول محل و غیره در نظر گرفته شود. (ماده 1091 قانون مدنی)
مهندس كشاورزی و منابع طبیعی: مهندس كشاورزی و منابع طبیعی شخصی است كه حداقل مدرك كارشناسی در یكی از رشتههای بخش كشاورزی و منابع طبیعی و رشتههای مرتبط را دارا باشد. (بند ج ماده 1 قانون تأسیس سازمان نظام مهندسی كشاورزی و منابع طبیعی جمهوری اسلامی ایران مصوب 3/4/1380)
مهندس ناظر: مهندس ناظر شخصی است حقیقی یا حقوقی كه طبق قانون نظام معماری و ساختمانی دارای پروانه اشتغال به كار مهندسی از وزارت مسكن و شهرسازی است و در حدود صلاحیت خود مسئولیت طراحی، محاسبه یا نظارت بر تمام یا قسمتی از عملیات ساختمانی موضوع بند 12-1-3-2 را به عهده دارد. (بند 12-1-3-11 لازمالاجرا بودن مقررات ایمنی و حفاظت در حین اجرای كار از مجموعه مقررات ملی ساختمان ایران مصوب 20/4/1372)
میدان: مكانی است معین كه برای تسهیل در امر تهیه و توزیع میوه و ترهبار و فراوردههای كشاورزی اختصاص یابد. (بند ج ماده 1 آییننامه اجرایی قانون اصلاح ماده واحده قانون نحوه واگذاری اماكن و میادین و غرفه توزیع میوه مصوب 5/10/1358)
میراث فرهنگی: میراث فرهنگی شامل آثار باقیمانده از گذشتگان است كه نشانگر حركت انسان در طول تاریخ میباشد و با شناسایی آن زمینه شناخت هویت و خط حركت فرهنگی او میسر میشود و از این طریق زمینههای عبرت برای انسان فراهم میآید. (ماده 1 قانون اساسنامه سازمان میراث فرهنگی مصوب 1/2/1367)
میزان حقوق بازنشستگی: میزان حقوق بازنشستگی موضوع ماده 78 و 79 قانون استخدام كشوری عبارت است از معدل خالص حقوق و تفاوت تطبیق حقوق و فوقالعاده شغل مستخدم در سه سال اشتغال آخر خدمت. (ماده 1 قانون اصلاح مقررات بازنشستگی و وظیفه قانون استخدام كشوری مصوب 13/12/1368)
میزان حقوق بازنشستگی: میزان حقوق بازنشستگی مقامات سیاسی وزارت امور خارجه عبارت است از یك سیام حقوق پایه مقام مربوط ضرب در سنوات خدمت مشروط بر اینكه حقوق بازنشستگی آنان از آخرین دریافتی بازنشستگی تجاوز ننماید. (ماده 47 قانون مقررات تشكیلاتی، استخدامی، مالی و انضباطی وزارت امور خارجه مصوب 7/3/1352)
میزان حقوق بازنشستگی: میزان حقوق بازنشستگی مستخدمین رسمی عبارت است از متوسط حقوق پایه آنان ضرب در سنوات خدمت مشروط بر اینكه حقوق بازنشستگی آنان از آخرین حقوق دریافتی قبل از بازنشستگی تجاوز نكند. (ماده 78 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
میزان مستمری ازكارافتادگی: میزان مستمری ماهانه از كارافتادگی كلی ناشی از كار عبارت است از یك سی و پنجم مزد یا حقوق متوسط بیمه شده ضرب در سنوات پرداخت حق بیمه مشـروط بر اینكه این مبلغ از پنجاه درصد مزد یا حقوق متوسط ماهانه او كمتر و از صددرصد آن بیشتر نباشد. (ماده 72 قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
میل دریایی: میل دریایی مساوی با 1852 متر است. (تبصره ماده 3 قانون اصلاح قانون تعیین حدود آبهای ساحلی و منطقه نظارت ایران مصوب تیرماه 1313 مصوب 22/1/1338)
ن
ناشر اوراق مشاركت: وزارت امور اقتصادی و دارایی (به نیابت از دولت)، شرکت های دولتی، شهرداری ها، مؤسسه ها، نهادهای عمومی غیردولتی، مؤسسه های عام المنفعه و شرکت های وابسته به دستگاه های مذکور و همچنین شرکت های سهامی عام و خاص و شرکت های تعاونی تولیدی.(بند7آئین نامه اجرایی قانون نحوه انتشاراواق مشارکت مصوب 17/10/1398)
نرخ تسعیر بانك(نِرخِ تَسْعْرِبانک): منظور از نرخ تسعیر بانك عبارت است از نرخ ارز رایج یا متداول بانك در روز مورد بحث برای خرید پول ایران در ازای پول غیرایرانی كه كلاً یا بعضاً از طـریق صـدور كالاهـای عمـده صــادراتی ایران (به ترتیب ارزش) غیر از نفت خام و مواد مشتقه آن حاصله در حوزه عملیات به دست آمده باشد. (از بند 2 ماده 28 قانون قرارداد شركت نفت خلیجفارس 21/4/1344)
نداشتن پروانه بهرهبرداری: نداشتن پروانه بهرهبرداری واحدهای تولیدی عبارت است از عدم اخذ پروانه بهرهبرداری بدون عذر موجه ظرف مهلت و ضوابط و مقرراتی كه توسط وزارتخانههای تولیدی (حسب مورد) تعیین و اعلام میگردد. (از ماده 13 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
نداشتن پروانه كسب: نداشتن پروانه كسب واحدهای صنفی، عبارت است از عدم اخذ پروانه بدون عذر موجه ظرف مهلت و ضوابط و مقرراتی كه توسط هیأت عالی نظارت بر شورای مركزی اصناف تعیین و اعلام میگردد. (ماده 12 قانون تعزیرات حكومتی مصوب 23/12/1367 مجمع تشخیص مصلحت نظام)
نسخه: ورقهای است كه در آن تجویز دارو براساس معیارهای نسخهنویسی و به زبان لاتین صورت میگیرد و روش تجویز آن به زبان فارسی نوشته میشود. (ماده 5 آییننامه اجرایی ماده 10 قانون سازمان دامپزشكی كشور برای صدور پروانههای بیمارستان، درمانگاه، آزمایشگاه و اشتغال به امور درمانی دامپزشكی مصوب 4/10/1373 هیأت وزیران)
نسق(نَسَق): عملكرد عمرانی كسی كه به آبادی زمین اقدام كرده است. (بند 5 ماده 9 لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران 25/6/1358 مصوب 26/1/1359 شورای انقلاب)
نسق: تعریف نسق عبارت است از عملكرد عمرانی كسی كه به آبادی زمینی اقدام كرده است (شماره 5 واژهنامه مصوب شورای انقلاب اسلامی)(ماده 1 دستورالعمل اجرایی پرداخت بهای نسق اراضی واگذاری قبلی موضوع بندهای ج و د لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت اسلامی مصوب 26/1/1359 مصوب 12/4/1367 هیأت وزیران)
نشانهای دولتی: نشانهای دولتی (كشوری) كه طبق مقررات این آییننامه به افراد شایسته دریافت نشان اعم از اتباع جمهوری اسلامی ایران یا اتباع خارجی اعطا میشود به ترتیب تقدم عبارتند از: الف- نشانهای عالی كه به ترتیب ارجحیت به شرح زیر هستند: 1- انقلاب اسلامی 2- استقلال 3- آزادی 4- جمهوری اسلامی ب- نشانهای تخصصی كه عبارتند از: دانش، پژوهش، لیاقت و مدیریت و عدالت. ج- نشانهای عمومی كه عبارتند از: سازندگی، خدمت، كار و تولید، شجاعت، ایثار، تعلیم و تربیت، فرهنگ و هنر و ادب پارسی. نشان انقلاب اسلامی به عنوان عالیترین نشان جمهوری اسلامی ایران مخصوص رئیس جمهور وقت است. سایر نشانها را رئیس جمهور به پیشنهاد وزرای ذیربط و تصویب هیأت وزیران، اعطا مینماید. (ماده 1 آییننامه اعطای نشانهای دولتی مصوب 27/8/1369 هیأت وزیران)
نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران: نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران بر پایه سه بخش دولتی، تعاونی و خصوصی با برنامهریزی منظم و صحیح استوار است. بخش دولتی شامل كلیه صنایع بزرگ، صنایع مادر، بازرگانی خارجی، معادن بزرگ، بانكداری، بیمه، تأمین نیرو، سدها و شبكههای بزرگ آبرسانی، رادیو و تلویزیون، پست و تلگراف و تلفن، هواپیمایی، كشتیرانی، راه و راهآهن و مانند اینها است كه به صورت مالكیت عمومی و در اختیار دولت است. بخش تعاونی شامل شركتها و مؤسسات تعاونی تولید و توزیع است كه در شهر و روستا برطبق ضوابط اسلامی تشكیل میشود. بخش خصوصی شامل آن قسمت از كشاورزی، دامداری، صنعت، تجارت و خدمات میشود كه مكمل فعالیتهای اقتصادی دولتی و تعاونی است. مالكیت در این سه بخش تا جایی كه با اصول دیگر این فصل مطابق باشد و از محدوده قوانین اسلام خارج نشود و موجب رشد و توسعه اقتصادی كشور شود و مایه زیان جامعه نشود مورد حمایت قانون جمهوری اسلامی است. تفصیل ضوابط و قلمرو و شرایط هر سه بخش را قانون معین میكند. (اصل چهل و چهارم قانون اساسی)
نظام صنفی: قواعد و مقرراتی است كه امور مربوط به سازمان، وظایف، حدود و حقوق افراد و واحدهای صنفی را طبق این قانون تعیین میكند. (ماده 1 لایحه قانونی راجع به اجازه اجرای اصلاحاتی كه توسط هیأت عالی نظارت در قانون نظام صنفی و اصلاحیههای آن به عمل آمده است مصوب 12/4/1359 شورای انقلاب)
نظام مهندسی كشاورزی و منابع طبیعی: نظام مهندسی كشاورزی و منابع طبیعی عبارت است از مجموعه قوانین، مقررات، آییننامهها، استانداردها، تشكلهای مهندسی، حرفهای، صنفی كه در جهت رسیدن به اهداف منظور در این قانون تدوین و به مورد اجرا گذاشته میشود. (بند الف ماده 1 قانون تأسیس سازمان نظام مهندسی كشاورزی و منابع طبیعی جمهوری اسلامی ایران مصوب 3/4/1380)
نظام مهندسی معدن: عبارت است از مجموعه تشكیلات، سازمانها، تشكلهای صنفی، مهندسی، حرفهای، اشخاص حقیقی و حقوقی و مجموعه قوانین و مقررات، آییننامهها و استانداردها در بخش معدن. (ماده 1 قانون نظام مهندسی معدن مصوب 25/11/1379)
نظام مهندسی و كنترل ساختمان: نظام مهندسی و كنترل ساختمان عبارت است از مجموعه قانون، مقررات، آییننامهها، استانداردها و تشكلهای مهندسی، حرفهای و صنفی كه در جهت رسیدن به اهداف منظور در این قانون تدوین و به مورد اجرا گذاشته میشود. (ماده 1 قانون نظام مهندسی و كنترل ساختمان مصوب 22/12/1374)
نظامیان: نظامیان پرسنلی هستند كه پس از طی آموزش لازم به یكی از درجات پیشبینی شده در این قانون نایل و از لباس و علائم نظامی استفاده مینمایند. (ماده 23 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
نفت: هیدورکربورهایی که به صورت نفت خام، میعانات گازی، گاز طبیعی، قیر طبیعی، پلمه سنگهای نفتی و ماسههای آغشته به نفت به حالت طبیعی یافت شده و یا طی عملیات بالادستی به دست میآید.( بند1ماده1قانون اصلاح قانون نفت مصوب 1/4/1390)
نفقه زن: نفقه عبارت است از مسكن و البسه و غذا و اثاث البیت كه به طور متعارف با وضعیت زن متناسب باشد و خادم در صورت عادت زن به داشتن خادم یا احتیاج او به واسطه مرض یا نقصان اعضا. (ماده 1107 قانون مدنی)
نفقه زن: نفقه عبارت است از مسكن و لباس و غذا و اثاث البیت به طرز متناسب. (تبصره ماده 9 قانون راجع به ازدواج مصوب 23/5/1310)
نفقه اقارب: نفقه اقارب عبارت است از مسكن و البسه و غذا و اثاث البیت به قدر رفع حاجت با در نظر گرفتن درجه استطاعت منفق. (ماده 1204 قانون مدنی)
نقض بلا ارجاع(نَقضِ بِلااِرجاع): در رسیدگی فرجامی كه درخواست آن از طرف دادستان شده هرگاه حكم یا قرار نقض شد بلا ارجاع خواهد بود. (ماده 581 قانون آیین دادرسی مدنی مصوب 25/6/1318)
نكاح منقطع(نِکاحِ مُنْقَطِع): نكاح وقتی منقطع است كه برای مدت معینی واقع شده باشد. (ماده 1075 قانون مدنی)
نمایندگی خزانه در استان: نمایندگی خزانه در استان واحد سازمانی مشخصی است كه در مركز هر استان امور مربوط به دریافت تنخواهگردان استان و واگذاری تنخواهگردان حسابداری به ذیحسابان دستگاههای اجرایی تابع نظام بودجه استانی و ابلاغ اعتبار بودجههای استانی و افتتاح حسابهای جاری دولتی در سطح استان و سایر وظایفی را كه به موجب این قانون و آییننامههای اجرایی آن بر عهده واحد مزبور محول میشود به نمایندگی خزانه در استان مربوط زیر نظر مدیركل امور اقتصادی و دارایی محل انجام خواهد داد. (ماده 33 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
نماینده ثبت احوال: نماینده یا مأمور ثبت احوال كسی است كه از طرف سازمان ثبت احوال كشور یا ادارات تابعه برای ثبت وقایع یا دریافت اعلامات منصوب شده باشد. (ماده 6 قانون ثبت احوال مصوب 16/4/1355)
نمونههای تجارتی بیبها: منظور از نمونههای تجارتی بیبها نمونههایی است كه ذاتاً قیمتی نداشته باشد وجود برچسب نمونه بدون قیمت در روی نمونهها یا لفاف آنها كه از طرف كارخانجات یا فروشندگان خارجی الصاق میشود برای قبول بیبها بودن كافی نخواهد بود و به طور كلی هر نمونه كه قابل خرید و فروش باشد ولو اینكه بهای آن ناچیز باشد مشمول پرداخت حقوق گمركی و سود بازرگانی و عوارض خواهد بود. (ماده 26 آییننامه اجرایی قانون امور گمركی مصوب 20/1/1351)
نهادهای انقلابی: نهادهای انقلابی به ارگانهایی اطلاق میشود كه بنا به نیاز دوران بعد از انقلاب اسلامی ایران (22 بهمن سال 1357) به بعد با تصویب مراجع قانونگذاری به وجود آمده است. (تبصره 2 لایحه قانونی عدم شمول مقررات قانون كار درباره كاركنان نهادهای انقلابی مصوب 13/4/1359 شورای انقلاب)
نهال: درخت جوانی است كه دارای ساقه مشخصی بوده و قطربن آن كمتر از پنج سانتیمتر و در مورد شمشاد قطربن كمتر از سه سانتیمتر باشد. (بند 5 ماده 1 قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 25/5/1346)
نهالستانها: جنگلهای دست كاشت عمومی كه توسط دولت ایجاد شده باشد. (ردیف ج بند 7 ماده 1 آییننامه اجرایی لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی واگذاری و احیا اراضی در حكومت جمهوری اسلامی ایران مصوب 31/2/1359 شورای انقلاب)
نهر سنتی: مجرای آبی است كه به وسیله اشخاص به صورت غیرمدرن احداث شده باشد. (بند پ ماده 1 از آییننامه مربوط به بستر و حریم رودخانهها، انهار، مسیلها، مردابها، بركههای طبیعی و شبكههای آبرسانی، آبیاری و زهكشی مصوب 11/8/1379 هیأت وزیران)
نهر طبیعی: مجرایی است كه آب به طور دائم یا فصلی در آن جریان داشته و دارای حوضه آبریز مشخصی نباشد. (بند ب ماده 1 آییننامه مربوط به بستر و حریم رودخانهها، انهار، مسیلها، مردابها، بركههای طبیعی و شبكههای آبرسانی، آبیاری و زهكشی مصوب 11/8/1379 هیأت وزیران)
نهر مرزی: نهری است كه تمام، قسمت یا قسمتهایی از آن مرز مشترك دو كشور را تشكیل میدهد. بند 31 آییننامه اجرایی قانون حفظ و تثبیت كناره و بستر رودخانههای مرزی مصوب 18/12/1363 هیأت وزیران)
نیاز آبشویی خاك: عبارت است از درصدی از آب آبیاری كه برای جلوگیری از تجمع زیانبار املاح و برقراری و تثبیت تعادل املاح در خاك زراعی باید از ناحیه فعالیت ریشههای گیاه عبور كرده و خارج شود و مقدار آن به صورت ماهانه قابل محاسبه است. (ضمیمه 1 آییننامه اجرایی بهینهسازی مصرف آب كشاورزی مصوب 11/6/1375 هیأت وزیران)
نیروهای انتظامی: نیروهای انتظامی به شهربانی و ژاندارمری جمهوری اسلامی ایران، كمیته انقلاب اسلامی و سازمان پلیس قضایی گفته میگردد. (تبصره 2 ماده 2 قانون تشكیل وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران مصوب 28/5/1368)
نیروهای انتظامی: نیروهای انتظامی جمهوری اسلامی ایران به ژاندارمری، شهربانی و كمیته انقلاب اسلامی ایران اطلاق میگردد. (تبصره ماده 2 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران: نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران عبارتند از: ارتش و سپاه پاسداران و نیروهای انتظامی. (ماده 2 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
نیروهای نظامی: نیروهای نظامی به نیروهای سه گانه ارتش و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و ستادهای مربوطه و سازمانهای وابسته به آن اطلاق میگردد. (تبصره 1 ماده 2 قانون تشكیل وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران مصوب 28/5/1368)
نیروی انتظامی: نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران سازمانی است مسلح در تابعیت فرماندهی كل قوا و وابسته به وزارت كشور. (ماده 2 قانون نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران مصوب 27/4/1369) و
واحد آموزشی: واحد آموزشی عبارت است از یك ناحیه آموزش و پرورش یا دانشگاه یا مجتمع آموزشی. (تبصره 1 ماده 1 آییننامه اجرایی فعالیت انجمنهای اسلامی مصوب 10/7/1362 هیأت وزیران)
واحد اداری: واحد اداری عبارت است از وزارتخانه، سازمان و اداره دولتی و ارگان عمومی كه خدمات اداری و رفاهی ارائه میدهد. (تبصره 5 ماده 1 آییننامه اجرایی فعالیت انجمنهای اسلامی مصوب 10/7/1362 هیأت وزیران)
واحد پول ایران: واحد پول ایران ریال است. ریال برابر صد دینار است. (بند الف ماده 1 قانون پولی و بانكی كشور مصوب 18/4/1351)
واحد تحقیقات صنعتی: واحدی است غیرتولیدی كه جهت انجام تحقیقات صنعتی كاربردی توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی ایجاد میشود و ممكن است مشتمل بر آزمایشگاه و كارگاه وابسته به آن بوده و در بخش صنایع و معادن به صورت مطالعاتی، آزمایشگاهی، طراحی و كارگاهی با هدف حل مشكلات تولید، بالا بردن كیفیت و كمیت تولیدات و اقتصادی كردن آن، گسترش و كاربرد مواد و تجهیزات و كاهش وابستگی در جهت اصلاح ساختار صنعتی و نیل به خوداتكایی از طریق زیر انجام پذیرد. (بند الف مقدمه آییننامه كمكهای مالی و تجهیزاتی به دارندگان مجوزهای تحقیقات صنعتی مصوب 28/11/1366 هیأت وزیران)
واحد حق برداشت مخصوص: واحد حق برداشت مخصوص واحد محاسبه در معاملات صندوق بینالمللی پول است كه در تاریخ 18 تیرماه 1351 (2531) رسماً معادل 2425/82 ریال بوده است و در حال حاضر طبق ضوابط مصوب هیأت مدیره صندوق بینالمللی پول نرخ روزانه آن معتبر میباشد. (تبصره ماده واحده قانون افزایش سهمیه ایران در صندوق بینالمللی پول مصوب 7/10/1356)
واحد دامی: عبارت از یك رأس گوسفند است، بز و سایر دامها هر كدام معادل چهار واحد دامی محسوب میشود. (بند 1 (21) قانون اصلاح قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع مصوب 20/1/1348)
واحد صنفی: واحدهای اقتصادی یا خدمات كه فعالیت آنها در محل ثابت یا وسیله سیار باشد و توسط فرد یا افراد صنفی به اخذ پروانه كسب یا پروانه اشتغال دایر شده و یا بشود واحد صنفی شناخته میشوند. (ماده 3 لایحه قانونی راجع به اجازه اجرای اصلاحاتی كه توسط هیأت عالی نظارت در قانون نظام صنفی و اصلاحیههای آن به عمل آمده است مصوب 13/4/1359 شورای انقلاب)
واحد صنفی: واحدهای اقتصادی یا خدمات كه فعالیت آنها در محل ثابت یا با وسیله سیار باشد و توسط فرد یا افراد صنفی با اخذ پروانه كسب یا پروانه اشتغال دایر شده یا بشود واحد صنفی شناخته میشوند. (ماده 3 قانون نظام صنفی مصوب 16/3/1350)
واحد صنفی: واحد صنفی به مجموعهای از افراد اطلاق میگردد كه شامل یك نوع كسب، پیشه، حرفه و تجارت معین باشند. (تبصره 2 ماده 1 آییننامه اجرایی فعالیت انجمنهای اسلامی مصوب 10/7/1362 هیأت وزیران)
واحدكشاورزی: واحد كشاورزی عبارت است از یك مجتمع كشاورزی یا دامپروری. (تبصره 4 ماده 1 آییننامه اجرایی فعالیت انجمنهای اسلامی مصوب 10/7/1362 هیأت وزیران)
واحدهای عملیاتی نفتی: هر واحد، سازمان، مؤسسه یا شرکتی که عملیات بالادستی یا پاییندستی نفت را به صورت اصلی، فرعی، تخصصی، عمومی و خدمات جنبی نفتی براساس قوانین و مقررات مربوط عهدهدار است.(بند6ماده1قانون اصلاح قانون نفت مصوب 1/4/1390)
واحدهای وابسته به چاپ: واحدهای وابسته به چاپ كارگاههایی هستند كه به امور چاپ مربوط میشوند از قبیل لیتوگرافی، گراورسازی و حروفچینی. (تبصره ماده 1 آییننامه تأسیس چاپخانه و گراورسازی مصوب 27/12/1358 شورای انقلاب)
واخواهی: محكوم علیه غایب حق دارد به حكم غیابی اعتراض نماید. این اعتراض واخواهی نامیده میشود. دادخواست واخواهی در دادگاه صادر كننده حكم غیابی قابل رسیدگی است. (ماده 305 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 21/1/1379)
وانت دوكابین: وسیله نقلیه موتوری مختلط كه اتاق راننده و سرنشینان و اتاق بار به صورت دو محفظه جداگانه باشد و برای حمل بار و اشخاص به كار میرود و مشمول ردیف 02/87 الف تعرفه گمركی است. (از بند 2 آییننامه تبصره 12 آییننامههای اجرایی قانون چگونگی محاسبه و وصول حقوق گمركی سود بازرگانی و مالیات.... مصوب سال 1371 مصوب 28/11/1371 هیأت وزیران)
وانت یك كابین: وسیله نقلیه موتوری كه اتاق راننده و اتاق بار به صورت دو محفظه جداگانه باشد و برای حمل بار ساخته شده و مجموع وزن خودرو و ظرفیت حمل بار آن كمتر از 3500 كیلوگرم است و مشمول ردیف 02/87 ج تعرفه گمركی میگردد. (بند 2 آییننامه تبصره 12 آییننامههای اجرایی قانون چگونگی محاسبه و وصول حقوق گمركی سود بازرگانی و مالیات.... مصوب سال 1371 مصوب 28/11/1371 هیأت وزیران)
واهب(واهِب): هبه عقدی است كه به موجب آن یك نفر مالی را مجاناً به كس دیگری تملیك میكند تملیككننده واهب طرف دیگر را متهب، مالی را كه مورد هبه است عین موهوبه میگویند. (ماده 795 قانون مدنی)
وجهالضمان(وَجهُ الضَمان): عبارت است از ودیعه نقدی یا ضمانتنامه بانكی به صورت فردی یا جمعی تضامنی یا بیمهنامه كه به منظور تضمین انجام تعهدات گمركی كالای عبوری از طرف عبوردهنده به گمرك تودیع میشود. (بند خ ماده 2 آییننامه اجرایی قانون حمل و نقل و عبور كالاهای خارجی از قلمرو جمهوری اسلامی ایران مصوب 18/5/1377 هیأت وزیران)
وجوه اداره شده: وجوهی است كه از محل حساب ارزی براساس ضوابط این آییننامه در اختیار بانكهای عامل قرار میگیرد تا بر اساس مقررات این آییننامه به متقاضیان سرمایهگذاری در طرحهای تولیدی و كارآفرینی صنعتی، معدنی، كشاورزی، حمل و نقل و خدمات فنی - مهندسی بخش غیردولتی (تعاونی و خصوصی) به صورت تسهیلات اعطا شود. (ماده 1 آییننامه اجرایی ماده (60) اصلاحی برنامه سوم توسعه اقتصادی اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 18/8/1379 هیأت وزیران)
وجوه اداره شده: وجوه اداره شده اعتباراتی است كه طی قراردادهای منعقد شده با بانكهای عامل در اختیار آنها قرار میگیرد تا براساس ضوابط این آییننامه برای سرمایهگذاری به منظور اجرای سیاستهای اشتغال برنامه سوم توسعه به صورت تسهیلات در اختیار اشخاص حقیقی و حقوقی غیردولتی (خصوصی و تعاونی) قرار گیرد. (بند الف ماده 1 آییننامه اجرایی جز 2 بند ب تبصره 29 قانون بودجه سال 1379 كل كشور مصوب 13/7/1379 هیأت وزیران)
وجوه عمومی: وجوه عمومی عبارت است از نقدینههای مربوط به وزارتخانهها و مؤسسات دولتی و شركتهای دولتی و نهادها و مؤسسات عمومی غیردولتی و مؤسسات وابسته به سازمانهای مذكور كه متعلق به حق افراد و مؤسسات خصوصی نیست و صرفنظر از نحوه و منشأ تحصیل آن منحصراً برای مصارف عمومی به موجب قانون قابل دخل و تصرف میباشد. (ماده 13 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
ودیعه(وَدیعِه): ودیعه عقدی است كه به موجب آن یك نفر مال خود را به دیگری میسپارد برای آنكه آن را مجاناً نگاهدارد. ودیعهگذار مودع و ودیعه گیر را مستودع یا امین میگویند. (ماده 607 قانون مدنی)
وراث قانونی: وراث قانونی از لحاظ این قانون عبارتند از: فرزندان و زوج یا زوجه دائمی و مادر و پدری كه در كفالت متوفی بودهاند همچنین نوادگانی كه پدرشان فوت شده و در كفالت مستخدم متوفی بودهاند با دارا بودن شرایط زیر: (از بند 22 لایحه قانونی اصلاح برخی از مواد لایحه قانونی استخدام كشوری مصوب 24/12/1351)
ورثه: (جمع وارث)، وارث کسی است که ازدیگری مال را به ارث میبرد (ر.ک ارث ) خواه شخص حقیقی باشدخواه شخص حقوقی مانند دولت(ماده866 قانون مدنی ). (محمدجعفرجعفری لنگرودی ،ترمینولوژی حقوق، تهران:گنج دانش،1391،ص732)
ورشكستگی: ورشكستگی تاجر یا شركت تجارتی در نتیجه توقف از تأدیه وجوهی كه بر عهده او است حاصل میشود. حكم ورشكستگی تاجری را كه حینالفوت در حال توقیف بوده تا یك سال بعد از مرگ او نیز میتوان صادر نمود. (ماده 412 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
ورشكستگی به تقلب: هر تاجر ورشكسته كه دفاتر خود را مفقود نموده یا قسمتی از دارایی خود را مخفی كرده یا به طریق مواضعه و معاملات صوری از میان برده و همچنین هر تاجر ورشكسته كه خود را به وسیله اسناد یا به وسیله صورت دارایی و قروض به طور تقلب به میزانی كه در حقیقت مدیون نمیباشد مدیون قلمداد نموده است ورشكسته به تقلب اعلام و مطابق قانون جزا مجازات میشود. (ماده 549 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
ورشكسته به تقصیر: تاجر در موارد ذیل ورشكسته به تقصیر اعلان میشود: 1- در صورتی كه محقق شود مخارج شخصی یا مخارج خانه مشارالیه در ایام عادی بالنسبه به عایدی او فوقالعاده بوده است. 2- در صورتی كه محقق شود كه تاجر نسبت به سرمایه خود مبالغ عمده صرف معاملاتی كرده كه در عرف تجارت موهوم یا نفع آن منوط به اتفاق محض است. 3- اگر به قصد تأخیر انداختن ورشكستگی خود خریدی بالاتر یا فروشی نازلتر از مظنه روز كرده باشد یا اگر به همان قصد وسایلی كه دور از صرفه است به كار برده تا تحصیل وجهی نماید اعم از اینكه از راه استقراض یا صدور برات یا به طریق دیگر باشد. 4- اگر یكی از طلبكارها را پس از تاریخ توقف بر سایرین ترجیح داده و طلب او را پرداخته باشد. (ماده 541 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
ورشكسته به تقلب: هر تاجر ورشكسته كه دفاتر خود را مفقود نموده یا قسمتی از دارایی خود را مخفی كرده یا به طریق مواضعه و معاملات صوری از میان برده و همچنین هر تاجر ورشكسته كه خود را به وسیله اسناد و یا به وسیله صورت دارایی و قروض به طور تقلب به میزانی كه در حقیقت مدیون نمیباشد مدیون قلمداد نموده است ورشكسته به تقلب اعلام و مطابق قانون جزا مجازات میشود. (ماده 549 قانون تجارت مصوب 13/2/1311)
وزارتخانه: وزارتخانه واحد سازمانی مشخصی است كه به موجب قانون به این عنوان شناخته شده یا بشود. (ماده 2 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
وزارتخانه: وزارتخانه واحد سازمانی مشخصی است كه به موجب قانون ایجاد و به وسیله دولت اداره میشود. (از بند 2 اصلاح پارهای از مواد قانون استخدام كشوری مصوب 28/12/1353)
وزارت دفاع: وزارت بخشی از دولت است كه مسئولیت پشتیبانی نیروهای مسلح را در قالب قوانین و تدابیر فرماندهی كل بر عهده دارد. (ماده 3 قانون تشكیل وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران مصوب 28/5/1368)
وزارت دفاع جمهوری اسلامی ایران: وزارت دفاع جمهوری اسلامی ایران بخشی از دولت است كه مسئولیت پشتیبانی ارتش را به عهده دارد. (ماده 4 قانون ارتش جمهوری اسلامی ایران مصوب 7/7/1366)
وسایل ارتباط جمعی خارجی: وسایل ارتباط جمعی خارجی شامل كلیه مؤسسات مطبوعاتی، خبری، خبرگزاری آژانسهای عكسی رادیو، تلویزیون و هرگونه مؤسسه یا سازمانی میشود كه به كار انتشار یا انعكاس اخبار و اطلاعات اشتغال داشته و مقر اصلی آنها در خارج از كشور باشد و در این آییننامه اختصاراً به آنها وسایل ارتباط جمعی خارجی اطلاق میشود. (بند الف ماده 1 آییننامه صدور اجازه تأسیس، انحلال و نظارت بر فعالیت وسایل ارتباط جمعی خارجی و نمایندگان وابسته به آنها مصوب 14/5/1368 هیأت وزیران)
وسایل تبلیغ عمومی: منظور از وسایل تبلیغ عمومی در این ماده عبارت از نطق در مجامع عمومی یا رادیو یا تلویزیون، انتشار اعلامیه، چاپ و نشركتاب و روزنامه و مجله، نمایش فیلم و امثال آنها است. (تبصره 1 ماده 1 قانون مجازات تبلیغ تبعیض نژادی مصوب 30/4/1356) وسایل كمك پزشكی: وسایل كمكی پزشكی (پروتزواتز) وسایلی هستند كه به منظور اعاده سلامت یا برای جبران نقص جسمانی یا تقویت یكی از حواس به كار میروند. (بند 10 ماده 2 قانون تأمین اجتماعی مصوب 3/4/1354)
وسیله نقلیه آموزشی: وسیله نقلیه دارای معاینه فنی و علائم مشخص، تجهیزات و شرایط مندرج در بند 4 ماده 1آیین نامه راهنمایی و رانندگی موضوع تصویب نامه شماره 20873 /ت 29169هـ مورخ 8 /4 /1384 و اصلاحات بعدی آن.(بندح ماده1 آئین نامه اجرایی آموزشگاههای رانندگی مصوب9/3/1397)
وسیله نقلیه خارجی: منظور از وسیله نقلیه خارجی وسیله نقلیهای است كه در یكی از كشورهای خارجی ثبت و شمارهگذاری شده باشد. (تبصره 2 ماده 1 لایحه قانونی اخذ عوارض از وسایل نقلیه جادهای مسافری و باری خارجی مصوب 12/10/1358 شورای انقلاب)
وصیت: وصیت بر دو قسم است: تملیكی و عهدی. (ماده 825 قانون مدنی)
وصیت تملیكی: وصیت تملیكی عبارت است از اینكهكسی عین یا منفعتی را از مال خود برای زمان بعد از فوتش به دیگری مجاناً تملیك كند. وصیت عهدی عبارت است از اینكه شخصی یك یا چند نفر را برای انجام امر یا اموری یا تصرفات دیگری مأمور مینماید. (ماده 826 قانون مدنی)
وصیت شفاهی: افراد و افسران نظامی و كسانیكه در ارتش اشتغال بهكاری دارند میتوانند نزد یك نفر افسر یا همردیف او با حضور دو گواه وصیت خود را شفاهاً اظهار نمایند. (ماده 248 قانون امور حسبی مصوب 2/4/1319)
وصیت عهدی: وصیت تملیكی عبارت است از اینكه كسی عین یا منفعتی را از مال خود برای زمان بعد از فوتش به دیگری مجاناً تملیك كند. وصیت عهدی عبارت است از اینكه شخصی یك یا چند نفر را برای انجام امر یا اموری یا تصرفات دیگری مأمور مینماید. (ماده 826 قانون مدنی)
وصیتنامه: وصیتنامه اعم از اینكه راجع باشد به وصیت عهدی یا تملیكی منقول یا غیرمنقول ممكن است به طور رسمی یا خودنوشت یا سری تنظیم شود. (ماده 276 قانون امور حسبی مصوب 2/4/1319)
وصیتنامه: وصیتنامه اعم از اینكه راجع باشد به وصیت عهدی یا تملیكی منقول یا غیرمنقول ممكن است به طور رسمی یا خودنوشت یا سری تنظیم شود. (ماده 1 قانون راجع به طرز تنظیم وصیتنامه مصوب 23/11/1317)
وصیتنامه خودنوشت: وصیتنامه خودنوشت در صورتی معتبر است كه تمام آن به خط موصی نوشته شده و دارای تاریخ روز و ماه و سال به خط موصی بوده و به امضاء او رسیده باشد. (ماده 278 قانون امور حسبی مصوب 2/4/1319)
وصیتنامه رسمی: ترتیب تنظیم وصیتنامه رسمی و اعتبار آن به طوری است كه برای اسناد تنظیم شده در دفاتر اسناد رسمی مقرر است. (ماده 277 قانون امور حسبی مصوب 2/4/1319)
وصیتنامه سری: وصیتنامه سری ممكن است به خط موصی یا به خط دیگری باشد ولی در هر صورت باید به امضا موصی برسد و به ترتیبی كه برای امانت اسناد در قانون ثبت اسناد مقرر گردیده در اداره ثبت اقامتگاه موصی یا محل دیگری كه در آییننامه وزارت دادگستری معین میشود امانت گذارده میشود. (ماده 279 قانون امور حسبی مصوب 2/4/1319)
وضع استخدامی: وضع استخدامی مستخدمین رسمی منحصراً یكی از حالات زیر را خواهد داشت و نمیتوان مستخدم را در حال استخدامی دیگری قرار داد: الف- حال اشتغال و آن وضع مستخدمی است كه در پست معینی انجام وظیفه میكند. ب- حال مرخصی و آن وضع مستخدمی است كه از مرخصی استحقاقی موضوع ماده 47 یا مرخصی بدون حقوق موضوع ماده 49 این قانون استفاده میكند. پ- حال معذوریت و آن وضع مستخدمی است كه از مرخصی استعلاجی موضوع ماده 48 این قانون استفاده میكند. ت- حال آمادگی به خدمت و آن وضع مستخدمی است كه طبق این قانون تصدی شغلی را به عهده نداشته و در انتظار ارجاع خدمت است. ث- حال مأموریت و آن وضع مستخدمی است كه به طور موقت مأمور انجام وظیفه خاصی گردیده یا از طرف وزارتخانه و مؤسسه متبوع به وزارتخانه یا مؤسسه دولتی دیگری به طور موقت اعزام شده باشد. ج- حال خدمت زیر پرچم و آن وضع مستخدمی است كه طبق قوانین مربوط به خدمت زیر پرچم مشغول است. چ- حال خدمت آزمایشی و آن وضع مستخدمی است كه امتحانات ورودی به استخدام كشوری را گذرانیده و در حال طی دوره آزمایشی موضوع ماده 17 این قانون است. ح- حال بازنشستگی و آن وضع مستخدمی است كه طبق قانون به موجب حكم رسمی مراجع صلاحیتدار از حقوق بازنشستگی استفاده میكند. خ- حال از كارافتادگی و آن وضع مستخدمی است كه طبق مفاد مواد 79 یا 80 قادر به كار كردن نبوده و از حقوق وظیفه مصرح در این قانون استفاده میكند. د- حال تعلیق و آن وضع مستخدمی است كه طبق حكم مقامات صلاحیتدار به علت صدور كیفر خواست از طرف مقامات قضایی از ادامه خدمت ممنوع میشود. ذ- حال انفصال موقت و آن وضع مستخدمی است كه به موجب حكم قطعی دادگاه اداری یا كیفری اصالتاً یا تبعاً برای مدت معینی از اشتغال به خدمت ممنوع است. ر- حال انفصال دائم و آن وضع مستخدمی است كه به موجب حكم قطعی دادگاه اداری یا كیفری اصالتاً یا تبعاً برای همیشه از خدمت دولت محروم است. ز- حال استعفا و آن وضع مستخدمی است كه طبق مواد 64 و 65 این قانون مستعفی از خدمت شناخته شده است. ژ- حال غیبت موجه و آن وضع مستخدمی است كه به عللی خارج از حدود قدرت و اختیار خود نتوانسته است در محل خدمت حاضر شود و موجه بودن عذر او طبق تبصره ماده 65 این قانون محرز شده باشد. (ماده 124 قانون استخدام كشوری مصوب 31/3/1345)
وظایف دیوان محاسبات: دیوان محاسبات بهكلیه حسابهای وزارتخانهها، مؤسسات، شركتهای دولتی و سایر دستگاههاییكه به نحوی از انحا از بودجه كل كشور استفاده میكنند به ترتیبیكه قانون مقرر میدارد رسیدگی یاحسابرسی میكند كه هیچ هزینهای از اعتبارات مصوب تجاوز نكرده و هر وجهی در محل خود به مصرف رسیده باشد. دیوان محاسبات حسابها و اسناد و مدارك مربوطه را برابر قانون جمعآوری و گزارش تفریغ بودجه هر سال را به انضمام نظرات خود به مجلس شورای اسلامی تسلیم مینماید. این گزارش باید در دسترس عموم گذاشته شود. (اصل 55 قانون اساسی)
وظایف شورای پول و اعتبار: شورای پول و اعتبار به منظور مطالعه و اتخاذ تصمیم درباره سیاست كلی بانك مركزی ایران و نظارت بر امور پولی و بانكی كشور عهدهدار وظایف زیر است: 1- رسیدگی و تصویب سازمان و بودجه و مقررات استخدامی و آییننامههای داخلی بانك مركزی ایران. 2- رسیدگی و اظهارنظر نسبت به ترازنامه بانك مركزی ایران برای طرح در مجمع عمومی. 3- رسیدگی و تصویب آییننامههای مذكور در این قانون. 4- اظهارنظر در مسائل بانكی و پولی و اعتباری كشور و همچنین اظهارنظر نسبت به لوایح مربوط به وام یا تضمین اعتبار و هر موضوع دیگری كه از طرف دولت به شورا ارجاع میشود. 5- دادن نظر مشورتی و توصیه به دولت در مسائل بانكی و پولی و اعتباری كشور كه به نظر شورا در وضع اقتصادی و به خصوص در سیاست اعتباری كشور مؤثر خواهد بود. 6- اظهارنظر درباره هر موضوعی كه از طرف رئیس كل بانك مركزی ایران در حدود این قانون به شورا عرضه میگردد. (بند الف ماده 18 قانون پولی و بانكی كشور مصوب 18/4/1351)
وظایف و اختیارات رهبر: 1- تعیین سیاستهای كلی نظام جمهوری اسلامی ایران پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام. 2- نظارت بر حسن اجرای سیاستهای كلی نظام. 3- فرمان همهپرسی. 4- فرماندهی كل نیروهای مسلح. 5- اعلان جنگ و صلح و بسیج نیروها. 6- نصب و عزل و قبول استعفاء: الف- فقهای شورای نگهبان. ب- عالیترین مقام قوه قضاییه. ج- رئیس سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. د- رئیس ستاد مشترك. هـ- فرمانده كل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. و- فرماندهان عالی نیروهای نظامی و انتظامی. 7- حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سه گانه. 8- حل معضلات نظام كه از طرق عادی قابل حل نیست، از طریق مجمع تشخیص مصلحت نظام. 9- امضای حكم ریاست جمهوری پس از انتخاب مردم صلاحیت داوطلبان ریاست جمهوری از جهت دارا بودن شرایطی كه در این قانون میآید، باید قبل از انتخابات به تأیید شورای نگهبان و در دوره اول به تأیید رهبری برسد. 10- عزل رئیس جمهور با در نظر گرفتن مصالح كشور پس از حكم دیوانعالی كشور به تخلف وی از وظایف قانونی، یا رأی مجلس شورای اسلامی به عدم كفایت وی براساس اصل هشتاد و نهم. 11- عفو یا تخفیف مجازات محكومین در حدود موازین اسلامی پس از پیشنهاد رئیس قوه قضاییه. رهبر میتواند بعضی از وظایف و اختیارات خود را به شخص دیگری تفویض كند. (اصل یكصد و دهم قانون اساسی)
وفا به عهده: وفا به عهد وقتی محقق میشود كه متعهد چیزی را كه میدهد مالك یا ماذون از طرف مالك باشد و شخصاً هم اهلیت داشته باشد. (ماده 269 قانون مدنی)
وقف: وقف عبارت است از اینكه عین مال حبس و منافع آن تسبیل شود. (ماده 55 قانون مدنی)
وكالت: وكالت عقدی است كه به موجب آن یكی از طرفین طرف دیگر را برای انجام امری نایب خود مینماید. (ماده 656 قانون مدنی)
وكالت انتخابی: مقصود از وكالت انتخابی وكالتی است كه از طرف محكمه در موارد جزایی و از طرف كانون در امور حقوقی به آنها ارجاع میشود. (تبصره ماده 31 قانون وكالت مصوب 25/11/1315)
ولایت: ولایات قسمتی از مملكت است كه دارای یك شهر حاكمنشین و توابع باشد اعم از اینكه حكومت آن تابع پایتخت یا تابع مركز ایالتی باشد. (ماده 3 قانون تشكیل ایالات و ولایات و دستورالعمل حكام مصوب 27/9/1286)
ولگرد: كسانی كه وسیله معاش معلوم ندارند و از روی بیقیدی و تنبلی در صدد تهیه كار برای خود بر نمیآیند ولگرد محسوب میشوند. (ماده 273 قانون اصلاح مواد 10-11-12-173-273 قانون كیفر عمومی مصوب 4/5/1322)
ولی خاص: پدر و جد پدری و وصی منصوب از طرف یكی از آنان ولی خاص طفل نامیده میشود. (ماده 1194 قانون مدنی)
ه هاشمه(هاشِمِه): جنایتی که موجب شکستگی استخوان شود گرچه جراحتی را تولید نکند. (بندج ماده709قانون مجازات اسلامی مصوب 1/2/1392)
هبه(هِبِه):هبه عقدی است كه به موجب آن یك نفر مالی را مجاناً به كس دیگری تملیك میكند تملیككننده را واهب طرف دیگر را متهب، مالی را كه مورد هبه است عین موهوبه میگویند. (ماده 795 قانون مدنی)
هدف دیوان محاسبات: هدف دیوان محاسبات كشور با توجه به اصول مندرج در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران عبارت است از اعمال كنترل و نظارت مستمر مالی به منظور پاسداری از بیتالمال از طریق: الف- كنترل عملیات و فعالیتهای مالی كلیه وزارتخانهها، مؤسسات، شركتهای دولتی و سایر دستگاههایی كه به نحوی از انحا از بودجه كل كشور استفاده میكنند. ب- بررسی و حسابرسی وجوه مصرف شده و درآمدها و سایر منابع تأمین اعتبار در ارتباط با سیاسـتهـای مـالـی تعیین شـده در بـودجه مصوب با توجه به گزارش عملیاتی و محاسباتی مأخوذه از دستگاههای مربوطه. ج- تهیه و تدوین گزارش حاوی نظرات در مورد لایحه تفریغ بودجه و ارائه آن به مجلس شورای اسلامی. (ماده 1 قانون دیوان محاسبات كشور مصوب 11/11/1361)
هزینه: هزینه عبارت از پرداختهایی است كه به طور قطعی به ذینفع در قبال تعهد یا تحت عنوان كمك یا عناوین مشابه با رعایت قوانین و مقررات مربوط صورت میگیرد. (ماده 23 قانون محاسبات عمومی كشور مصوب 1/6/1366)
هزینه: هزینه عبارت است از پرداختهایی كه به ذینفع در قبال انجام تعهد یا به عنوان كمك یا اعانه یا هر عنوان دیگری كه در بودجه عمومی دولت منظور شده است، صورت میگیرد. (ماده 11 آییننامه مالی دانشگاهها مصوب 30/3/1363 هیأت وزیران)
هزینه دادرسی: هزینه دادرسی عبارت است از: 1- هزینه برگهایی كه به دادگاه تقدیم میشود. 2- هزینه قرارها و احكام دادگاه. (ماده 502 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 21/1/1379)
هزینههای اجرایی: هزینههای اجرایی عبارت است از: 1- پنج درصد مبلغ محكوم به بابت حق اجرای حكم كه بعد از اجرا وصول میشود. در دعاوی مالی كه خواسته وجه نقد نیست حق اجرا به مأخذ بهای خواسته كه در دادخواست تعیین و مورد حكم قرار گرفته حساب میشود مگر اینكه دادگاه قیمت دیگری برای خواسته معین نموده باشد. 2- هزینههایی كه برای اجرای حكم ضرورت داشته باشد مانند حقالزحمه خبره و كارشناس و ارزیاب و حق حفاظت اموال و نظایر آن. (ماده 158 قانون اجرای احكام مدنی مصوب 1/8/1356)
هزینههای قابل قبول: هزینههای قابل قبول برای تشخیص درآمد مشمول مالیات به شرحی كه ضمن مقررات این قانون مقرر میگردد عبارت است از هزینههایی كه در حدود متعارف متكی به مدارك بوده و منحصراً مربوط به تحصیل درآمد مؤسسه در دوره مالی مربوط با رعایت حد نصابهای مقرر باشد. در مواردی كه هزینهای در این قانون پیشبینی نشده یا بیش از نصابهای مقرر در این قانون بوده ولی پرداخت آن به موجب قانون یا مصوبه هیأت وزیران صورت گرفته باشد قابل قبول خواهد بود. (ماده 147 قانون مالیاتهای مستقیم مصوب 3/12/1366)
هفته: از نظر احتساب موارد قانونی، سال دوازده ماه، ماه سی روز، هفته هفت روز و شبانهروز بیست و چهار ساعت است. (ماده 443 قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب (در امور مدنی) مصوب 21/1/1379)
هنرآموز: از این به بعد مدرسه ابتدایی دبستان و معلم آن آموزگار، مدرسه متوسطه دبیرستان و معلم آن دبیر. مدرسه صنعتی هنرستان و معلم آن هنرآموز، هر شعبه از مدارس عالی (فاكولته) دانشكده و مجموع شعب عالیه (اونیورسیته) دانشگاه و معلم مدارس عالیه استاد نامیده خواهد شد. (تبصره ماده 1 قانون اجازه تأسیس دانشسراهای مقدماتی و عالی مصوب 19/12/1312)
هنرستان: از این به بعد مدرسه ابتدایی دبستان و معلم آن آموزگار، مدرسه متوسطه دبیرستان و معلم آن دبیر. مدرسه صنعتی هنرستان و معلم آن هنرآموز، هر شعبه از مدارس عالی (فاكولته) دانشكده و مجموع شعب عالیه (اونیورسیته) دانشگاه و معلم مدارس عالیه استاد نامیده خواهد شد. (تبصره ماده 1 قانون اجازه تأسیس دانشسراهای مقدماتی و عالی مصوب 19/12/1312)
هواپیما: منظور از هواپیما كه در این قانون ذكر میشود وسیله نقلیهای است كه بتواند در نتیجه عكسالعمل هوا خود را در فضا نگهدارد. (ماده1 قانون هواپیمایی كشوری مصوب 1/5/1328)
هواپیمای خصوصی: عبارت از هواپیمایی است كه گواهینامه صلاحیت پرواز آن مشروط بر عدم استفاده هواپیما در حمل و نقل عمومی صادر شده باشد و برای پروازهای خصوصی بدون قصد انتفاع بازرگانی مورد استفاده قرار گیرد. (ماده 1 لایحه قانونی تعیین بهای خدمات فرودگاهی و پروازی مصوب 21/5/1358 شورای انقلاب)
هواپیمای سنگین: منظور از هواپیماهای سنگین وزن مذكور در این ماده هواپیماهایی هستند كه وزن كل آنها اعم از هواپیما، تجهیزات، سوخت، روغن، سرنشین، بار و مسافر از یازده هزار و هشتصد و هشتاد و پنج كیلوگرم بیشتر باشد. (تبصره 1 ماده 5 از قانون تأسیس شركت هواپیمایی ملی ایران و مقررات بهرهبرداری هوایی 14/4/1345)
هیأت عالی نظارت: هیأت عالی نظارت، مجمعی است كه به منظور تعیین خطمشی، ارشاد، هماهنگی و نظارت بر كلیه سازمانهای صنفی كشور تشكیل میگردد و بالاترین مرجع نظارت بر امور اصناف كشور میباشد. (ماده 4 قانون اصلاح قانون نظام صنفی مصوب 13/4/1359 شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران مصوب 31/2/1368)
ی
یكانهای پشتیبانی: یكانهای پشتیبانی بر دو نوع است: الف- یكانهای پشتیبانی ثابت محلی به یكانهایی اطلاق میگردد كه در زمان عادی وجود دارند و در زمان اضطرار با ایجاد تغییرات لازم و تكمیل و توسعه آنها در طرحهای دفاع غیرنظامی منظور و مورد استفاده قرار میگیرد. ب- یكانهای پشتیبانی متحرك منطقهای به یكانهایی اطلاق میگردد كه در زمان عادی تشكیل و دارای تحرك كافی هستند و در زمان اضطرار بنابر مقتضیات و احتیاجات برای اجرای عملیات نجاتبخش به مناطق مورد لزوم اعزام میگردند. (ماده 6 آییننامه اجرایی قانون اصلاح قانون سازمان دفاع غیرنظامی كشور مربوط به وظایف و تشكیلات مصوب 27/12/1351)
یكانهای محلی: یكانهای محلی به یكانهـایـی اطلاق مـیگـردد كه از افــراد آموزش دیده در هر بخش شهری یا بخشداری یا مؤسسات و كارخانجات به منظور جلوگیری و مقابله با حوادث و سوانح محل مربوط تشكیل میگردد. (ماده 4 آییننامه اجرایی قانون اصلاح قانون سازمان دفاع غیرنظامی كشور مربوط به وظایف و تشكیلات مصوب 27/12/1351)
یگانه مراقب و نگهدارنده: تنها فرزند ذکور یا برادر یا نوه بالای هجده سال تمام که مراقبت یا سرپرستی از هر یک از بستگان موضوع ماده (۴۴) قانون را به دلیل نیازمندی به مراقبت یا سرپرستی به عهده دارد.(بندس ماده1آئین نامه اجرائی مواد44و44مکرر و45قانون خدمت وظیفه عمومی مصوب6/5/1392)
دسترسی سریع به آرای وحدت رویه و نظریات مشورتی در ذیل مواد قانونی، فایل PDF مقالات حقوقی، جستجو در متن قوانین،راهنمای طرح دعاوی و شکایات،آرای قضایی و اوراق قضایی،محاسبات حقوقی و...
دیدگاه کاربران